Dış Ticaret Politikaları ve INCOTERMS 2020

📚 Dış Ticaret Politikaları ve INCOTERMS: Kapsamlı Bir Çalışma Rehberi

Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, "file 3.pptx" adlı sunum dosyasının 101-150. sayfaları ile bir dersin sesli transkriptinden derlenmiştir.

---

Giriş

Dış ticaret, ülkeler arasındaki mal ve hizmet akışını düzenleyen karmaşık bir yapıya sahiptir. Bu çalışma rehberi, ülkelerin ekonomik hedeflerine ulaşmak amacıyla uyguladığı dış ticaret politikalarını ve uluslararası ticarette taraflar arasındaki sorumlulukları, riskleri ve maliyetleri netleştiren standart teslim yöntemleri olan INCOTERMS'i kapsamlı bir şekilde ele almaktadır. Amacımız, bu kritik konuları akademik bir yaklaşımla, anlaşılır ve düzenli bir formatta sunarak öğrenmeyi kolaylaştırmaktır.

---

1. Dış Ticaret Politikaları 📈

Dış ticaret politikaları, ülkelerin ekonomik çıkarlarını korumak ve geliştirmek için kullandığı çeşitli araçları içerir.

1.1. Tarife Dışı Araçlar

Gümrük tarifeleri dışında kalan ve dış ticareti etkileyen düzenlemelerdir.

• 1.1.1. Miktar Kısıtlamaları Belli bir dönem itibarıyla yapılmasına izin verilen ithalatın miktarını veya değerini ifade eder.

  • İthalat Kotaları:
    • ✅ Global Kota: Ülke farkı gözetilmeksizin ve ithalatı yapacak firmalara müdahale edilmeden ithalata izin verilen kota türüdür.
    • ✅ Tahsisli Kota: İthalatı yapılacak ürünlerin, hükümetin belirlediği belirli ölçütlere göre ithalat hakkının firmalara dağıtıldığı kotalardır.
    • ✅ Tarife Kotası: İthal edilecek ürünlerde belli bir miktar veya değer için normal gümrük tarifesi uygulanması, belirlenen miktar veya değerin aşılmasından sonra artan bir gümrük vergisinin uygulandığı kotalardır.
  • İthalat Yasakları: Belirlenen ürünlerin tümüyle ülkeye girişinin yasaklanmasıdır.
    • Nedenleri: Halk sağlığının korunması, ekonomik politikalar gereği, döviz tasarrufu, bazı sektörleri dış rekabetten koruma, cari işlemler açığını kapatma isteği.

• 1.1.2. Kambiyo Kontrolü (Döviz Denetimi) Temel amacı döviz çıkışlarını sınırlandırmaktır. Serbest bir döviz piyasası bulunmaz ve her türlü döviz işlemi hükümetin kontrolü altındadır. Sorumlu kuruluş genellikle Merkez Bankası'dır.

• 1.1.3. Çoklu Kur Sistemi Birden fazla döviz kurunun olduğu bir sistemdir. İşlemin türüne veya sektöre göre farklı resmi kurlar uygulanır.

1.2. Devlet Destekleri

Ülkelerin belirli sektörleri veya faaliyetleri teşvik etmek amacıyla sağladığı desteklerdir.

• 1.2.1. İhracat Destekleri: İhracatı artırmak için verilen teşviklerdir. Örnekler: Vergi muafiyetleri, vergi iadesi, düşük faizli krediler, ucuz hammadde temini, Dahilde İşleme Rejimi (DİR).
• 1.2.2. İç Piyasalara Dönük Destekler: Ülkenin ithalatında rakip olan firmaların mallarını üreten sektörlere verilen desteklerdir. Bir firmaya veya sektöre verilen bu desteklere spesifik destekler denir.

1.3. İthalat ve İhracat Vergileri

Dış ticarette uygulanan mali yükümlülüklerdir.

• 1.3.1. İthalat Vergileri: İthal ürünlerin ülkeye girerken alınan ve ürünlerin fiyatlarını artıran vergi veya vergi benzeri ödemelerdir. Bunlara tarife benzeri araçlar da denir.

  • Örnekler: Kaynak Kullanım Destekleme Fonu (KKDF), Toplu Konut Fonu, Tarım Payı Fonu, Anti Damping Vergileri, Resim, Harç ve Diğer Fonlar.
  • 📚 Damping: Bir ürünün ihraç eden firma tarafından, ithalatçı ülkenin iç piyasa fiyatından daha düşük bir fiyata satılmasıdır.
  • ✅ Anti-Damping Vergisi: Damping uygulaması nedeniyle yerel üreticilerin olumsuz etkilenmesi durumunda konulan ek vergilerdir. Yerli üreticileri yabancı rekabetten korumak için alınan vergilere fark giderici vergiler de denir.

• 1.3.2. İhracat Vergileri: İhracat üzerinden alınan vergilerdir.

