Deniz Ticaret Hukuku: Gemi ve Gemi Sicili Esasları

Deniz Ticaret Hukuku Çalışma Materyali

Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, sağlanan ders ses kaydı transkripti ve kopyalanmış metin kaynaklarından derlenmiştir.

---

Giriş: Deniz Ticaret Hukukuna Genel Bakış 📚

Deniz Ticaret Hukuku, kara ticaretinden daha köklü bir geçmişe sahiptir ve Fenikeliler ile Roma gibi Akdeniz medeniyetlerine dayanır. Başlangıçta mal taşımacılığı amacıyla ortaya çıkmış, zamanla insan taşımacılığını da kapsayarak gelişmiştir. Orta Çağ'da denizcilik örf ve adet kuralları yazılı hale gelmiş olsa da, günümüzde dahi büyük ölçüde örf ve adet hukukuna dayanmaktadır. Yeni ve Yakın Çağ'da bu örf ve adetler yazıya dökülerek yapılanmaya devam etmiştir. Türk hukukunda ise 1864 Osmanlı Dönemi'nde "Ticaret-i Bahriye Kanunname-i Hümayun" ile yazılı düzenlemelerle yerini almıştır. Deniz ticaret hukukunun temel kavramı "gemi"dir ve bu hukuk dalının merkezinde yer alır.

---

1. Gemi Kavramı ve Unsurları 🚢

Türk Ticaret Kanunu'na (TTK) göre gemi, tahsis edildiği gayeye uygun olarak kullanılması denizde hareket imkanına bağlı olan ve pek küçük olmayan her türlü tekne olarak tanımlanır.

1.1. Geminin Temel Unsurları ✅

1. Suda Hareket İmkanı: Geminin bir noktadan diğerine gidebilme yeteneğidir.
   • Yüzen vinç gemidir.
   • Motoru takılmamış bir tekne de gemidir.
   • Kaza geçirip hareket imkanını kaybetmiş bir tekne de gemidir.
   • Henüz inşa edilmekte olan bir tekne gemi değildir.
2. Amacının Suda Hareket İmkanına Bağlı Olması: Teknenin kullanım amacının denizde hareket etmekle ilişkili olması gerekir.
   • Kıyıda restoran olarak kullanılan bir tekne gemi değildir.
3. Pek Küçük Olmayan: Geminin deniz tehlikelerine karşı koyabilecek güç ve ebatta olması gerekir.
   • Petrol sondaj platformu gemi değildir.

1.2. Geminin Parçaları

• Asli Unsurlar: Gemiye gemi olma vasfını veren temel bileşenlerdir (örn. güverte, kamara, civatalar).
• Bütünleyici Parçalar: Geminin genel donanımını oluşturan, asıl şey yok edilmedikçe, zarara uğratılmadıkça veya yapısı değiştirilmedikçe ondan ayrılmasına olanak olmayan parçalardır (örn. makineler, radar, pusula, halat, ölçme aletleri, gemi jurnali).
• Eklentiler: Örf ve teamül gereği veya malikin açık arzusuyla geminin kullanılması, işletilmesi veya gemiden faydalanılması için gemiye eklenen parçalardır (örn. dürbün, erzak, kumanya, şahsi eşyalar).

---

2. Geminin Ayırıcı Özellikleri 🆔

2.1. Geminin Adı

• Gemi siciline kayıtlı geminin ilk Türk maliki, diğer gemilerle karıştırılmayacak şekilde istediği adı verebilir.
• Ad, sicile tescil edilir ve değişirse sicile bildirilmelidir.
• Genel ahlaka, adaba, kamu düzenine, ulusal çıkarlara ve kültürel değerlere aykırı olamaz.
• Kamu kurum ve kuruluşlarının adı konulamaz.
• "Türk, T.C., Milli, Türkiye, Atatürk" kelimeleri kullanılamaz.
• Ad, silinmez, bozulmaz ve okunaklı olmalıdır.
• Sicile kayıtlı olmayan gemilerin adı bağlama kütüğüne yazılır.

2.2. Tanınma İşareti

• Gemilere telsizle haberleşmede kullanılmak üzere verilen işarettir ve sicile tescil edilir.

2.3. Bağlama Limanı

• Geminin seferlerinin yönetildiği yerdir.
• Kural olarak gemi, bağlama limanının bulunduğu sicil temsilciliğine tescil edilir.
• Seferler yabancı bir limandan yönetiliyorsa, malik gemiyi istediği sicile tescil ettirebilir.

