Bu çalışma materyali, bir dersin sesli transkripti ve kullanıcı tarafından sağlanan kopyala-yapıştır metin kaynaklarından derlenmiştir.

---

📚 Eski Türk Edebiyatı: Şairler, Eserler ve Nesir Türleri

Giriş

Eski Türk Edebiyatı, zengin bir edebi geleneğe sahip olup, farklı yüzyıllarda yaşamış birçok önemli şair ve yazarın eserleriyle şekillenmiştir. Bu dönem, hem şiir hem de nesir alanında çeşitli türler, üsluplar ve temalar barındırır. Bu çalışma notu, 14. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar öne çıkan şairleri, edebi akımları, divan nesrinin temel özelliklerini ve önemli nesir yazarlarını kapsamlı bir şekilde ele almaktadır.

---

📜 Eski Türk Edebiyatı Şairleri ve Önemli Eserleri

Eski Türk Edebiyatı, yüzyıllara göre farklı şairler ve eserlerle gelişim göstermiştir.

14. Yüzyıl Şairleri ve Eserleri

Bu yüzyıl, Eski Türk Edebiyatı'nın temellerinin atıldığı ve ilk önemli eserlerin verildiği bir dönemdir.

• Aşık Paşa: Garipnâme adlı mesnevisiyle kendinden sonraki yazarları etkilemiştir.
• Hoca Mesud: Süheyl ü Nevbahar (Kenzül Bedayi olarak da bilinir) adlı mesnevisiyle tanınır. Yemen padişahının oğlu Süheyl ile Çin fağfurunun kızı Nevbahar arasındaki aşkı anlatır. Ferhengnâme-i Sadi, Sadi'nin Boston adlı eserinden seçme hikayelerin çevirisidir.
• Seyhoğlu Mustafa: Germiyan sahası şairlerindendir. En önemli eseri Süleyman Şah adına yazdığı Hurşidnâme'dir (ilk adı Şebistan-ı Uşak). Marzubannâme ise masal-fabl türünde mensur bir eseridir.
• Eflâki: Menakıbul Arifin adlı eseriyle Mevlana ve Mevlevi büyükleri hakkında bilgiler sunar.
• Ahmedi: 14. yüzyılın en büyük şairidir. Asıl adı Taceddin İbrahim'dir. Din dışı konularda da yazmış, tıp ve astronomi gibi bilim dallarıyla ilgilenmiştir. ✅ İlk mersiye şairi ve ilk şehir kasidesi örneğini veren şairdir. İlk vatan tutma-fetih konusunu işleyen şairdir.
  • İskendernâme: Büyük İskender'in fetihlerini anlatan mesnevi tarzında bir eserdir. Mevlid'in bölümleri ve Osmanlı padişahlarıyla ilgili bilgiler içermesiyle ilk Osmanlı tarihi belgesi niteliğindedir.
  • Cemşid ü Hurşid: Cemşid ile Hurşid arasındaki aşkı anlatan mesnevidir.
  • Mirkatül Edep: Sözlük türündedir.
  • Esrarnâme: Attar'dan çeviridir.
• Kadı Burhanettin: Azeri kökenli bir şairdir. Sivas ve çevresinde kurulan Eretna beyliğinin hükümdarıdır. Tasavvufla ilgilenmiştir. ✅ Tuyuğ türünün ilk örneklerini vermiştir. Gazellerinde genellikle mahlas kullanmaz. Aruzu Türkçeye uyarlayan ilk şairlerdendir.
• Yusuf-u Meddah: Meddahlık geleneğiyle ilgilenmiştir. İlk dört mesnevi yazarından biridir. En güzel mesnevisi Varka ile Gülşah'tır.
• Elvan Çelebi: Aşık Paşa'nın oğludur. ✅ İlk menakıbnâme yazarıdır. Eseri Menakıbul Kudsiyye Fi Menasibûl Ünsiyye'dir.
• Erzurumlu Mustafa Darir: ✅ Türk edebiyatındaki ilk siyer ve ilk manzum Mevlid yazarıdır. Eseri Siretün Nebi'dir. Kıssa-ı Yusuf ve Fütuhuş Şam diğer önemli eserleridir.