  • Amaçları: Hazineye gelir sağlamak, iç piyasada kıt olan malların ihracatını engellemek (örn: tavuk eti), hammaddelerin işlenerek yurt dışına gitmesine olanak sağlamak (ham madde ihracatını engellemek).

1.4. Yeni Korumacılık Tedbirleri

Geleneksel tarifelerin ötesinde, dış ticareti kısıtlamaya yönelik modern yaklaşımlardır.

• 1.4.1. Korumacılığın Temel Felsefesi: Merkantilist akımdan günümüzün ticaret savaşlarına ve küresel krizlere kadar uzanan çeşitli ekonomik ve politik gerekçelere dayanır.

  • Gerekçeler: Ödemeler bilançosunun iyileştirilmesi, işsizliğin önlenmesi, ticaret hadlerinin iyileştirilmesi, ulusal pazarlık gücünün artırılması.

• 1.4.2. Yeni Korumacılık Araçları:

  • ✅ Gönüllü İhracat Kısıtlamaları: İthalatçı ülkenin yerli sanayisini tehdit eden durumlarda, ithalatçı ülkenin ihracatçı ülkeden belirli bir süre için ihracat miktarını sınırlamasını istemesidir. İhracatçı ülke, daha ağır ticaret kısıtlamalarıyla karşılaşmamak için gönüllü olarak bu kısıtlamayı kabul edebilir.
  • ✅ Sağlık, Çevre ve Ürün Standartları (Teknik Engeller): Ülkeden ülkeye değişen teknik standartlar ve sertifikasyon zorunluluklarıdır. Uluslararası ticareti zorlaştırır ve maliyetleri artırır. Bir anlamda vergi koymak yerine korumacılık için kullanılır.
  • ✅ İdari Düzenlemeler (Bürokratik Engeller): İthal ürünlerin gümrük işlemlerinin uzamasına ve ürünlerin gereğinden fazla depolarda beklemesine neden olan yönetimsel ve bürokratik engellerdir. Bu durum ürün maliyetlerini artırır.
  • ✅ Kamu İhaleleri ve Kamu Etkisi: Devletin önemli bir alıcı veya ithalatçı olarak kendi firmaları lehine şartnameler hazırlaması gibi uygulamalardır (örn: Sağlık Bakanlığı ihaleleri).

---

2. INCOTERMS (Uluslararası Ticari Terimler) 🌍

Uluslararası ticarette mal teslimatının standartlaştırılması büyük önem taşır.

2.1. Tanım ve Amaç

📚 INCOTERMS: Merkezi Paris'te bulunan Uluslararası Ticaret Odası (ICC) tarafından belirlenen, dış ticarette kullanılan bir dizi standart teslim şeklini ifade eder.

• Amacı: Alıcı ve satıcı arasında ihtilafları önlemek, gereksiz zaman ve para kaybını engellemek için alım satım işlemlerine standartlar getirmektir.

2.2. Tarihsel Gelişim

İlk olarak 1936'da yayımlanan INCOTERMS, bugüne dek sekiz kez temel değişikliğe uğramıştır (1953, 1967, 1976, 1980, 1990, 2000, 2010, 2020).

2.3. INCOTERMS'in Cevapladığı Temel Sorular

INCOTERMS, uluslararası ticarette şu soruların cevaplanmasını sağlar:

• 1️⃣ Malların taşınmasında hangi taraf ne derece sorumlu olacaktır?
• 2️⃣ Sorumluluklar yerine getirilmediği takdirde riskler taraflar arasında nasıl bölüşülecektir?
• 3️⃣ Taşıma sırasında mallara gelebilecek kayıp ve zarar riski hangi tarafa ait olacaktır?
• 4️⃣ Hukuki açıdan (alıcıya) ithalatçıya teslim olayı nasıl gerçekleşecektir?
• 5️⃣ Hangi durumda (satıcı) ihracatçı, sorumluluklarını yerine getirmiş sayılacaktır?

2.4. Tarafların Yükümlülükleri

Teslim şekli, ihracatçı ve ithalatçının alım ve satım sözleşmesinde yer almalı ve taraflara önemli yükümlülükler yükler.

• 2.4.1. İhracatçının Yükümlülükleri:

  • ✅ Malların sözleşmeye uygun olarak ihracata hazırlanması.
  • ✅ İzin ve yetkilerin alınması, prosedürlerin yerine getirilmesi.
  • ✅ Taşıma sözleşmesinin düzenlenmesi.
  • ✅ Malların kayıp ve hasar riskinin karşılanması, sigorta sözleşmesinin düzenlenmesi.
  • ✅ Masrafların paylaştırılması.
  • ✅ Malların teslim belgelerinin düzenlenmesi.
  • ✅ Kontrol, ambalajlama ve işaretleme işlemlerinin yapılması.
  • ✅ Malların teslimi ile ilgili karşı tarafa bilgi verilmesi.

