Bu çalışma materyali, bir ders kaydı ve kopyalanmış metinlerden derlenerek hazırlanmıştır.

---

📚 Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi Genel Tekrar Çalışma Materyali

Genel Bakış

Bu çalışma materyali, 20. yüzyılın başlarından günümüze kadar uzanan Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi'nin önemli olaylarını, siyasi, ekonomik ve toplumsal dönüşümlerini kapsamaktadır. İki savaş arası dönem, İkinci Dünya Savaşı, Soğuk Savaş ve küreselleşen dünya süreçleri ana hatlarıyla incelenerek, günümüz dünyasını şekillendiren temel dinamikler sunulmaktadır.

---

1. İki Savaş Arası Dönem (1918-1939)

1.1. Rusya'daki Gelişmeler

• 1905 Rus-Japon Savaşı: Rusya'nın Japonya'ya yenilmesi, Çarlık rejimine karşı ilk ayaklanmaları tetikledi.
• 1917 Bolşevik İhtilali:
  • Çar II. Nikolay devrildi.
  • Lenin, "Barış, Ekmek, Toprak" sloganıyla iktidara geldi.
  • Yeni Ekonomik Politika (NEP): Lenin döneminde uygulanan, kısmen serbest piyasa ekonomisine izin veren politikadır.
  • Stalin Dönemi: Kolektifleştirme politikaları ve ağır sanayiye önem verilmesiyle karakterizedir.
• Basmacı Hareketi: Rusya'daki Türklerin bağımsızlık mücadelesidir.
  • Neden Başarısız Oldu? Liderlik sorunları, silah yetersizliği ve Rusya'nın asimilasyon politikaları (örneğin "Asabiyet" politikası) nedeniyle başarısız olmuştur.
  • Önemli İsimler: Enver Paşa, Zeki Velidi Togan, İsmail Gaspıralı.

1.2. Japonya'daki Gelişmeler

• Meiji Restorasyonu (1868): İmparator Mutsuhito liderliğinde Japonya'nın batılılaşmasını ve modernleşmesini sağlayan reformlar dizisidir.
  • Hedef: "Güçlü ordu, zengin ülke" ✅
  • Örnek Reformlar: Derebeyliklerin kaldırılması, anayasa ilanı, ordu ve donanmanın güçlendirilmesi, batılılaşma.

1.3. 1929 Dünya Ekonomik Krizi

• Başlangıç: ABD'de "Kara Perşembe" olarak bilinen borsa çöküşüyle başladı.
• Nedenleri: Denetimsiz bankacılık sistemi, aşırı üretim, savaş sonrası borçlar, spekülasyon.
• Etkileri: Dünya genelinde işsizlik, yoksulluk, madencilik faaliyetlerinde durma, gıda fiyatlarında düşüş.
• Türkiye'nin Aldığı Önlemler:
  • Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyeti: Yerli malı kullanımını teşvik etti.
  • Kliring Sistemi: Dış ticarette takas usulünü uyguladı.
  • Yerli Malı Haftası: Tasarruf ve yerli ürün kullanımını yaygınlaştırdı.

1.4. Barışı Koruma Çabaları

• Milletler Cemiyeti (Cemiyet-i Akvam): I. Dünya Savaşı sonrası barışı korumak amacıyla kuruldu, ancak II. Dünya Savaşı'nı engelleyemedi.
• Locarno Antlaşması (1925): Almanya'nın komşularıyla sınırlarını garanti altına alması. (Polonya hariç)
• Briand-Kellogg Paktı (1928): Savunmaya dayanmayan savaşın kanun dışı sayılması.

1.5. Yayılmacı Politikalar

• Almanya (Adolf Hitler):
  • "Hayat Sahası" (Lebensraum): Alman ırkının yaşam alanını genişletme ideolojisi.
  • Ren Bölgesi'nin İşgali (1936): Versay Antlaşması'na aykırı olarak.
  • Südetler Bölgesi'nin İşgali (1938): Çekoslovakya'ya ait bölge.
  • Yatıştırma Politikası: İngiltere Başbakanı Chamberlain'in Hitler'e karşı uyguladığı ancak başarısız olan politika.
• İtalya (Benito Mussolini):
  • "Mare Nostrum" (Bizim Deniz): Akdeniz'de Roma İmparatorluğu'nu yeniden kurma hedefi.
  • Habeşistan ve Arnavutluk'un İşgali: Yayılmacı politikalarının örnekleri.
• Japonya:
  • "Asya Asyalılarındır": Uzakdoğu'da Batı etkisini kırmak ve Japonya liderliğinde bir Asya düzeni kurma politikası.
  • Mançurya'nın İşgali: Çin'e ait bölgeyi işgal etmesi.

