Podit
Bu çalışma materyali, "Kopyalanmış Metin" ve "Ders Ses Kaydı Transkripti" kaynaklarından derlenmiştir.
🇹🇷 Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası: Kapsamlı Bir Çalışma Rehberi
📚 Giriş
Atatürk dönemi Türk dış politikası, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşundan Atatürk'ün vefatına kadar geçen sürede izlediği uluslararası ilişkiler stratejilerini kapsar. Bu dönem, ülkenin bağımsızlığını pekiştirme, uluslararası alanda saygın bir yer edinme ve bölgesel barışı koruma hedefleri etrafında şekillenmiştir.
✅ Genel Özellikler:
- Gerçekçilik: Hayalperest politikalardan uzak, mevcut koşulları dikkate alan bir yaklaşım.
- İşbirliğine Önem Verme: Uluslararası anlaşmalar ve paktlar yoluyla barış ve güvenliği sağlama.
- Diyaloğa Açıklık: Sorunları diplomatik yollarla çözme çabası.
- Yayılmacı Olmama: Başka ülkelerin topraklarında gözü olmayan, kendi sınırlarını korumaya odaklı bir politika.
Atatürk dönemi dış politikası iki ana döneme ayrılır:
- 1923-1930 Dönemi: Lozan Barış Antlaşması'ndan kalan sorunların çözümü.
- 1930-1938 Dönemi: Türkiye'nin uluslararası alanda barışçıl ve aktif bir rol üstlenmesi, bölgesel ve uluslararası işbirlikleri.
1️⃣ Dönem: Lozan'dan Kalan Sorunların Çözümü (1923-1930)
Bu dönemde temel amaç, Lozan Antlaşması'nda çözülemeyen veya sonraya bırakılan meseleleri Türkiye'nin lehine sonuçlandırmaktı.
🗺️ Musul Sorunu (Irak Sınırı)
- Lozan'da Çözülemeyen Tek Konu: Türkiye ile İngiltere arasında çözülemeyen Musul meselesi, ikili görüşmelere bırakıldı.
- Haliç Konferansı (1924): Musul sorununu görüşmek üzere toplandı. Türkiye'yi Ali Fethi Okyar temsil etti. Ancak sonuç alınamadı.
- Milletler Cemiyeti'ne Taşınma: Sorun, Milletler Cemiyeti'ne (MC) taşındı. MC, İngilizler lehine Brüksel Hattı Raporu'nu hazırladı ve Musul'un İngiliz mandasındaki Irak'a bırakılmasını önerdi.
- Musul'un Kaybedilme Nedenleri:
- İngilizlerin İskenderun'a asker çıkarması.
- İngilizlerin kışkırttığı Nasturi İsyanı.
- Ülke içindeki Şeyh Said İsyanı (laikliğe ve cumhuriyete karşı ilk isyan).
- 1926 Ankara Antlaşması: Musul, Kerkük ve Süleymaniye, İngiliz mandasındaki Irak'a bırakıldı. Hakkari ise Türkiye Cumhuriyeti'ne katıldı.
- Bu, Misak-ı Milli'den verilen üçüncü taviz oldu.
- Musul petrollerinin gelirinin %10'u 25 yıllığına Türkiye'ye bırakıldı, ancak bu hak daha sonra peşin ödeme karşılığında devredildi.
🏫 Yabancı Okullar Sorunu (1925)
- Tevhid-i Tedrisat Kanunu (1924): Tüm eğitim kurumları Milli Eğitim Bakanlığı'na bağlandı. Yabancı okullara da bazı şartlar getirildi:
- Türk müfettişlerce denetim.
- Misyonerlik faaliyetlerinin yasaklanması.
- Türkçe ve tarih derslerinin Türk öğretmenlerce okutulması.
- Fransa'nın Tepkisi: Fransa, bu duruma itiraz ederek konuyu Milletler Cemiyeti'ne taşımak istedi.
- Türkiye'nin Tutumu: Türkiye, bu meselenin bir iç sorun olduğunu ve Lozan Antlaşması'ndan doğan hakkı olduğunu belirterek buna izin vermedi.