• 2.4.2. İthalatçının Sorumlulukları:

  • ✅ Mal bedelinin ödenmesi.
  • ✅ İzinlerin ve yetkilerin alınması, prosedürlerin yerine getirilmesi.
  • ✅ Malların hasar ve kayıp riskinin karşılanması.
  • ✅ Malların teslim alınması.
  • ✅ Masrafların sözleşmeye göre bölüştürülmesi.
  • ✅ Teslim belgelerinin kabulü.
  • ✅ Malların denetimi.
  • ✅ Malların teslim alındığının ihracatçıya bildirilmesi.

2.5. INCOTERMS 2020 Teslim Şekilleri Grupları

INCOTERMS 2020, 11 farklı teslim şeklini gruplara ayırır:

• E Grubu Teslimler:
  • ✅ EXW: İş Yerinde Teslim (Ex Works)
• F Grubu Teslimler:
  • ✅ FCA: Taşıyıcıya Masrafsız Teslim (Free Carrier)
  • ✅ FOB: Gemide (Güvertede) Teslim (Free On Board)
  • ✅ FAS: Gemi Doğrultusunda Teslim (Free Alongside Ship)
• C Grubu Teslimler:
  • ✅ CFR: Mal Bedeli + Navlun (Cost and Freight)
  • ✅ CIF: C + Sigorta + Navlun (Cost, Insurance and Freight)
  • ✅ CPT: Taşıma Ücreti Ödenmiş Olarak Teslim (Carriage Paid To)
  • ✅ CIP: Taşıma + Sigorta Ücretleri Ödenmiş Olarak Teslim (Carriage and Insurance Paid To)
• D Grubu Teslimler:
  • ✅ DAP: Belirtilen Yerde Teslim (Delivered At Place)
  • ✅ DPU: Belirtilen Yerde Eşya Boşaltılmış Teslim (Delivered At Place Unloaded)
  • ✅ DDP: Gümrük Resmi Ödenmiş Olarak Teslim (Delivered Duty Paid)

2.6. Önemli Kavramlar

• 📚 Navlun: Deniz ve nehir yoluyla taşınan eşya için, taşıma hizmeti karşılığında gemi şirketine ödenen ücrettir. Navlun bedeli peşin (Freight Prepaid) veya varış limanında (Freight Payable At Destination/Freight Collect) ödenebilir.
  • Navlun Sözleşmesi: Taşıyanın belirli bir ücret karşılığında, gemisini kısmen ya da tamamen taşıtana tahsis ederek bir yükü deniz yoluyla taşımayı yüklendiği sözleşmedir.
  • Sona Erme Halleri: Gemiye devlet el koyması, ithal/ihraç yasağı, limanın ablukaya alınması, savaş hali, imkânsızlık hali.
• 📚 Konşimento (Taşıma Senedi): Yükleyici, alıcı ve diğer tüm bilgilerin yer aldığı kıymetli evraktır. Malın taşınmak üzere teslim alındığını ve varış noktasında konşimento sahibine teslim edileceğini gösterir. Genellikle en az 3 asıl belge olarak düzenlenir.
• 📚 Astarya: Dış ticarete konu olan malın gemiye yüklenmesinin veya gemiden boşaltılmasının kaç gün, saat ve dakika içinde yapılacağını gösteren azami süredir. Navluna dahildir.
• 📚 Sürastarya: Astarya günlerinin aşılması nedeniyle geminin zamanında yola çıkmamasından kaynaklanan zaman kaybı için ithalatçı firma tarafından ihracatçıya ödenen para cezasıdır.

2.7. Örnek Teslim Şekli: Ex-Works (EXW)

• 💡 Tanım: Satıcının malları kendi işletmesinde (fabrika, depo vb.) alıcının emrine hazır tutmakla teslim yükümlülüğünü yerine getirdiği anlamına gelir.
• Sorumluluklar:
  • Satıcı, aksi kararlaştırılmadıkça malın alıcı tarafından sağlanan bir araca yüklenmesinden veya malların ihraç gümrüğünden geçirilmesinden sorumlu değildir.
  • Teslimden sonraki tüm masraf ve riskler alıcıya aittir.
• Özelliği: Tüm satış şekilleri içinde satıcı için en az yükümlülüğü içeren bir satış şeklidir.

---

Sonuç

Dış ticaret politikaları, ülkelerin ekonomik çıkarlarını korumak ve geliştirmek amacıyla uyguladığı tarife dışı engeller, devlet destekleri, ithalat ve ihracat vergileri ile korumacılık tedbirleri gibi çeşitli araçları kapsar. Bu politikalar, uluslararası ticaretin yönünü ve hacmini doğrudan etkiler. Aynı zamanda, uluslararası ticarette taraflar arasındaki sorumlulukları, riskleri ve maliyetleri netleştiren INCOTERMS gibi standart teslim şekilleri, ticaretin sorunsuz ve verimli bir şekilde yürütülmesi için hayati öneme sahiptir. Bu politikaların ve teslim yöntemlerinin doğru anlaşılması ve uygulanması, uluslararası ticarette faaliyet gösteren tüm aktörler için başarı ve sürdürülebilirlik açısından kritik bir faktördür.