---

2. İkinci Dünya Savaşı (1939-1945)

2.1. Savaşın Başlaması ve Bloklar

• Başlangıç: Almanya'nın 1 Eylül 1939'da Polonya'yı işgaliyle başladı.
• Mihver Devletleri: Almanya, İtalya, Japonya.
• Müttefik Devletler: İngiltere, Fransa, ABD (sonradan), SSCB (sonradan).

2.2. Önemli Olaylar

• Majino Hattı: Fransa'nın Almanya'ya karşı kurduğu savunma hattı, Almanlar tarafından aşıldı.
• Barbarossa Harekatı (1941): Almanya'nın SSCB'ye karşı başlattığı harekat, kış şartları nedeniyle başarısız oldu ve savaşın dönüm noktalarından biriydi.
• Pearl Harbor Saldırısı (1941): Japonya'nın ABD donanmasına saldırması, ABD'nin savaşa girmesine neden oldu.
• Atlantik Bildirisi (1941): ABD ve İngiltere tarafından yayınlanan, savaş sonrası dünya düzeninin ilkeleri (Wilson İlkeleri'ne benzer) belirlendi.

2.3. Savaş Sonrası Düzen

• Yalta Konferansı (1945): Savaş sonrası Avrupa'nın durumu, Almanya'nın işgali ve Birleşmiş Milletler'in kuruluşu kararları alındı.
• Potsdam Konferansı (1945): Yalta kararları detaylandırıldı, Almanya'nın 4 işgal bölgesine ayrılması kesinleşti.
• Atom Bombaları: ABD'nin Hiroşima ve Nagazaki'ye atom bombası atmasıyla Japonya teslim oldu ve savaş sona erdi.

2.4. Türkiye'nin II. Dünya Savaşı'ndaki Durumu

• Ekonomik Önlemler:
  • Milli Korunma Kanunu: Karaborsa ve fahiş fiyatları önlemek amacıyla çıkarıldı.
  • Varlık Vergisi: Olağanüstü zenginlerden alınan vergi (çoğunlukla gayrimüslimler).
  • Toprak Mahsulleri Vergisi: Çiftçilerden alınan vergi.
• Askeri Önlemler:
  • Çakmak Hattı: Almanya'nın işgaline karşı Trakya'da kurulan savunma hattı.
  • Polonya Sendromu: Türkiye'nin iki cepheden işgal edilme korkusu.
• Dış Politika:
  • İngiltere ve Fransa ile karşılıklı yardım ve tarafsızlık anlaşmaları.
  • Adana Konferansı (1943): İsmet İnönü ile Churchill arasında Türkiye'nin savaşa girmesi görüşüldü.
  • Kahire Toplantıları (1943): Türkiye'nin savaşa girmesi yönündeki baskılar devam etti.
  • Savaşın sonlarında Almanya ve Japonya'ya sembolik savaş ilan ederek Birleşmiş Milletler'e kurucu üye olma hakkı kazandı.

---

3. Soğuk Savaş Dönemi (1947-1991)

3.1. Bloklaşma ve İttifaklar

• Batı Bloğu (ABD Liderliğinde):
  • Truman Doktrini (1947): Komünizm tehdidi altındaki ülkelere (Türkiye ve Yunanistan) ekonomik ve askeri yardım.
  • Marshall Planı (1948): Avrupa'nın savaş sonrası yeniden inşası için ekonomik yardım programı.
  • NATO (Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü - 1949): Batı ülkelerinin askeri ittifakı. Türkiye 1952'de üye oldu.
• Doğu Bloğu (SSCB Liderliğinde):
  • Kominform (1947): Komünist partilerin bilgi ve işbirliği bürosu.
  • Molotof Planı (1947): Doğu Avrupa ülkelerine ekonomik yardım.
  • Comecon (Karşılıklı Ekonomik Yardım Konseyi - 1949): Doğu Bloğu ülkelerinin ekonomik işbirliği örgütü.
  • Varşova Paktı (1955): Doğu Bloğu ülkelerinin askeri ittifakı.
• Bağlantısızlar Hareketi: Ne Batı ne de Doğu Bloğu'na katılmak istemeyen ülkelerin oluşturduğu hareket.
  • Bandung Konferansı (1955): Hareketin temelleri atıldı.
  • Kurucu Ülkeler: Mısır (Cemal Abdünnasır), Hindistan (Nehru), Yugoslavya (Tito).