- ✅ Sonuç: Bu durum, Türkiye Cumhuriyeti'nin dış politikadaki ilk siyasi başarısı olarak kabul edilir. Dönemin Milli Eğitim Bakanı Vasıf Çınar bu süreçte önemli rol oynamıştır.
👥 Etabli (Nüfus Mübadelesi) Sorunu (1926-1930)
- Lozan Kararları: İstanbul, Bozcaada ve Gökçeada'daki Rumlar ile Batı Trakya'daki Türkler "yerleşik" (etabli) kabul edildi. Diğer nüfusun mübadelesi kararlaştırıldı.
- Yunanistan'ın İhlali: Yunanistan, Lozan kararlarına uymayarak Türkiye'de daha fazla Rum bırakmak amacıyla İzmir, Kayseri gibi şehirlerdeki Rumları İstanbul'a taşımaya çalıştı.
- Milletler Cemiyeti'ne Taşınma: Türkiye bu durumu kabul etmedi ve mesele Milletler Cemiyeti'ne taşınsa da sonuç alınamadı.
- 1930 Ahali Antlaşması (Ankara Antlaşması): Yunanistan Başbakanı Venizelos'un Türkiye'yi ziyareti ve Mustafa Kemal Atatürk'ün barışçıl tutumu sayesinde, İstanbul'daki Rumlar yerleşme tarihine bakılmaksızın etabli sayıldı.
- 💡 Önemli Not: Bu barışçıl yaklaşım nedeniyle Venizelos, Atatürk'ü Nobel Barış Ödülü'ne aday gösterdi. Atatürk'ün bu kararı, yaklaşan İkinci Dünya Savaşı öncesinde komşularla iyi ilişkiler kurma hedefinin bir parçasıydı.
2️⃣ Dönem: Bölgesel ve Uluslararası İşbirlikleri (1930-1938)
Bu dönemde Türkiye, uluslararası arenada daha aktif rol aldı ve bölgesel güvenlik arayışlarına girdi.
🤝 Milletler Cemiyeti'ne Giriş (1932)
- Kuruluşu: İlk kez Wilson Prensipleri'nde bahsedilen ve Paris Barış Konferansı'nda kurulan Cemiyet-i Akvam'a (Milletler Cemiyeti) Türkiye, Musul sorunundaki tarafsız olmayan tutumu nedeniyle başlangıçta katılmayı reddetmişti.
- Katılım: İspanya'nın daveti ve Yunanistan'ın desteğiyle 1932'de Cemiyet'e üye olduk.
- İlk Temsilci: Cemiyet'teki ilk temsilcimiz Cemal Hüsnü Taray'dı.
📊 Milletler Cemiyeti'ne Taşınan/Taşınmayan Konular:
- Taşınan Konular:
- Irak Musul Sorunu (aleyhimize çözüldü)
- Bozkurt Lotus Olayı (lehimize çözüldü)
- Etabli Sorunu (sonuçsuz kaldı)
- Boğazlar Sorunu (lehimize çözüldü)
- Hatay Sorunu (lehimize çözüldü)
- Taşınmayan Konular:
- Yabancı Okullar Sorunu (Türkiye iç mesele olarak gördü)
🛡️ Balkan Antantı (1934)
- Kurulma Amacı: İtalya ve Almanya'nın yayılmacı politikalarına karşı Batı sınırımızı güvence altına almak.
- Katılan Devletler: Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya, Romanya (Kodlama: TAYYAR)
- Katılmayan Devletler:
- Bulgaristan: Makedonya sorunları ve yayılmacı politikası nedeniyle.
- Arnavutluk: İtalyan baskısı altında olduğu için.
- İmzalayan: Türkiye adına Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras imzaladı.
🌊 Akdeniz Paktı (1936)
- Kurulma Amacı: İtalya'nın 'Mare Nostrum' (Bizim Deniz) politikasına ve Akdeniz'deki saldırgan tutumlarına karşı güvenlik sağlamak.
- Katılan Devletler: İngiltere (liderliğinde), Fransa, Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya.
🌉 Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936)
- Kurulma Amacı: İtalya ve Almanya'nın saldırgan tutumları nedeniyle Boğazlar üzerindeki tam egemenliği sağlamak.