2.4. Geminin Tonajı 📊

• Geminin taşıyabileceği yük ve yolcu kapasitesini belirler, gemiyi tanımlar.
• Sigortalar, vergiler ve tescil edilip edilmeyeceği tonaja göre belirlenir.
• Gros Tonilato: Geminin tüm kapalı alanlarının toplam hacmi.
• Net Tonilato: Geminin yük ve yolcu taşımak için sahip olduğu net hacmi (kazanç hacmi).
• Ölü Ağırlık (Deadweight): Geminin taşıyabileceği en fazla ağırlık (kendi envanteri ve personel ağırlığı hariç).
• ⚠️ 1969 Tonaj Sözleşmesi esasları kullanılır.

---

3. Geminin Milliyeti ve Bayrak Çekme Hakkı 🇹🇷

Geminin milliyeti, devletle gemi arasındaki aidiyet bağını ifade eder ve geminin hangi devletin hukuk düzenine tabi olduğunu gösterir. Bu bağ, mülkiyet hakkı, sicile tescil ve deniz güvenliğinin sağlanması gibi birçok konuyu çözüme kavuşturur. Gemi, milliyetinde olduğu devletin bayrağını çekme hakkına sahiptir.

3.1. Türk Bayrağı Çekme Hakkı

• Her Türk gemisi, Türk bayrağı çeker (hak ve yükümlülük).
• Gerçek Kişiler:
  • Gemi tek bir Türk vatandaşına aitse.
  • Birden fazla malik varsa, çoğunluğunun Türk vatandaşı olması gerekir.
  • Paylı mülkiyette payların çoğunluğunun, elbirliğiyle mülkiyette maliklerin çoğunluğunun Türk vatandaşı olması gerekir.
• Tüzel Kişiler:
  • Türk hukukuna göre kurulmuşsa.
  • Yönetime etkili alanların çoğunluğunun Türk vatandaşı olması ve oy çokluğunun Türk vatandaşlarında bulunması gerekir.
  • Anonim ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketlerde, payların çoğunluğunun nama yazılı ve bir yabancıya devrinin şirket yönetim kurulunun iznine bağlı olması şarttır.

3.2. Yabancı Bayrak Çekme Hakkı (Türk Gemisi İçin)

• Gemi malikinin talebi.
• Bayrağı çekilmek istenen ülkenin kanunlarının buna imkan vermesi.
• Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı'nın izin vermesi.
• Ayrıca, bayrak çekme hakkına sahip olmayan kişilere en az 1 yıl süreyle kendi adlarına işletilmek üzere bırakılabilir.

3.3. Türk Bayrağı Çekme Hakkı (Yabancı Gemi İçin)

• Yukarıdaki koşullar altında yabancı gemiler de Türk bayrağı çekebilir.
• ⚠️ Türk bayrağı çekebilmek için Gemi Tasdiknamesi alınması zorunludur. Yurt dışından alınacaksa Bayrak Şahadetnamesi alınmalıdır.
• Türk bayrağını çekme hakkına sebep olan şartların kaybolmasıyla bu hak da kaybedilir.

---

4. Gemilerin Sınıflandırılması 📋

Gemilerin sınıflandırılması, bayrak devletin verdiği yetkiye dayanarak sınıf kuruluşları tarafından yapılır. Bu denetim, geminin ulusal ve uluslararası düzenlemelere uygunluğunu, can, mal ve çevre güvenliğini sağlar ve sonunda sınıf sertifikası verilir. Sınıflandırılmayan gemi sefere çıkamaz.

4.1. Ticari Olmayan Gemiler

• Donanmaya bağlı gemiler
• Araştırma ve öğretim amaçlı gemiler
• Kişisel kullanıma tabi gemiler

4.2. Genel Sınıflandırmalar

1. Sicile Kayıtlı Gemiler - Sicile Kayıtlı Olmayan Gemiler
2. Denize Elverişli Gemiler - Denize Elverişsiz Gemiler
3. Yola Elverişli Gemiler - Yola Elverişsiz Gemiler
4. Yüke Elverişli Gemiler - Yüke Elverişsiz Gemiler
5. Türk Gemileri - Yabancı Gemiler
6. Deniz Gemileri - İçsu Gemileri
7. Ticaret Gemileri - Ticari Olmayan Gemiler

---

5. Gemi Sicili ve Tescil Süreçleri 📝

Gemi sicili, geminin kayıt edildiği, üzerindeki hakların ve bu haklara ilişkin sınırlamaların kayıt edildiği resmi bir kütüktür. Her devlet, bayrağını taşıyan ve vatandaşlığını kazanmış gemileri kendi siciline kaydeder.