15. Yüzyıl Şairleri ve Eserleri

Bu yüzyıl, divan şiirinin ana hatlarının belirginleştiği ve nazire geleneğinin geliştiği bir dönemdir.

• Nazire Mecmuaları: Aynı konu, ölçü ve uyakta yazılan eserlere nazire, bu eserlerin toplandığı kitaplara ise nazire mecmuaları denir.
  • 1️⃣ Ömer Bin Mezid - Mecmuatun Nezair (İlk önemli mecmua naziresi)
  • 2️⃣ Eğdirli Hacı Kemal - Camiün Nezair (Ahmet Paşa'nın nazirelerini içerir)
  • 3️⃣ Edirneli Nazmi - Mecmaun Nezair (Alfabetik sıraya göre düzenlenmiştir)
  • 4️⃣ Budinli Hisali - Mataliün Nezair (Sadece matla beyitleri içerir)
• Şeyhi: Germiyan sahası şairlerindendir. Asıl adı Yusuf Sinaneddin'dir. Göz hekimidir. ✅ Divan edebiyatının ana çizgilerini gösteren ilk şair olarak kabul edilir. Sosyal hiciv yönü ağır basar.
  • Harnâme: İlk fabl örneğidir. Mesnevi tarzında yazılmış sosyal hiciv eseridir.
  • Hüsrev ü Şirin: Ferhat ile Şirin olarak da bilinir. Sasani hükümdarı Hüsrev ile Prenses Şirin ve Ferhat arasındaki aşkı anlatır.
• Necati: Kastamonu'da hattatlık yapmıştır. ✅ Meselgûy türünün en önemli temsilcisidir. Anadolu'da ilk önsöz (dibace) yazan kişidir. Türkçe divanı ve Kimyay-ı Saadet adlı eserleri vardır.
• Ahmet Paşa: Dönemin en büyük şairidir. ✅ Sultan-ı Şuara unvanını almıştır. Fatih Sultan Mehmed'in yakın arkadaşı, veziri ve hocasıdır. Gönül, kerem, güneş redifli kasideleriyle tanınır. Nazirecilik anlayışının ustasıdır. Şiirde ebcedi (tarih düşürme) ilk kullananlardandır.
• Süleyman Çelebi: ✅ Vesiletün Necat adlı mevlidiyle tanınır. Bu eseri yazarken Aşık Paşa'nın Garipnâme'si, Ahmedi'nin İskendernâme'si ve Darir'in Siretün Nebi'sinden faydalanmıştır.
  • Mevlid'in Bölümleri: Münacaat (Allah'a yakarış), Veladet (Doğum), Risalet (Peygamberliğin gelişi), Rıhlet (Vefat), Dua.
• Ahmed-i Dâi: Germiyan sahası şairlerindendir. Çağatay Türkçesini de kullanmıştır. ✅ Türk edebiyatının ilk müstezat kaside yazarıdır. En eski inşa örneği olan Teressül'ün yazarıdır.
  • Camasname: Sakinâme türünde, "Rakkasnâme" olarak da bilinir.
• Hamdullah Hamdi: ✅ Anadolu Batı-Oğuz Türkçesinde ilk hamse şairidir. En büyük mesnevi şairlerindendir.
  • Hamse Sahipleri: Ali Şir Nevai (Anadolu'da ilk), Hamdullah Hamdi (Batı-Oğuz), Taşlıcalı Yahya, Nevizade Atayi, Nergisi, Rıdvani, Bıhisti.
• Ali Şir Nevâi: ✅ Çağatay sahasının klasik dönemi en büyük şairidir.
  • Divanları: Bedayiül Bidaye, Hazainül Mecani (4 farklı divandan oluşur), Farsça divan.
  • Mesnevileri: Hamsesi vardır. Hamse içine girmeyen eseri Lisarut Tayr'dır (Mantıkut Tayr'dan çeviri).
  • Tezkireleri: Mecalisün Nefais, Nesaimül Muhabbe.
  • Dil ve Edebiyat Kitapları: Muhakemetül Lugateyn, Mizanül Evzan.
• Mesihi: ✅ İlk şehrengiz (Edirne) yazarıdır.