3.2. Ortadoğu'daki Gelişmeler

• İsrail Devleti'nin Kuruluşu (1948):
  • Balfour Deklarasyonu (1917): İngiltere'nin Filistin'de bir Yahudi devleti kurulmasını desteklemesi.
  • 1948 Arap-İsrail Savaşı: İsrail'in kuruluşuyla başlayan ilk büyük savaş.
• Süveyş Krizi (1956): Mısır Devlet Başkanı Cemal Abdünnasır'ın Süveyş Kanalı'nı millileştirmesiyle İngiltere, Fransa ve İsrail'in Mısır'a saldırması.
• Eisenhower Doktrini (1957): ABD'nin Ortadoğu ülkelerine komünizm tehdidine karşı ekonomik ve askeri yardım teklifi.
• Altı Gün Savaşları (1967): İsrail'in Mısır, Suriye ve Ürdün'e karşı kazandığı zafer, Golan Tepeleri ve Sina Yarımadası'nı işgal etti.
• Yom Kippur Savaşı (1973): Mısır'ın Sina Yarımadası'nı geri almak için İsrail'e saldırması.
• Camp David Antlaşması (1978): Mısır (Enver Sedat) ve İsrail (Menahem Begin) arasında imzalanan, Mısır'ın İsrail'i tanıyan ilk Arap ülkesi olmasını sağlayan antlaşma.
• Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ): Yaser Arafat liderliğinde Filistinlilerin bağımsızlık mücadelesi.
• İntifada: Filistinlilerin İsrail işgaline karşı başlattığı ayaklanmalar.

3.3. Krizler ve Doktrinler

• Küba Krizi (1962): SSCB'nin Küba'ya füze yerleştirmesiyle ABD ile SSCB arasında nükleer savaşın eşiğine gelinen kriz. Türkiye'deki ABD füzeleri de bu krizde rol oynadı.
• Vietnam Savaşı (1955-1975): ABD'nin komünist Kuzey Vietnam'a karşı Güney Vietnam'ı desteklediği uzun süreli savaş.
  • Nixon Doktrini (1969): ABD'nin Vietnam'dan çekilme ve müttefiklerine askeri yardım yerine kendi savunmalarını güçlendirme çağrısı.
  • Muhammed Ali: Savaş karşıtı duruşuyla bilinen boksör.

3.4. Türkiye'nin Soğuk Savaş Dönemi İç Siyaseti

• NATO Üyeliği (1952): SSCB'nin tehditleri karşısında Türkiye'nin Batı Bloğu'na yönelmesi.
• Balkan Paktı (1953): Türkiye, Yunanistan ve Yugoslavya arasında kurulan askeri ittifak.
• Bağdat Paktı (1955): Türkiye, Irak, İran, Pakistan ve İngiltere arasında kurulan ittifak.
  • CENTO (Merkezi Antlaşma Teşkilatı - 1959): Irak'ın pakttan ayrılmasıyla merkezin Ankara'ya taşınması ve isminin değişmesi.
• Demokrat Parti Dönemi (1950-1960):
  • Dörtlü Takrir: CHP içinden Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü'nün demokrasi talepleriyle partiden ayrılması.
  • 1950 Seçimleri: Demokrat Parti'nin iktidara gelmesi ("Beyaz Devrim"). Celal Bayar Cumhurbaşkanı, Adnan Menderes Başbakan oldu.
  • Ekonomik Gelişmeler: Marshall yardımlarıyla tarımsal üretimde artış, kamu iktisadi teşebbüslerinin kurulması.
• 27 Mayıs 1960 Darbesi: Milli Birlik Komitesi tarafından yapılan darbe.
  • Yassıada Yargılamaları: Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan idam edildi.
  • 1961 Anayasası: İkili Senato yapısı ve daha demokratik haklar getirdi.
  • Adalet Partisi: Ragıp Gümüşpala tarafından kurulan, Demokrat Parti'nin devamı niteliğindeki parti.

---

4. Küreselleşen Dünya (1991-Günümüz)

4.1. SSCB'nin Dağılması ve Sonuçları

• Glasnost (Açıklık) ve Perestroyka (Yeniden Yapılanma): Mihail Gorbaçov'un SSCB'yi kurtarmak için başlattığı reformlar, ancak dağılmayı engelleyemedi.
• Berlin Duvarı'nın Yıkılması (1989): Soğuk Savaş'ın sembolik sonu.
• Almanya'nın Birleşmesi (1990): Doğu ve Batı Almanya'nın tek çatı altında toplanması.
• Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT): SSCB'den ayrılan devletlerin kurduğu işbirliği örgütü.
• Kadife Devrim (1989): Çekoslovakya'nın barışçıl yollarla Çek Cumhuriyeti ve Slovakya olarak ikiye ayrılması.

