Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası (1923-1939)

📚 Çalışma Materyali: Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası (1923-1939)

Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, kullanıcı tarafından sağlanan sesli ders kaydı transkripti ve kopyalanmış metin kaynaklarından derlenmiştir.

---

Giriş: Atatürk Dönemi Türk Dış Politikasına Genel Bakış

Atatürk Dönemi Türk dış politikası, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşundan (1923) Mustafa Kemal Atatürk'ün vefatına (1938) ve Hatay'ın anavatana katılmasına (1939) kadar uzanan kritik bir süreci kapsar. Bu dönem, "Yurtta sulh, cihanda sulh" ilkesiyle şekillenmiş, hem ülke içinde barışı korumayı hem de uluslararası alanda barışçıl çözümler üretmeyi hedeflemiştir. Dönem, iki ana evreye ayrılır:

1. 1923-1932 Dönemi: Lozan Barış Antlaşması'ndan kalan sorunların çözüme kavuşturulması.
2. 1932-1939 Dönemi: Dünya barışına katkıda bulunma ve sınır güvenliğini sağlama çabaları.

Bu çalışma materyali, her iki dönemin öne çıkan meselelerini ve Türkiye'nin diplomatik başarılarını detaylandırmaktadır.

---

I. Lozan'dan Kalan Sorunların Çözümü (1923-1932)

Bu dönem, Türkiye Cumhuriyeti'nin Lozan Antlaşması'ndan devraldığı ve aleyhine olan bazı meseleleri kendi lehine çevirmeye çalıştığı bir süreçtir.

1. Musul Sorunu 🗺️

• Lozan'daki Durum: Lozan'da çözümü sonraya bırakılan tek mesele, Türkiye-Irak sınırı, yani Musul meselesiydi.
• Haliç Konferansı (1924): İstanbul'da düzenlenen bu konferansta Türkiye'yi Ali Fethi Okyar temsil etti. Türkiye, Musul ve Kerkük'ün Türk nüfusunun yoğunluğu nedeniyle kendisine bırakılmasını talep etti.
• İngiltere'nin Tutumu: İngiltere, petrol çıkarları nedeniyle Musul'u mandasındaki Irak'a istiyordu.
• Milletler Cemiyeti'ne Taşınması: Sorun çözülemeyince konu, Türkiye'nin henüz üyesi olmadığı Milletler Cemiyeti'ne taşındı. İngiltere'nin etkisi altındaki Cemiyet, Musul'un Irak'a bırakılmasına karar verdi.
• Türkiye'nin Tepkisi ve Geri Adımı: Türkiye, bu karara tepki göstererek seferberlik ilan etmeyi düşündü. Ancak Kurtuluş Savaşı'nın yorgunluğu ve İngilizlerin baskıları (Şeyh Said İsyanı'na destek, Süleymaniye'nin bombalanması, Suriye sınırına asker yığması) nedeniyle geri adım atmak zorunda kaldı.
• 1926 Ankara Antlaşması: Bu antlaşma ile Musul, İngiliz mandasındaki Irak'a bırakıldı. Bu durum, Misak-ı Milli'den verilen bir taviz olarak kabul edilir. Türkiye, Musul petrollerinin %10'luk gelirini 25 yıl süreyle alacak, ancak bu payı dış borçlarında kullanacaktı.
• İlişkiler: Musul meselesi çözülene kadar Sovyet Rusya Türkiye'ye destek verirken, çözüm sonrası Türk-İngiliz ilişkileri olumlu yönde gelişti.

2. Yabancı Okullar Sorunu 🏫

• Lozan Kararı: Lozan'da Türkiye'deki tüm yabancı okulların Türk kanunlarına tabi olacağı kararlaştırılmıştı.
• Tevhid-i Tedrisat Kanunu (1924): Bu kanunla eğitim-öğretim birleştirildi. Yabancı okulların müfredatına Türkçe tarih dersleri eklendi, dini semboller kaldırıldı ve okullar Milli Eğitim Bakanlığı denetimine alındı.
• Tepkiler ve Türkiye'nin Tutumu: Fransa başta olmak üzere birçok devlet bu duruma tepki gösterdi. Türkiye, konunun iç işi olduğunu belirterek uluslararası bir platformda görüşmeyi reddetti ve kararlı tutumunu sürdürdü.
• Sonuç: Yabancı okullar Türk hükümetinin isteklerine uymak zorunda kaldı; uymayanlar ise kapatıldı. Bu, Türkiye'nin Lozan sonrası ilk dış politika başarılarından biri olarak kabul edilir. ✅

