📚 Beylikler Devri Mimarisi ve Sanatı: Eşrefoğulları ve Karamanoğulları

Bu çalışma materyali, 14.04.2026 tarihli "Beylikler Devri Mimarisi ve Sanatı" dersinin e-kitap içeriği ve ders ses kaydından derlenerek hazırlanmıştır.

Giriş: Anadolu Beylikleri Dönemi Mimarisi ve Sanatına Genel Bakış

Anadolu Selçuklu Devleti'nin dağılmasının ardından kurulan beylikler, Anadolu Türk mimarisi ve sanatının gelişiminde önemli bir köprü görevi üstlenmiştir. Bu dönemde inşa edilen yapılar, Selçuklu geleneğini sürdürmekle birlikte, bölgesel farklılıklar ve yeni etkileşimlerle özgün bir karakter kazanmıştır. Bu materyalde, erken dönem beyliklerinden Eşrefoğulları ve en uzun ömürlü beyliklerden Karamanoğulları'nın mimari ve sanatsal mirası detaylı olarak incelenecektir.

---

1. Eşrefoğulları Beyliği Mimarisi ve Sanatı (1280-1326)

Eşrefoğulları Beyliği, 1280-1326 yılları arasında Beyşehir ve çevresinde hüküm sürmüş, Anadolu'nun en erken tarihli beyliklerinden biridir. Beyliğin başkenti, kurucusu Seyfeddin Süleyman Bey'den dolayı "Süleyman Şehri" olarak da anılan Beyşehir'dir. Kısa süreli ve nispeten küçük bir bölgedeki egemenliklerine rağmen, önemli mimari eserler bırakmışlardır.

1.1. Mimari Eserlerin Genel Özellikleri

Eşrefoğulları Beyliği'nde yoğun bir imar faaliyeti gözlenmese de, başkent Beyşehir'deki külliye, tasarımları ve süslemeleriyle büyük ölçüde Anadolu Selçuklu mimarisini devam ettirir. Bu sürekliliğin temel sebebi, Selçuklu başkentine yakınlık ve bölgedeki yoğun Selçuklu mimari mirasıdır.

1.2. Eşrefoğlu Külliyesi (Cami, Medrese, Kümbet ve Sebil)

Eşrefoğlu Külliyesi, cami, medrese, kümbet ve sebilden oluşur. Banisi Seyfeddin Süleyman Bey'dir. Cami ve sebil 1297-1299 yılları arasında, kümbet ise 1302 yılına ait olarak yorumlanmaktadır. Külliyede asimetrik bir yerleşim düzeni gözlenir.

1.2.1. Cami ve Sebilin Mimari ve Süsleme Özellikleri

✅ Mimari Özellikler:

• Plan Tipi: Dikdörtgen planlı cami, mihrap önü kubbesi dışında ahşap direklerin taşıdığı düz ahşap çatıyla örtülüdür. Anadolu Selçuklu ahşap direkli ulu cami geleneğinin mirasçısıdır.
• Yenilikler ve Etkileşimler:
  • Kuzeydoğu köşesinin sokağa uyarak pahlanması.
  • Kapalı son cemaat yeri niteliğinde bir hazırlık mekânı ve harim ile bu mekân arasında ikinci bir taçkapı bulunması.
  • Mihrap duvarında gözlenen iki sıralı pencere düzeni ve taçkapıdaki yuvarlak dişli kemer ile mukarnas dolgusu gibi unsurlarda Memluk etkisi sezilir.
• İç Mekan: İbadet mekânı, kıble doğrultusunda altı sıra halinde uzanan toplam 48 ahşap direkle yedi sahna ayrılmıştır. Direkler mukarnaslı ahşap başlıklarla süslüdür.
• Mahfiller: Emîr mahfili, müezzin mahfili ve kadınlar mahfili gibi fevkânî mekânlar, Anadolu Türk mimarisindeki en erken örneklerdendir.
• Minare ve Sebil: Minarenin kare tabanlı kaidesi aynı zamanda sebil olarak tasarlanmıştır. Sebil penceresinin altındaki su haznesi, Roma dönemine ait devşirme bir lahittir.