5.1. Sicilin Önemi

• Kamu Hukuku Bakımından:
  • Hangi devletin bayrağının çekildiğini gösterir.
  • Güvenlik, gemiadamları, gemi düzeni gibi konularda sorumluluğun muhatabını belirler.
  • Kabotaj hakkının varlığını gösterir.
  • Savaş halinde savaş kurallarının veya tarafsızlığın gemiye nasıl etki edeceğini gösterir.
• Hukuki Güvenlik Bakımından:
  • Gemi üzerindeki hakların net bir şekilde anlaşılmasını sağlar.
  • Devlet güvencesinde tutulduğu için aksi ispat edilene kadar sicil geçerlidir.
  • Mali değeri yüksek olan gemilerde hukuki işlem güvenliğini ve kamu itimadını tesis eder.

5.2. Gemi Sicili Türleri

1. Milli Gemi Sicili: Geminin bayrak taşıma hakkını, bağlama limanını, tonajını belirler ve hukuki güvenliği sağlar. Türkiye'de Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafından tutulan 10 adet sicil müdürlüğü bulunur (örn. İstanbul, İzmir, Mersin). Sicil açıktır (aleniyet ilkesi geçerlidir).
2. Yapı Sicili
3. Uluslararası Gemi Sicili: Mali ve ekonomik fayda sağlamak amacıyla tutulur. Ticari amaçlı yük, yolcu, balıkçı gemileri ve ticari yatlar tescil edilir.
4. Bağlama Kütüğü: Milli gemi siciline ve Türk uluslararası gemi siciline kayıtlı olmayan ticari ve özel kullanıma tahsis edilmiş gemi, deniz ve içsu araçlarının kayıt altına alınmasını sağlar.

5.3. Tescil Edilmesi Gereken Gemiler

• Tescili Caiz Olan Gemiler:
  • Türk bayrağı çekme hakkına sahip ticari gemiler.
  • Yatlar, denizci yetiştirme gemileri gibi gezinti, spor, eğitim, öğretim ve bilim amacıyla tahsis edilmiş gemiler.
  • Yabancı bir devlet veya onun vatandaşları adına Türkiye'de yapılmakta olan gemiler.
• Tescili Caiz Olmayan Gemiler: (Taleple dahi tescil edilemez)
  • Türk gemisi olmayan gemiler.
  • Yabancı bir gemi sicilinde kayıtlı bulunan Türk gemileri.
  • Donanmaya bağlı harp gemileri ve yardımcı gemiler.
  • Kamu tüzel kişiliğine ait kamu görevi gören gemiler.
• Tescili Zorunlu Olan Gemiler:
  • 18 groston ve daha büyük olan ticaret gemileri.
• Tescili İhtiyari Olan Gemiler:
  • 18 grostonun altında olanlar (malikin isteğine bağlıdır).

5.4. Tescil Süreci

• Tescil Talebi: Malik tarafından yazılı şekilde yapılır. Vekil veya temsilci de talep edebilir. Gerekli bilgi ve belgeler sunulmalıdır.
• Tadil (Düzeltme): Tescilde eksik veya yanlışlık varsa, 15 gün içinde düzeltilmesi istenir.
• Sicil kaydından sonra Gemi Tasdiknamesi verilir.

5.5. Terkin (Sicilden Silme)

Sicilde yer alan hakların sicilden silinmesi işlemidir.

1. Talep Üzerine Terkin:
   • Gemi kurtarılamayacak şekilde battıysa, tamir edilemez hale geldiyse veya Türk bayrağı çekme hakkını kaybettiyse.
   • Tescili isteğe bağlı olan gemilerin kaydı, malik veya maliklerin talebi üzerine silinebilir (ipotek gibi hak sahiplerinin onayı gerekir).
2. Resen (Kendiliğinden) Terkin:
   • Tescili caiz olmayan bir gemi tescil edilmişse.
   • Gemi batması, tamir edilemez hale gelmesi veya Türk bayrağı çekme hakkının kaybedildiğinin bildirilmemesi durumunda.
   • Gemi hakkında 20 yıldan beri işlem yapılmaması.
   • Bir gemi uluslararası sicile tescil edilmişse, milli sicilden resen silinir.

• ⚠️ Bir gemi aynı anda iki sicile kayıtlı olamaz.

5.6. Sicildeki Kayıtların Hükümleri ve Karineler

• Açıklayıcı Kayıtlar: Hukuki durum veya hakları açıklayan kayıtlardır.
• Yaratıcı Kayıtlar: Sicile kayıtla oluşan haklardır (örn. mülkiyet hakkı, ipotek).
• Sicil Karineleri: Sicildeki kayıtlar, kaydedilen hususların doğru olduğuna karine teşkil eder.
  • Sicilde malik olarak kayıtlı kişi malik sayılır.
  • Sicilde lehine ipotek veya intifa hakkı tescil edilmiş kişi o hakkın sahibi sayılır.
  • Tescil edilmiş bir hak sicilden silinirse, o hakkın artık olmadığı kabul edilir.