- Sonuçları:
- Boğazlar Komisyonu kaldırılarak tüm yetkileri Türkiye'ye devredildi.
- Türkiye'ye Boğazların her iki yakasına da asker yerleştirme hakkı tanındı.
- Karadeniz'e kıyısı olan devletlerin savaş gemileri belli ağırlıkta geçebilirken, kıyısı olmayan devletlerin savaş gemilerinin geçişi yasaklandı.
- Ticaret gemilerine Boğazlar tamamen açık bırakıldı.
- ✅ Önemli Sonuç: Boğazlarda mutlak Türk egemenliği sağlandı.
- İmzalayan: Türkiye adına Tevfik Rüştü Aras imzaladı.
- 💡 Not: Lozan'da aleyhimize olan Boğazlar sorunu, Montrö ile lehimize çözülmüştür.
🕌 Sadabat Paktı (1937)
- Kurulma Amacı: İtalya ve Almanya'nın saldırgan tutumlarına karşı Doğu sınırımızı güvence altına almak.
- İmzalandığı Yer: İran'ın Tahran şehrindeki Sadabat Sarayı.
- Katılan Devletler: Türkiye, İran, Afganistan, Irak (Kodlama: İRAN ATI)
- Katılmayan Devlet:
- Suriye: Hatay sorunu ve İran ile yaşadığı sınır sorunları nedeniyle.
- İmzalayan: Türkiye adına Tevfik Rüştü Aras imzaladı.
🇹🇷 Hatay Sorunu (Sancak Sorunu) (1936-1939)
- Geçmişi: 1921 Ankara Antlaşması ile Hatay, Fransa mandasındaki Suriye'ye bırakılmıştı (Misak-ı Milli'den ikinci taviz).
- Gelişmeler: İkinci Dünya Savaşı'nın ayak sesleri duyulunca Fransa Suriye'den çekilme kararı aldı. Türkiye'nin Hatay'ı istemesi üzerine Fransa konuyu Milletler Cemiyeti'ne taşıdı.
- Sandler Raporu: Milletler Cemiyeti'nin hazırladığı bu rapor, Hatay'daki Türk varlığını tanıdı.
- Bağımsız Hatay Cumhuriyeti (1938): Sandler Raporu'nun ardından bağımsız Hatay Cumhuriyeti kuruldu.
- İlk Cumhurbaşkanı: Tayfur Sökmen
- İlk Başbakan: Abdurrahman Melek
- İlk Meclis Başkanı: Abdülgani Türkmen
- Anavatana Katılım (1939): Hatay Meclisi'nin kararıyla Hatay anavatana katıldı ve Misak-ı Milli'ye uygun bir şekilde çözümlendi.
- 💡 Atatürk'ün Sözleri:
- "Kırk asırlık Türk yurdu düşman elinde esir kalamaz."
- "Hatay benim şahsi meselemdir."
- Asım Us Takma Adı: Atatürk, Asım Us takma adıyla Kurun gazetesinde İsmet İnönü hükümetini eleştirerek Hatay meselesi konusunda kamuoyu oluşturmuştur.
- ✅ Önemli Sonuç: Lozan'da aleyhimize olan Hatay sorunu, lehimize çözülmüştür.
3️⃣ Diğer Önemli Olaylar ve Kilit Şahsiyetler
🚢 Bozkurt Lotus Olayı (1926)
- Olay: Türk gemisi Bozkurt ile Fransız gemisi Lotus'un Ege Denizi'nde çarpışması.
- Yargılama: Fransa, Türkiye'yi Milletler Cemiyeti'ne şikayet etti. Mesele Lahey Adalet Divanı'na taşındı.
- Türkiye'nin Savunucusu: Türkiye'nin haklarını savunan Mahmut Esat Bey, davayı kazandı ve kendisine daha sonra "Bozkurt" soyadı verildi.
- Kabotaj Kanunu ile İlişkisi: Bu olay, 1926'da çıkarılan Kabotaj Kanunu'nun (Türk karasularında yolcu ve yük taşıma hakkının Türk gemilerine ait olması) ne kadar gerekli olduğunu göstermiştir.
🕊️ Briand-Kellogg Paktı (1928)
- İmzalayanlar: Amerika ve Fransa dışişleri bakanları (Briand ve Kellogg).