✅ Süsleme Özellikleri:

• Taş Süsleme: Taçkapı, anıtsal boyutları ve zengin taş işçiliğiyle Selçuklu çizgisini sürdürür. Kilit taşındaki damla şeklindeki sarkıt, Karamanoğlu taçkapılarında da görülecektir.
• Çini Süsleme: İç taçkapı ve mihrap, dönemin en başarılı mozaik çini örneklerindendir. Patlıcan rengi ve firuze çinilerle Selçuklu üslubu devam ettirilmiştir. Mihrap nişinin zemininde yıldız geçmeli kompozisyonlar bulunur.
• Ahşap Süsleme:
  • Minber, kündekârî tekniğinin şaheserlerinden olup, üzerinde minberi yapan ustanın adı "amel-i İsa" yazılıdır.
  • Ahşap direk başlıkları mukarnas ve yelpazelerle süslüdür.
  • Ahşap kapı ve pencere kanatlarında rûmîli kompozisyonlar ve sülüs/çiçekli kûfî yazılar bulunur.
• Kalem İşi: Ahşap örtü sisteminde ve sütun başlıklarında görülen kalem işi bezemeler, Anadolu'da kendi türünün en eski örneklerindendir.
• Revzen (Alçı Vitray): Mihrabın üzerindeki tepe penceresinde yer alan revzen, Anadolu Türk sanatındaki en eski örneklerdendir.

1.2.2. Kümbetin Mimari ve Süsleme Özellikleri

• Mimari: Caminin doğu cephesine bitişik olan kümbet, kare planlı bir kripta ve sekizgen prizma biçiminde gövdeden oluşur. Kubbesi konik bir külâhla örtülüdür. Selçuklu kümbetlerinin özelliklerini sürdürürken, cephedeki yalınlığıyla ayrılır.
• Süsleme: Sivri kemerli tepe pencerelerinde taştan yontulmuş geometrik şebekeler bulunur. Kubbesi tamamen mozaik çini bezemeyle kaplıdır; merkezde yıldız şeklinde bir göbek, eteğinde çiçekli kûfî yazı kuşağı yer alır.

1.2.3. Medresenin Mimari ve Süsleme Özellikleri

• Mimari: Açık avlulu ve eyvanlı medrese şemasını tekrar eder. Dikdörtgen avlu, giriş eyvanı, dershane eyvanı ve öğrenci odalarından oluşur. Selçuklu dönemi medreselerinin özelliklerini yansıtır.
• Süsleme: Üst kısmı yıkılmış olan taçkapı, caminin taçkapısına benzer bir tasarıma sahiptir ancak kapı açıklığı sivri kemerlidir.

---

2. Karamanoğulları Beyliği Mimarisi ve Sanatı (1250 Civarı-1487)

Karamanoğulları Beyliği, yaklaşık 1250-1487 yılları arasında geniş bir coğrafyada hüküm sürmüş, Anadolu'nun en eski ve uzun ömürlü Türkmen beyliklerinden biridir. Kendilerini Anadolu Selçuklu Devleti'nin mirasçısı olarak görmüşler ve bu mirası mimarilerine de yansıtmışlardır.

2.1. Mimari Eserlerin Genel Özellikleri

Karamanoğulları, Selçuklu mimarisinin temel prensiplerini benimsemiş, ancak siyasi ve kültürel etkileşimler sonucunda mimarilerinde Osmanlı, Gotik ve Memluk üsluplarının izleri de görülmüştür. Özellikle Kıbrıs Krallığı ile olan ilişkiler, bazı yapılarda Gotik üslup etkilerinin ortaya çıkmasına neden olmuştur.

2.2. Mimari Eser Tipleri

Karamanoğlu mimarisinde çeşitli yapı tipleri bulunur:

2.2.1. Camiler 🕌

Karamanoğlu camileri, plan şemalarına göre dört ana grupta incelenir:

1. Ahşap Direkli ve Düz Çatılı Mescitler/Camiler: Selçuklu ahşap direkli camilerinin küçük boyutlu türevleridir.
   • Örnekler: Ermenek Akça Mescit (1300/01), Konya Meram Camii.
2. Kâgir Taşıyıcılı ve Düz Çatılı Camiler: Mihrap duvarına paralel paye ve kemer sıralarıyla üç veya dört sahna ayrılmış, toprak kaplı düz çatılıdır. Suriye-Memluk etkileri görülebilir.
   • Örnekler: Ermenek Ulu Cami (1302/03), Karaman Hacıbeyler Camii (1356).
3. Çok Birimli Camiler: Harim, payelere oturan kemerlerle kare veya dikdörtgen birimlere ayrılmış, kubbe veya tonozlarla kapatılmıştır. Kubbeli birimler mihrap eksenindedir.
   • Örnekler: Konya İplikçi Camii (yenileme: 1332/33 ve 1430/31), Aksaray Ulu Cami (1431).
4. Merkezî Kubbeli Cami: Bu tipin tek örneği Mut Lâl Ağa Camii (yaklaşık 1441)'dir. Enlemesine dikdörtgen harim, merkezî bir kubbe ve yanlardan yarım kubbelerle örtülüdür. Bu şema, Osmanlı mimarisiyle benzer arayışları yansıtır ve dönemi için istisnai bir örnektir.

2.2.2. Medreseler 🎓

Karamanoğlu medreselerinde Selçuklu mimarisinin başlıca iki medrese şeması devam ettirilmiştir:

1. Kapalı Avlulu Medreseler: Tespit edilen tek örneği Karaman Emîr Musa Medresesi'dir (XIV. yy. ortaları). Kubbeli avluyu revaklar ve hücreler kuşatır.
2. Açık Avlulu ve Eyvanlı Medreseler: Dört, üç ve iki eyvanlı varyantları uygulanmıştır.
   • Dört Eyvanlı: Aksaray Zinciriye Medresesi (1336), klasik Selçuklu geleneğini sürdürür.
   • İki Eyvanlı: Niğde Ak Medrese (1409), cephesindeki ikiz kemer sıralarıyla farklılaşarak Doğu Akdeniz ve Bizans etkilerini gösterir. Bu durum, yapıyı yaptıran Sultanzade Bengî II. Alâeddin Ali Bey'in I. Murad'ın torunu olması ve gençliğini Bursa'da geçirmesiyle açıklanabilir.

2.2.3. İmaretler 🍲

Karaman'daki 1433 tarihli İbrahim Bey İmareti, Selçuklu dönemi kapalı avlulu medrese ve hankah şemasını tekrar eden çok fonksiyonlu bir yapıdır.

2.2.4. Dârülhuffâzlar (Dârülkurralar) 📖

Kare planlı ve kubbeli yapılardır. Konya Has Bey Dârülhuffâzı (1421), kriptalı altyapısıyla kümbet olarak yorumlanabilir. Hacı Ali ve Nasuh Bey dârülhuffâzlarında Osmanlı mimarisi etkisi hissedilir.

2.2.5. Mezar Yapıları ⚰️

• Kümbetler: Selçuklu kümbetlerinin özelliklerini sürdürür; kare planlı kripta ve üzerinde çokgen/kare ziyaret katı bulunur. Kubbe piramit veya koni biçiminde külâhla örtülüdür.
  • Örnekler: Karaman I. Alâeddin Ali Bey Kümbeti (1391), Karaman II. İbrahim Bey Kümbeti (1433).
• Türbeler: Çoğu kare planlı ve kubbelidir. Mut'taki türbeler, piramidal külâhlarıyla Antik Çağ mezar yapılarını hatırlatan özgün oranlara sahiptir.
  • Örnek: Ermenek Balkusan Köyü Kerimeddin Karaman Bey Türbesi (1261 civarı).

2.2.6. Hamamlar 🛀

1423/24 tarihli Meram Hamamı, özgün mimarisiyle önemli bir çifte hamam örneğidir.

2.2.7. Askerî Mimari 🛡️

Anamur'daki Mamure Kalesi, büyük boyutları ve gelişmiş tasarımıyla Anadolu Türk askerî mimarisinde önemli bir yere sahiptir. Kıbrıs Krallığı aracılığıyla Akdeniz askerî mimarisinden etkilenmiştir.

