Bu çalışma materyali, "Everyman" adlı anonim ahlak oyununun metninden ve oyun hakkında verilen bir ders kaydının transkriptinden derlenmiştir.

Everyman: Orta Çağ Ahlak Oyunu 📚

Giriş ve Oyunun Temel Özellikleri

"Everyman", 15. yüzyıl sonları veya 16. yüzyıl başlarında yazıldığı düşünülen, anonim bir İngiliz ahlak oyunudur. Bu tür oyunlar, genellikle alegorik karakterler aracılığıyla insanlığın kurtuluş mücadelesini, günahı, tövbeyi ve ilahi adaleti işler. "Everyman", bu türün en bilinen ve en etkili örneklerinden biridir. Oyun, insanların dünyevi zevkler ve zenginlikler içinde kayboluşunu, ölümün kaçınılmazlığını ve ilahi yargı karşısında sadece iyi amellerin kalıcılığını vurgular.

✅ Ahlak Oyunu (Morality Play): Orta Çağ'da popüler olan, soyut kavramların (Günah, İyilik, Ölüm vb.) kişileştirilmiş karakterler olarak sahnelendiği, ahlaki dersler vermeyi amaçlayan dramatik eserlerdir. ✅ Alegori: Soyut bir fikrin veya ilkenin, somut bir karakter, olay veya nesne aracılığıyla temsil edildiği edebi bir tekniktir. "Everyman" oyunundaki karakterler (Ölüm, Arkadaşlık, Mallar, İyi Ameller) birer alegoridir.

Tanrı'nın Çağrısı ve Ölüm'ün Görevi

Oyun, Yüce Tanrı'nın, dünyevi zenginlikler ve zevkler içinde kaybolmuş insanlığın durumundan duyduğu derin hayal kırıklığıyla başlar. Tanrı, insanların günah içinde yüzdüğünü, kendisini unuttuğunu ve yarattığı meleklerden bile uzaklaştığını gözlemler. İnsanların hayatın geçiciliğini ve bir gün hesap vereceklerini unuttuğunu görür.

Bu durum karşısında Tanrı, tüm insanlardan bir hesap sormaya karar verir ve bu görevi yerine getirmesi için en güçlü habercisi olan Ölüm'ü çağırır. 💀 Ölüm'e, her insanın hayatının muhasebesini vermek üzere huzuruna gelmesini emreder.

Everyman'in Ölümle Karşılaşması

Ölüm, Tanrı'nın emrini yerine getirmek üzere yola çıkar ve ilk olarak Everyman ile karşılaşır. Everyman, hayatın zevkleriyle meşgulken, Ölüm'ün aniden karşısına çıkmasıyla büyük bir şaşkınlık yaşar.

1️⃣ Ölüm'ün Mesajı: Ölüm, Tanrı adına geldiğini ve Everyman'in uzun bir yolculuğa çıkması gerektiğini, bu yolculuktan kaçışın olmadığını ve yanında hayatının muhasebe defterini getirmesi gerektiğini bildirir. 2️⃣ Everyman'in Tepkisi: Everyman, bu ani çağrı karşısında dehşete düşer. Ölüm'den biraz daha süre ister, bu "kör edici mesele"nin zihnini bulandırdığını söyler. Hatta Ölüm'e bin paund teklif ederek bu işi ertelemesini sağlamaya çalışır. 3️⃣ Ölüm'ün Kararlılığı: Ölüm, altın, gümüş veya zenginliğe değer vermediğini, kimseden hediye almadığını ve erteleme yapmayacağını kesin bir dille ifade eder. Everyman'in ağlamasının ve yakarmasının fayda etmeyeceğini, kimsenin zamanı durduramayacağını ve Adem'in günahı yüzünden her canlının doğası gereği öleceğini hatırlatır. 4️⃣ Geri Dönüş Yok: Everyman, bu yolculuktan geri dönüp dönemeyeceğini sorduğunda, Ölüm, bir kez gidildiğinde asla geri dönüşün olmadığını net bir şekilde belirtir.

💡 Everyman'in dünyevi mallara ve hayata olan bağlılığı, bu anlarda büyük bir pişmanlık ve korkuya dönüşür.