16. Yüzyıl Şairleri ve Eserleri

Bu yüzyıl, divan şiirinin zirveye ulaştığı ve farklı üslupların ortaya çıktığı bir dönemdir.

• Türki-i Basitçiler: İlk Aydınlı Visali, Tatavlalı Mahremi, Edirneli Nazmi.
• Fuzuli: Asıl adı Mehmet'tir. Bağdatlıdır, Azeri kökenlidir. Yedi Ulu Ozan şairidir. ✅ Acı, gözyaşı, elem şairidir. İlahi aşkla yoğrulmuş gazelleriyle tanınır. Dili diğer divan şairlerine göre sadedir. Arapça, Farsça, Türkçe divanı olan nadir şairlerdendir.
  • Su Kasidesi: Na'at türündedir.
  • Leyla vü Mecnun: Beşeri aşktan ilahi aşka gidişi anlatır.
  • Şikayetnâme: Hiciv-mektup tarzındadır.
  • Heft Cam: Farsça mesnevi, Sakiname türünde.
  • Beng ü Bade: Türkçe münazara tarzında.
  • Rind ü Zahid: Farsça münazara türünde.
  • Hadikatü's Süeda: Maktel türünde bir eserdir.
• Baki: ✅ Divan edebiyatının en büyük şairidir. İstanbul şairidir. Tüm zamanların Sultan-ı Şuara'sıdır. Mesnevisi yoktur. Din dışı konular işlemiştir. Aşk, şarap, neşe şairidir. Türkiye Türkçesini kullanmıştır. Divanı ve Kanuni Mersiyesi önemli eserleridir.
• Hayali: Sultan-ı Şuara unvanını alan üç kişiden biridir. Asıl adı Mehmet'tir.
• Zati: Baki gibi büyük şairlerin hocasıdır. Remilcilikle uğraşmıştır. Edirne şehrengizi ve Şem-u Pervâne adlı mesnevisi vardır.
• Nevi: Asıl ismi Yahya'dır. Mısra-ı Berceste türünün önemli temsilcisidir. Sûriyeleriyle ünlüdür.
• Taşlıcalı Yahya: Arnavut kökenlidir. İstanbul şairidir. Türkçeyi çok güzel kullanmıştır. ✅ Hamse şairidir.
• Bağdatlı Rûhi: Divan edebiyatının klasik söyleyişinden uzak, toplumcu, terciibent ve terkibentleriyle ünlüdür.
• Lamii Çelebi: Bursalıdır. Molla Cami hayranıdır ("Cami-i Rum" lakabını almıştır). Nafahatül Üns en ünlü çevirisidir.
• Gelibolulu Ali: Devlet adamı ve tarihçidir. ✅ İlk surname yazarıdır (Cami'il Buhur Der Meclis-i Sûr). Zübtetül Tevarih (tarih), Künhül Ahbar (tezkire) önemli eserleridir.
• Kemalpaşazâde (İbn-i Kemal): Tarihçidir. Tevârih-i Ali Osman, ilk büyük Osmanlı tarih kitabıdır. Nigaristan, Yusuf u Züleyha önemli eserleridir.
• Hatayi (Şah İsmail): Yedi Ulu Ozan şairidir. Dehnâme (On mektup) Azeri-Çağatay sahasında meşhur bir türdür.
• Sultan Şairler: Kanuni (Muhibbi), Fatih (Avni), II. Beyazıd (Adli), II. Selim (Selimi), Şehzade Mustafa (Muhlisi), III. Murat (Muradi).

17. Yüzyıl Edebi Akımlar ve Şairler 💡

Bu yüzyılda divan şiirinde farklı üslup arayışları belirginleşmiştir.