2.3. Mimari Ögeler

• Payeler, Sütunlar ve Başlıklar: Kesme taş payeler, sütunlar ve ahşap direkler kullanılmıştır. Selçuklu geleneğine bağlı korint başlıkların stilize edilmiş örnekleri ve mukarnaslı başlıklar görülür. Mut Lâl Ağa Camii'nde Osmanlı mimarisine benzer baklavalı başlıklar istisnadır.
• Kemerler: Basık ve sivri kemerler tercih edilmiştir. Kilit taşlarına sarkan stilize bitki motifleri dikkat çeker. Aksaray Ulu Camii'nde Gotik üsluba özgü oranlar gözlenir.
• Tonozlar: Çapraz ve sivri beşik tonozlar gibi basit tonozlar kullanılmıştır.
• Kubbeler ve Kubbeye Geçiş Ögeleri: Küresel kubbelerde tuğla ve kesme taş örgü kullanılmıştır. Üçgen pandantif ve yelpaze biçiminde pandantifler görülür. Aksaray Ulu Camii'nde Gotik etkili yelpaze pandantifler, Mut Lâl Ağa Camii'nde ise küresel pandantif (Anadolu Türk mimarisinde ilk örneklerden) dikkat çekicidir.

2.4. Süsleme

✅ Motifler:

• Selçuklu Geleneği: Geometrik ve bitkisel motifler ağırlıktadır. Bitkisel motifler Selçuklu örneklerine göre daha hacimli, kıvrak ve ayrıntılıdır.
• Timurlu Etkisi: XIV. yüzyıl sonları ve XV. yüzyıla ait örneklerde hatâyîler görülür.
• Hat Sanatı: Kûfî-makılî hatla yapılmış kare çerçeveli hat kompozisyonları Memluk mimarisi örneklerini andırır.
• Figüratif Süsleme: Karamanoğulları, Selçuklu figüratif süsleme geleneğine en sadık beyliklerden biridir.
  • Örnekler: Alanya Obaköy Medresesi'nin taçkapısındaki balık kabartmaları, Meram Hamamı'ndaki tavuslar, Karaman Arapzade Camii'nin ejder başı biçimindeki çörtenleri, İbrahim Bey İmareti'nin ahşap kapı kanatlarındaki aslan, grifon ve doğuran kadın motifleri. 💡 Bu motifler, İslam öncesi Orta Asya Türk inançlarından ve eski Anadolu kültlerinden kaynaklanan sembolleri ifade eder.

✅ Teknikler:

• Taş: En çok oyma tekniği kullanılmıştır. Karaman İbrahim Bey İmareti'nin minaresinde renkli taş kakma tekniği de görülür.
• Çini: Çok yaygın olmamakla birlikte sıraltı tekniğinde monokrom çinilere rastlanır. Karaman Hatuniye Medresesi'nde firuze renkli altıgen ve üçgen çiniler kullanılmıştır. İbrahim Bey İmareti ve Konya Has Bey Dârülhuffâzı'nın mozaik çini mihrapları, Beylikler döneminin en parlak örneklerindendir. Ermenek Ulu Camii'nin mihrabında alçıyla birlikte kullanılan firuze çiniler özgün bir bezeme türüdür.
• Alçı: Kalıplama ve oyma teknikleri görülür. İbrahim Bey Kümbeti'ndeki alçı lahitler kıymetli örneklerdir.
• Ahşap: Oyma, ajur (şebeke) ve kündekârî teknikleri kullanılmıştır.

---

Sonuç: Beylikler Dönemi Mimarisi ve Sanatının Değeri

Eşrefoğulları ve Karamanoğulları beyliklerinin mimari ve sanat eserleri, Anadolu'da Selçuklu geleneğinin nasıl sürdürüldüğünü ve aynı zamanda bölgesel dinamikler ile dış etkileşimlerle nasıl zenginleştiğini açıkça göstermektedir. Bu beylikler, Selçuklu mimarisinin temel prensiplerini korurken, yeni plan şemaları, süsleme motifleri ve teknikleriyle özgün eserler ortaya koymuşlardır. Özellikle Karamanoğulları'nın Osmanlı, Memluk ve Gotik üsluplarla olan etkileşimi, Anadolu Türk sanatının çok katmanlı yapısını gözler önüne sermektedir. Bu dönem eserleri, Anadolu Türk sanatının gelişiminde önemli bir aşamayı temsil ederek, Selçuklu ve erken Osmanlı mimarisi arasında bir köprü vazifesi görmüştür.