3. Patrikhane Sorunu ⛪

• Lozan Kararı: Lozan'da Patrikhane'nin İstanbul'da kalmasına ancak siyasi yetkilerinin olmamasına karar verilmişti.
• Sorunun Yeniden Gündeme Gelmesi: Yunanlıların Patrik seçimlerine müdahale ederek Türk düşmanı olarak bilinen Konstantin Arapoğlu'nu seçmesi, sorunu yeniden gündeme getirdi.
• Türkiye'nin Kararı: Türkiye, Arapoğlu'nun mübadele kapsamında olduğunu belirterek sınır dışı etti. Türkiye, Patrikhane'nin ekümenik iddialarını reddederek, onun sadece dini bir kurum olduğunu vurguladı. Bu olay, Türk-Yunan ilişkilerinde yine bir gerginliğe yol açtı.

4. Nüfus Mübadelesi Sorunu 👥

• Lozan Kararı: Lozan'a göre İstanbul'daki Rumlar ile Batı Trakya'daki Türkler 'etabli' (yerleşik) sayılacak ve mübadele dışı kalacaktı.
• Yunanistan'ın İhlali: Yunanistan, Türkiye'nin diğer bölgelerindeki Rumları İstanbul'a yönlendirerek etabli sayısını artırmaya çalıştı. Bu durum, Türkiye'nin tepkisine neden oldu ve sorun Milletler Cemiyeti'ne taşındı.
• Savaş Eşiği ve Çözüm: Cemiyet'in sorunu çözememesi üzerine Türk-Yunan ilişkileri savaşın eşiğine geldi. Ancak 1930'lu yıllarda Adolf Hitler'in Almanya'da iktidara gelmesi ve Yunanistan'ı tehdit etmesi, Yunanistan'ı Türkiye ile uzlaşmaya itti.
• 1930 Ankara Antlaşması: Yunanistan Başbakanı Eleftherios Venizelos'un Ankara'yı ziyaretiyle bu antlaşma imzalandı. İstanbul'daki tüm Rumlar, yerleşme tarihlerine bakılmaksızın etabli kabul edildi.
• Türk-Yunan Dostluğu: Bu çözüm, Türk-Yunan dostluğunun başlamasına zemin hazırladı ve bu dostluk, 1954 Kıbrıs Sorunu'na kadar devam etti. Mustafa Kemal, bu uzlaşmadaki rolü nedeniyle Venizelos'u Nobel Barış Ödülü'ne aday gösterdi. 💡

---

II. Dünya Barışına Katkı ve Sınır Güvenliği (1932-1939)

Bu dönem, dünyada faşist ve yayılmacı rejimlerin yükselişiyle karakterize edilirken, Türkiye'nin dış politikasında dünya barışına katkıda bulunma ve sınırlarını güvence altına alma hedefleri ön plana çıkmıştır.

1. Milletler Cemiyeti'ne Üyelik (1932) 🌍

• Önceki Tutum: Başlangıçta Cemiyet'in Musul ve nüfus mübadelesi gibi sorunlardaki yetersizliği nedeniyle Türkiye uzak durmuştu.
• Üyelik Kararı: Değişen dünya konjonktüründe barışa katkı sağlamak amacıyla Türkiye üye olmaya karar verdi.
• Davet ve Destek: Cemiyet, kendi kuruluş ilkelerinden taviz vererek Türkiye'yi üyeliğe davet etti. İspanya'nın daveti ve Yunanistan'ın desteğiyle Türkiye, 1932'de Milletler Cemiyeti'ne katıldı. Bu, Türkiye'nin uluslararası alanda barışçıl bir aktör olma isteğinin önemli bir göstergesiydi.

2. Balkan Antantı (1934) 🤝

• Kuruluş Amacı: İtalya, Almanya ve Ege Denizi'ne inmek isteyen Bulgaristan'ın yayılmacı tehditlerine karşı kuruldu.
• Üyeler: Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya.
• Hedef: Türkiye'nin batı sınırlarını güvence altına almaktı.
• Katılmayanlar: Arnavutluk, İtalya'nın tehdidi nedeniyle pakta katılamadı.
• Önemi: İkinci Dünya Savaşı'nın çıkmasıyla önemini yitirse de, ileride Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nde Türkiye lehine bir tutum sergilemesi açısından önemli bir fayda sağladı.

3. Akdeniz Paktı (1936) 🌊

• Kuruluş Amacı: İtalya'nın "Akdeniz bizimdir" söylemiyle Akdeniz'deki yayılmacı politikalarına karşı kuruldu.
• Üyeler: Türkiye, İngiltere, Yunanistan ve Yugoslavya.
• Hedef: Bölgesel güvenliği sağlamak ve İtalya'nın tehditlerine karşı bir denge unsuru oluşturmaktı.

4. Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936) 🚢

• Lozan'daki Durum: Lozan'a göre Boğazlar, uluslararası bir komisyon tarafından yönetiliyor, askersizleştirilmiş ve İngiliz-Fransız askerleri tarafından korunuyordu.
• Değişen Dünya Şartları: 1936'da Almanya'nın Ren bölgesini işgali ve İtalya'nın Habeşistan'a saldırması gibi gelişmeler, İngiltere ve Fransa'nın Boğazlar'daki askerlerini çekmesine neden oldu.
• Türkiye'nin Talebi: Türkiye, değişen bu şartları öne sürerek Boğazlar'ın statüsünün değiştirilmesini talep etti.
• Konferans ve Temsilci: İngiltere'nin de desteğiyle İsviçre'nin Montrö kentinde bir konferans düzenlendi. Türkiye'yi Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras temsil etti.
• Sonuçlar:
  • Boğazlar Komisyonu kaldırıldı. ✅
  • Boğazlar'ın her iki yakasına Türk askeri yerleştirildi. ✅
  • Türkiye Boğazlar üzerinde tam egemenlik hakkını kazandı. ✅
• Önemi: Bu, Misak-ı Milli'ye uygun ve Türkiye'nin egemenliğini pekiştiren büyük bir diplomatik zaferdi. 🏆

5. Sadabat Paktı (1937) 🕌

• Kuruluş Amacı: Yine İtalya ve Almanya'nın tehditleri üzerine doğu sınırlarının güvenliğini sağlamak amacıyla kuruldu.
• Üyeler: Türkiye, İran, Irak ve Afganistan.
• İmzalandığı Yer: İran'ın Sadabad Sarayı'nda imzalandı.
• Katılmayanlar: Suriye, Irak ile sınır sorunları ve Türkiye ile Hatay sorunu nedeniyle pakta katılmadı.
• Önemi: İkinci Dünya Savaşı'nın çıkmasıyla önemini yitirdi, ancak 1988'deki İran-Irak Savaşı'na kadar farklı isimlerle devam etti.

6. Hatay Sorunu (1936-1939) 🇹🇷

• 1921 Ankara Antlaşması: Bu antlaşma ile Fransız mandasındaki Suriye'ye bırakılan İskenderun Sancağı (Hatay), Türk nüfusunun hakları korunarak özel bir statüye sahipti.
• Sorunun Yeniden Gündeme Gelmesi: Fransa'nın 1936'da Suriye'den çekilmesi ve Hatay'ı Suriye'ye bırakma kararı alması, Türkiye'nin tepkisine neden oldu.
• Milletler Cemiyeti ve Sandler Raporu: Türkiye konuyu Milletler Cemiyeti'ne taşıdı. İsveçli gözlemci Sandler'in hazırladığı rapor, Hatay'da Türk nüfusunun çoğunlukta olduğunu ve bölgenin Türkiye'ye bırakılması gerektiğini tavsiye etti.
• Mustafa Kemal'in Rolü: Mustafa Kemal, hastalığına rağmen Hatay meselesiyle yakından ilgilendi ve "Kırk asırlık Türk yurdu ecnebi eline bırakılamaz" diyerek kararlılığını gösterdi.
• Hatay Cumhuriyeti (1938): Bağımsız Hatay Cumhuriyeti kuruldu. Tayfur Sökmen ilk cumhurbaşkanı, Abdurrahman Melek ise ilk başbakanı oldu.
• Anavatana Katılım (1939): Mustafa Kemal, Hatay Cumhuriyeti'nin kuruluşunu görmesine rağmen, Hatay'ın anavatana katıldığını göremedi. Hatay, 1939'da Hatay Meclisi'nin aldığı kararla İsmet İnönü döneminde anavatana katıldı ve Misak-ı Milli'nin son parçası da tamamlanmış oldu. ✅

---

Sonuç

Atatürk Dönemi Türk dış politikası, genç Türkiye Cumhuriyeti'nin uluslararası alanda varlığını kabul ettirme, bağımsızlığını pekiştirme ve dünya barışına katkıda bulunma çabalarının bir özeti niteliğindedir. Lozan'dan kalan sorunları çözme ve değişen dünya konjonktüründe sınır güvenliğini sağlama hedefleri doğrultusunda atılan adımlar, Türkiye'nin diplomatik yeteneğini ve barışçıl yaklaşımını gözler önüne sermiştir.