• Hikemi Üslûp: Divan edebiyatının klasik söyleyişinden uzak, hayat tecrübesi ve deneyimi yansıtan, öğüt ve nasihat veren bir üsluptur. ✅ En büyük temsilcisi Nabi'dir (Nabi ekolü). Diğer temsilcileri: Sabit, Sami, Seyyid Vehbi, Fitnat Hatun, Koca Ragıp Paşa.
• Mahalli Üslûp: Halk tabirleri, deyimler, atasözleri içeren, sıradan ve gündelik hayatı konu alan üsluptur. Necati, Türki-i Basitçiler, Baki (bazı şiirlerinde), Taşlıcalı Yahya (mesnevilerinde) bu üslubu kullanmıştır.
• Sebk-i Hindi: Kapalı, soyut, girift anlatım, anlamda derinlik, alışılmamış bağdaştırmalar, uzun Farsça tamlamalar, sanatlı ve süslü dil, mübalağa, aşırı hayalcilik, bikr-i mazmun (hiç kullanılmamış mazmunlar), paradoksal imajlar ve istiareler içerir. ✅ Temsilcileri: Neşati, Naili Kadim, Fehm-i Kadim. 18. yüzyılda Şeyh Galip en ünlü temsilcisidir.
• Nef'i: Asıl adı Ömer'dir. Erzurumludur. ✅ Divan edebiyatının en büyük kaside şairidir. Hiciv ve methiyeleriyle ünlüdür. Mesnevisi yoktur. En çok fahriye yazan yazardır. Hicivlerini topladığı eseri Siham-ı Kaza'dır.
• Naili Kadim: ✅ Sebk-i Hindi tarzının ustasıdır. İlk şarkı örneklerini vermiştir.
• Nabi: Urfalıdır. Asıl adı Yusuf'tur. ✅ Didaktik, toplumcu yönü ağır basan bir sanatçıdır.
  • Hayrabat: Aşk ve macera mesnevisidir. Şeyh Galip, Hüsn ü Aşk'ı Hayrabat'a karşı yazmıştır.
  • Hayriyye: Oğlu üzerinden yazdığı öğüt verici bir mesnevidir. Sosyal hiciv yönü de ağır basar.
  • Surname: IV. Mehmet'in şehzadeleri için yazmıştır.
  • Tuhfetül Harameyn: Gezi yazısıdır.
• Neşati: Sebk-i Hindi akımının önemli temsilcilerindendir. Asıl adı Ahmed Dede'dir. Hilye-i Enbiya ve Edirne Şehrengizi adlı eserleri vardır.
• Şeyhülislam Yahya: Gazel şairidir. Gazelde rubai veznini ilk kullanan kişidir. Divanı ve Sakinâme adlı eseri vardır.
• Fehmi Kadim: Gazel şairidir. Sebk-i Hindi akımının ustasıdır. Şirazlı Urfi hayranıdır.

18. Yüzyıl Şairleri

Bu yüzyıl, divan şiirinde yerelleşme ve yeni ifade biçimlerinin öne çıktığı bir dönemdir.

• Nedim: ✅ Mahalli üslubun ve şarkı türünün en önemli temsilcisidir. Sosyal hayatı şiirde işleyen şairdir. İstanbul Türkçesini şiir dili haline getirmiştir. Divanı ve Nigârname'si önemlidir.
• Şeyh Galip: ✅ Klasik söyleyişin ve divan edebiyatının son ustasıdır. Sebk-i Hindi akımının en önemli ve ünlü temsilcisidir.
  • Hüsn ü Aşk: Alegorik-sembolik tarzda yazılmış tasavvufi bir mesnevidir. Nabi'nin Hayrabat'ına karşılık yazmıştır.
• Sümbülzâde Vehbi: Meşhur Sühan Kasidesi'nin yazarıdır. Nabi ve Nedim'in etkisinde kalmıştır. Nabi'nin Hayriyye'sine nazire olarak Lütfiye'yi yazmıştır. Tuhfe-i Vehbi ve Nuhbe sözlük çalışmalarıdır.
• Enderunlu Fazıl: İstanbul manzaralarını dile getiren, sosyal hayatı yansıtan şiirleri vardır.
  • Çenginâme (Rakkasnâme): Farklı milletlerden 42 erkek köçeği tasvir eder.
  • Hubanname: Erkek güzelleri anlatır.
  • Zenanname: Kadın güzelleri anlatır. ✅ Osmanlı'da toplatılan ilk kitaptır.
• Koca Ragıp Paşa: Nabi ekolü içinde yer alır. Bilimsel çalışmalara destek vermiş, kütüphaneler kurmuştur.
• Fıtnat Hanım: Nabi ekolü içerisinde yer alır. Kadın şairler içinde en yetkin ve meşhur olanıdır.
• Seyyid Vehbi: III. Ahmed dönemi şairlerindendir. Kasidelerinde Nef'i'yi örnek almıştır. Nabi'nin Hayrul Halefi olarak kendini görmüştür. III. Ahmet'in şehzadeleri için Surname yazmıştır. Pasarofça anlaşmasını anlattığı eseri Sulhiye'dir.