4.2. Azerbaycan ve Karabağ Sorunu

• Bağımsızlık: SSCB'den ayrılarak bağımsızlığını ilan etti.
• Dağlık Karabağ Sorunu: Ermenistan ile Azerbaycan arasında yaşanan toprak anlaşmazlığı.
• Hocalı Katliamı (1992): Ermeni güçlerinin Hocalı kasabasında Azerbaycan Türklerine yönelik katliamı.

4.3. Türkiye-Avrupa Birliği İlişkileri

• Başvuru Süreci:
  • 1959: Türkiye'nin Avrupa Ekonomik Topluluğu'na (AET) ilk başvurusu.
  • 1963 Ankara Antlaşması: Türkiye ile AET arasında ortaklık ilişkisi başlatan ilk resmi prosedür.
  • Katma Protokol (1970): Gümrük Birliği'ne geçişi öngören anlaşma.
• Üyelik Kriterleri:
  • Maastricht Kriterleri (Ekonomik): Enflasyon, bütçe açığı, kamu borcu gibi ekonomik standartlar.
  • Kopenhag Kriterleri (Siyasi): Demokrasi, insan hakları, hukukun üstünlüğü gibi siyasi standartlar.

4.4. Yugoslavya'nın Dağılması

• Bosna Savaşı (1992-1995): Yugoslavya'nın dağılmasıyla başlayan etnik çatışmalar.
• Srebrenitsa Katliamı (1995): Sırp güçlerinin Bosnalı Müslümanlara yönelik soykırımı.
• Dayton Barış Antlaşması (1995): Bosna Savaşı'nı sona erdiren antlaşma.
• Bilge Kral Aliya İzzetbegoviç: Bosna Hersek'in ilk cumhurbaşkanı ve bağımsızlık mücadelesinin lideri.

4.5. Ortadoğu'da Su Sorunları

• Nehirler: Fırat, Dicle, Asi, Şeria ve Nil nehirleri üzerindeki su kaynakları, bölge ülkeleri arasında gerilimlere neden olmaktadır.

4.6. Arap Baharı (2010'lar)

• Başlangıç: Tunus'ta Muhammed Buazizi'nin kendini yakmasıyla başlayan protestolar.
• Etkileri: Ortadoğu ve Kuzey Afrika'da domino etkisi yaratarak birçok ülkede siyasi değişimlere ve çatışmalara yol açtı (Mısır, Libya, Suriye vb.).

4.7. Küresel Çevre Sorunları

• Çernobil Nükleer Santrali Kazası (1986): Ukrayna'da meydana gelen nükleer kaza, küresel çapta radyasyon yayılımına neden oldu.
• Kyoto Protokolü (1997): Sera gazı salımını azaltmayı hedefleyen uluslararası antlaşma.

4.8. Bilim ve Teknoloji

• Dolly: İlk kopyalanan memeli hayvan (koyun).
• Türkiye'de İnternet: İlk internet bağlantısı ODTÜ tarafından yapıldı.
• Uzay Yarışı: Sputnik 1'in uzaya fırlatılması (1957) ile başlayan uzay yarışı, NASA'nın kurulması ve Neil Armstrong'un Ay'a ayak basmasıyla (1969) devam etti.

4.9. Türkiye'nin Küreselleşen Dünya Dönemi İç Siyaseti

• 1980 Darbesi: Kenan Evren liderliğinde yapılan darbe.
• Turgut Özal Dönemi: 1980 sonrası Anavatan Partisi lideri olarak başbakanlık ve cumhurbaşkanlığı yaptı, liberal ekonomi politikaları uyguladı.
• 28 Şubat Postmodern Darbesi (1997): Askerin siyasete müdahalesiyle yaşanan süreç.
• Önemli Bilim İnsanları:
  • Gazi Yaşargil: Dünya çapında tanınan beyin cerrahı.
  • Aziz Sancar: Nobel Kimya Ödülü sahibi bilim insanı.
  • Fuat Sezgin: İslam bilim tarihi araştırmacısı.
  • Oktay Sinanoğlu: Kimya mühendisi ve bilim insanı.

---

Sonuç

Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi, karmaşık olaylar zinciri ve birbirini etkileyen dinamiklerle doludur. Bu dönemde yaşanan siyasi, ekonomik ve toplumsal dönüşümler, günümüz dünyasının temelini oluşturmaktadır. Bu materyal, sınav hazırlığı ve genel bilgi edinimi için kapsamlı bir çerçeve sunmayı amaçlamaktadır.