- Amacı: Savunmaya dayanmayan savaşın kanun dışı olduğunu ve savaşın ulusal politika olmasını yasaklamak.
- Türkiye'nin Katılımı: Mustafa Kemal Atatürk'ün "Savunmaya dayanmayan savaş cinayettir" sözüyle örtüşen bu pakta Türkiye de katıldı.
🤝 Litvinov Protokolü (1929)
- Amacı: Briand-Kellogg Paktı'na başlangıçta davet edilmeyen SSCB'nin komşularıyla yaptığı benzer bir barış anlaşmasıydı.
- Türkiye'nin Katılımı: Türkiye bu protokole de katıldı.
⚰️ Razgrad Olayı (1933)
- Olay: Bulgaristan'ın Razgrad kentinde Türk mezarlarının yağmalanması ve kemiklere hakaret edilmesi.
- Türkiye'nin Tepkisi: Türkiye, diplomatik bir tepkiyle (Bulgaristan'daki mezarlara çelenk bırakarak) Bulgaristan'ın uluslararası platformda özür dilemesini sağladı. Bu, bir diplomasi dersi olarak kabul edilir.
🚂 Vagon-Lits Olayı (1933)
- Olay: Fransız demiryolu şirketinde çalışan Naci Bey'in Türkçe konuştuğu için işten çıkarılması.
- Tepki: Halkın protestosu ve şirketin boykot edilmesi üzerine Naci Bey işe geri alındı. Şirket daha sonra millileştirildi.
- ✅ Önemi: Bu olay, Türk halkında milli ve dil bilincinin gelişimini göstermiştir.
🕌 Bursa Olayı (1933)
- Olay: Ezanın ilk kez İstanbul Fatih Camii'nde Hafız Rıfat Bey tarafından Türkçe okunması üzerine Bursa'da çıkan isyan belirtileri.
- Atatürk'ün Açıklaması: Mustafa Kemal Atatürk, bu olayı "din meselesi değil, dil meselesi" olarak niteleyerek ezanın Türkçe okunmaya devam etmesini sağladı. (Ezan, Adnan Menderes döneminde yeniden Arapçaya çevrildi.)
👨💼 Kilit Şahsiyetler
🇹🇷 Atatürk Dönemi Başbakanları
- İsmet İnönü: Cumhuriyetin ilk başbakanı ve Atatürk döneminde en uzun süre başbakanlık yapan kişi.
- Ali Fethi Okyar: Başbakanlık yaptı ancak Şeyh Said İsyanı'nı bastıramadığı için istifa etti.
- Celal Bayar: Atatürk döneminin son başbakanı (son 6 ay).
🏛️ Atatürk Dönemi Meclis Başkanları
- Ali Fethi Okyar: Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk meclis başkanı.
- Kazım Özalp: Atatürk döneminde en uzun süre meclis başkanlığı yapan kişi.
- Abdülhalik Renda: Atatürk döneminin son meclis başkanı. Mustafa Kemal Atatürk'ün vefatının ardından, yeni cumhurbaşkanı seçilene kadar (bir günlüğüne) cumhurbaşkanlığına vekalet etmiştir.
🌍 Atatürk Dönemi Dışişleri Bakanları
- Bekir Sami Bey: İlk TBMM Hükümeti'nin ilk Dışişleri Bakanı. Londra Konferansı'nda yetkisiz anlaşmalar yaptığı için görevden alındı.
- Yusuf Kemal Tengirşenk: 1921 Ankara Antlaşması'nı imzaladı. Büyük Taarruz öncesi Avrupa'da barış görüşmeleri yaptı.
- İsmet İnönü: Lozan Konferansı'na baş delege olarak katıldı.
- Tevfik Rüştü Aras: 1925-1938 yılları arasında Dışişleri Bakanlığı yaptı. 1926 Ankara Antlaşması, Balkan Antantı, Montrö Boğazlar Sözleşmesi ve Sadabat Paktı gibi birçok önemli anlaşmaya imza atan kilit bir isimdir.
🌐 Uluslararası Anlaşmalar ve Örgütler (Katılım Durumu)
| Anlaşma/Örgüt Adı | Katılım Durumu | Açıklama …