19. Yüzyıl Şairleri

Bu yüzyıl, divan şiirinin son dönemlerini ve Tanzimat'a geçişin izlerini taşır.

• Enderunlu Vasıf: ✅ En çok şarkı türünün örneğini vermiştir. Nedim'in etkisinde kalmış, İstanbul Türkçesini şiir dili olarak kullanmıştır.
• Keçecizade İzzet Molla: ✅ Divan şiiri ve Tanzimat şiiri arasında köprü görevi yapmıştır.
  • Mihnet-i Keşan: Kendi hayat serüvenini anlatan mesnevi tarzında bir eserdir.
  • Gülşen-i Aşk: Şeyh Galip'in Hüsn ü Aşk'ına nazire olarak yazılmıştır.
• Yenişehirli Avni: Namık Kemal ve Ziya Paşa'nın üstad olarak kabul ettiği şairdir. Mevlevi kökenlidir.
  • Abname: Suyu anlatan mesnevisidir.
  • Ateşgede: Ateşi anlatır.
  • Mirat-ı Cünün: Delileri anlattığı eseridir.
  • Nihan-ı Kaza: Siham-ı Kaza'ya nazire olarak yazılmıştır.
• Kadın Şairler: Leyla Hanım, Şeref Hanım, Adile Hanım.

---

📖 Divan Nesri: Türleri, Özellikleri ve Başlıca Yazarları

Divan nesri, Eski Türk Edebiyatı'nın önemli bir parçasını oluşturur ve çeşitli türleri, kendine özgü özellikleri ve öne çıkan yazarları barındırır.

Nesir Türleri

• ✅ Mesnevi Şerhleri: Mesnevileri açıklayan eserlerdir. En güzelini Rasuhi Dede (Ankaravi) vermiştir.
• ✅ Fütüvvetnâme: Esnaf ve ahilik teşkilatının anlatıldığı eserlerdir. Haliloğlu Yahya Burgazi önemli ustasıdır.
• ✅ Siyer: Peygamber Efendimizin hayatının anlatıldığı eserlerdir. Mustafa Darir'in Siretün Nebi'si ilk örnektir.
• ✅ Maktel: Kerbela ve Hz. Hüseyin'in şehit edilme olayını anlatan eserlerdir. Fuzuli'nin Hadikatü's Süeda'sı önemlidir.
• ✅ Seyahatname: Gezi yazısıdır. Seydi Ali Reis'in Miratül Memalik'i ilk örnektir. Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme'si en önemlisidir.
• ✅ Sefaretname: Diplomatik gezi yazısıdır. 28. Çelebi Mehmet'in Paris Sefaretnamesi önemlidir.
• ✅ Vakanüvis: Resmi tarih yazıcısıdır. İlk vakanüvis Naima, son Abdurrahman Şeref'tir.
• ✅ İşretnâme (Sakiname): İçki ve verdiği zevki anlatan eserlerdir. İlk örneğini Revani vermiştir.
• ✅ Dibace: Önsözdür. Anadolu'da ilk yazan Necati'dir. Üç divanına da dibace yazan Ali Şir Nevai'dir.
• ✅ Surname: Şehzadelerin sünnet düğünlerini anlatan eserlerdir. İlk örneğini Gelibolulu Ali vermiştir.
• ✅ Şehrengiz: Şehirleri anlatan eserlerdir. İlk örneğini Mesihi vermiştir.
• ✅ Gazavetname: İslam tarihinde yapılan savaşları anlatır. Nabi'nin Fetihname-i Kamaniçe'si önemlidir.
• ✅ Hubnameler: Uyku ve rüya hallerini anlatır. En güzel örneğini Veysi vermiştir.
• ✅ Hilye: Peygamberlerin ve halifelerin fiziksel özelliklerini anlatır. Hakani Mehmet bu türün en güzel örneğidir.
• ✅ Kıyafetname: İnsanların dış görünüşünden davranış tahmini yapılır. Hamdullah Hamdi'nin hamsesindeki bir mesnevisidir.
• ✅ Münşaat: Divan nesrine inşa, yazılan eserlere münşeat denir. En eski inşa örneği Ahmedi Dai'nin Teressül'üdür.