---

6. Geminin Mülkiyetinin Kazanılması 💰

Mülkiyet sahibi, gemiyi kullanma, semerelerinden faydalanma ve tasarruf etme haklarına sahiptir.

6.1. Aslen Kazanma

• Sahiplenme:
  • Sicile kayıtlı gemilerde TTK hükümleri, sicile kayıtlı olmayan gemilerde TMK'nın taşınırlara ilişkin hükümleri uygulanır.
  • Sahipsiz gemi: Sicil kayıtlarında maliki anlaşılamayan veya usulüne göre mülkiyeti terk edilmiş gemidir. Devlet bu durumda resen kendini malik tescil eder.
• Zamanaşımı:
  • Olağan Zamanaşımı: Hem sicile kayıtlı hem de olmayan gemiler için mümkündür. Sicile kayıtlı bir geminin maliki olmadığı halde sicile malik olarak tescil ettirilmiş kişi, tescilin en az 5 yıl sürmesi ve bu süre içinde gemiyi davasız ve aralıksız asli zilyet sıfatıyla elinde bulundurmak kaydıyla mülkiyeti kazanır. Süre, malik olmayan kişinin sicile tesciliyle başlar.
  • Olağanüstü Zamanaşımı: Sicile kaydı gerekirken kaydedilmemiş bir gemiyi en az 10 yıl süreyle davasız ve aralıksız asli zilyet sıfatıyla elinde bulunduran kişi, geminin sicile kendi malı olarak tescil edilmesini isteyebilir.

6.2. Devren Kazanma

• Borçlandırıcı İşlem: Genel hükümler uygulanır.
• Tasarruf İşlemi: Sicile kayıtlı gemilerde mülkiyetin devrine ilişkin tasarruf işlemlerinde TTK 1001 uygulanır.
  • Gemi siciline kayıtlı bir geminin devri için malik ile devralanın mülkiyeti devralana devri hususunda anlaşmaları ve geminin zilyetliğinin diğer tarafa geçirilmesi gerekir.
  • Mülkiyetin devrine ilişkin anlaşma yazılı olmak ve imzaların noterce onaylanması zorundadır.
  • Anlaşma Gemi Sicil Müdürlüğünde de yapılabilir. Tescil kurucudur.

---

7. Uygulama Örneği: Titanic Olayı 💡

Liverpool'da inşa edilen 700 gros tonluk kendinden pervaneli yüzer vinç "Titanic", merkezi İzmir'de olan Arnas Denizcilik tarafından satın alınmıştır.

1. Titanic'in TTK kapsamında gemi unsurlarına sahip olup olmadığı:

   • ✅ Suda Hareket İmkanı: Yüzer vinç olması bu unsuru sağlar.
   • ✅ Amacının Suda Hareket İmkanına Bağlı Olması: Vinç olarak denizde hareket etme amacı vardır.
   • ✅ Pek Küçük Olmayan: 700 gros tonluk olması, deniz tehlikelerine karşı koyabilecek güç ve ebatta olduğunu gösterir.
   • Sonuç: Titanic, TTK kapsamında gemi unsurlarına sahiptir.

2. Titanic, Türk Uluslararası Gemi Siciline tescil edilebilir mi?

   • Yurt dışından ithal edilen 3000 deadweightin üstü veya özel yapılı gemilerde 300 gros ton üstü gemiler Türk Uluslararası Gemi Siciline tescil edilebilir. Titanic 700 gros ton olduğu için bu koşulu sağlar ve tescile uygundur.

3. Titanic, İzmir Limanı'nda inşa edilmiş olsaydı cevap değişir miydi?

   • Cevap değişmezdi. İzmir Limanı'nda inşa edilseydi de Türk Uluslararası Gemi Siciline Türk gemisi olarak tescil edilebilir.

4. Titanic, İzmir Gemi Sicili'ne tescil ettirildikten sonra Arnas Denizcilik yazılı bir sözleşme ile gemiyi Poseidon Denizciliğe satarak mülkiyetini devredebilir mi? Bu işlem geçerli midir?

   • Sicilde aksine bir hüküm yoksa, mülkiyet hakkı malike kullanma, yararlanma ve tasarruf haklarını tanır. Dolayısıyla mülkiyet devredilebilir.
   • İşlem Geçerliliği:
     1. Tarafların geminin mülkiyetinin devredilmesi konusunda anlaşmaları gerekir.
     2. Bu anlaşma yazılı olmalı ve imzalar noterce onaylanmalıdır.
     3. Gemi siciline gidilerek sicildeki kaydın değiştirilmesi talep edilir.
     4. Tescil yapılır ve sonrasında zilyetlik devredilir.
     5. ⚠️ Gemi siciline tescil, mülkiyetin devri için kurucu bir işlemdir.