Divan Nesrinin Özellikleri

• Uzun ve sanatlı cümleler.
• Süslü bir anlatım.
• Seciler (iç uyak) kullanımı.
• Düşünceden çok söyleyişin ön planda olması.
• Noktalama işaretlerinin kullanılmaması.
• Türkçenin cümle yapısına genellikle dokunulmamıştır.

Divan Nesri Kategorileri

Divan nesri üç ana kategoriye ayrılır:

1. Süslü Nesir: İlk örneğini Sinanpaşa Tazarrunâme ile vermiştir. Veysi, Nergisi, Nevizade Atayi usta temsilcilerindendir.
2. Sade Nesir: İlk örnekleri Mercimek Ahmet'in Kabusnâme çevirisi ve Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme'sidir.
3. Orta Nesir: Tarih kitapları, vakanüvisler ve tezkireler bu kategoriye girer.
   • 💡 Nesir yazarlarına "Nasir" denir.

Başlıca Nesir Yazarları

• 14. Yüzyıl: İshak bin Murad (Edviye-i Müfrede - ilk telif tıp kitabı).
• 15. Yüzyıl: Aşıkpaşazade (Aşıkpaşazade Tevarih-i Ali Osman - ilk mensur tarih kitabı), Enveri (Düsturnâme), Ahmet Bîcen (Envarul Aşıkîn), Sinan Paşa (Tazarrunâme - ilk süslü nesir), Sabuncuoğlu Şerafettin (Mücerrebname, Cerrahiye-i İlmiyye - tıp kitapları).
• 16. Yüzyıl: Lamii Çelebi, Babürşah (Babürname - ilk vekayi türü örneği), Seydi Ali Reis (Miratül Memalik - ilk gezi yazısı), Piri Reis (Kitab-ı Bahriye), Taşköprülüzade (Şakayık-ı Numaniye).
• 17. Yüzyıl: Veysi (Habnâme), Koçi Bey (Risaleler), Katip Çelebi (Keşfü'z-Zünun, Cihannüma, Fezlekke, Takvim-i Tevarih, Tuhfetül Kibar, Düsturul Amel, Mizanul Hak).
• 18. Yüzyıl: Kani (Hırrenâme), Reisülküttap Akif Paşa (Tabsıra - ilk anı örneği), Mütercim Asım (Burhan-ı Katı).

---

📊 Müreddef Divan Yapısı

Bir divanın bölümleri genellikle şu sırayla düzenlenir:

1. Dibace: Önsöz.
2. Kaside: Tevhid, Tahmid, Münacaat, Na't, Meth-i, Çehar Yar Güzide (Dört Halife), Methiye, Dua gibi bölümleri içerir.
3. Tarihler ve Mesneviler: Ebced hesabı ve kıt'alar yer alır.
4. Musammatlar: Dörtlükler, beşlikler vb.
5. Gazeller: Redif ve uyak son harf esas alınarak Arap alfabesine göre sıralanır.
6. Mukataat: Rubai, tuyuğ, matla beyitler (metali), tek beyitler (müfredat) ve mısralar (mesari) gibi kısa şiir parçaları.

---

Sonuç ✅

Eski Türk Edebiyatı, Türk kültür ve sanat tarihinde derin izler bırakmış, kendine özgü estetik anlayışı ve ifade biçimleriyle günümüze ulaşan değerli bir mirastır. Bu çalışma notu, dönemin zenginliğini ve çeşitliliğini özetleyerek öğrencilere kapsamlı bir bakış açısı sunmayı amaçlamaktadır.