Dünyevi Bağların Terk Edilişi (Önemli Bilgiler) ⚠️

Ölüm'ün kararlı duruşu karşısında Everyman, bu zorlu yolculukta kendisine eşlik edecek birilerini aramaya başlar. Ancak dünyevi bağlarının hepsi onu terk eder. Bu bölüm, oyunun en kritik alegorik mesajlarından birini taşır: ölüm karşısında dünyevi hiçbir şeyin kalıcı olmadığı.

1. Arkadaşlık (Fellowship) 🤝

İlk Vaatler: Everyman, hayatı boyunca eğlence ve neşe içinde vakit geçirdiği en yakın arkadaşı Arkadaşlık'a başvurur. Arkadaşlık, Everyman'in üzgün halini görünce ona yardım etmeye hazır olduğunu, hatta onun için ölüme bile gidebileceğini söyler. "Cehenneme bile olsa seninle gelirim" der.
Gerçeğin Ortaya Çıkışı: Everyman, yolculuğunun detaylarını anlatır: Tanrı'nın huzurunda hayatının hesabını vermek üzere uzun, zorlu ve tehlikeli bir hac yolculuğuna çıkması gerekmektedir. Arkadaşlık, bu yolculuğun doğasını (geri dönüşü olmayan bir yolculuk olduğunu) öğrenince sözünden döner.
Dünyevi Yardım, Manevi Değil: Arkadaşlık, Everyman'e eğer cinayet işlemek gibi dünyevi bir konuda yardıma ihtiyacı olsaydı seve seve yardım edeceğini, ancak bu "nefret dolu yolculuğa" asla çıkmayacağını söyler.
Terk Ediliş: Everyman'in tüm yalvarmalarına rağmen, Arkadaşlık onu terk eder.
Alegorik Anlam: Bu durum, dünyevi arkadaşlıkların sadece iyi zamanlarda geçerli olduğunu, zor anlarda ise menfaatlerin ve korkuların ağır bastığını alegorik olarak gösterir. Gerçek dostluk, ölüm ve yargı karşısında sınanır ve çoğu zaman yetersiz kalır.

2. Akrabalar (Kindred ve Cousin) 👨‍👩‍👧‍👦

Sadakat Sözleri: Arkadaşlık'ın terk edişiyle Everyman, akrabalarına yönelir. Akrabalar, Everyman'e sadakat sözleri verir, iyi günde kötü günde yanında olacaklarını, bir akrabanın akrabasına her zaman güvenebileceğini söylerler. "Zenginlikte ve kederde seninle olacağız" derler.
Mazeretler ve Geri Çekilme: Everyman, onlara da yolculuğunun detaylarını anlatır: hayatının muhasebesini Tanrı'ya sunması gerekmektedir. Ancak Akrabalar da, bu yolculuğun zorluğunu ve geri dönüşü olmadığını öğrenince geri çekilirler. Kuzen, parmağında kramp olduğunu bahane ederken, Akraba ise kendi hizmetçisini Everyman ile göndermeyi teklif eder, kendisinin gitmeyeceğini açıkça belirtir.
Hayal Kırıklığı: Everyman, akrabalarının da kendisini terk etmesiyle derin bir hayal kırıklığı yaşar.
Alegorik Anlam: Bu bölüm, kan bağının bile ölüm ve hesap verme karşısında ne kadar zayıf kalabileceğini, insanların kendi çıkarlarını her şeyin üzerinde tutabildiğini vurgular. Aile bağları bile nihai yargı karşısında bir kurtuluş aracı olamaz.

3. Mallar (Goods) 💰

Everyman'in Umudu: Everyman'in son umudu, hayatı boyunca büyük bir tutkuyla biriktirdiği Mallar'ıdır. Mallar'ını, köşelerde yığılmış, sandıklarda kilitli, çuvallarda saklı bir halde bulur. Everyman, Mallar'ından kendisiyle gelmesini, belki Tanrı'nın huzurunda hesabını temizlemesine yardımcı olabileceğini, çünkü "paranın her yanlışı düzelttiğini" söyler.
Mallar'ın Reddi ve Açıklaması: Ancak Mallar, Everyman'in beklentisinin aksine, onunla gelmeyeceğini, hatta Everyman'in kendisi yüzünden daha kötü durumda olduğunu söyler. Everyman'in tüm zihnini Mallar'a vermesi nedeniyle, muhasebe defterinin "lekelenmiş ve kör" hale geldiğini, hesabını doğru dürüst veremeyeceğini açıklar.
Lanetlenme Nedeni: Mallar, Everyman'in kurtuluşu için değil, lanetlenmesi için bir sebep olduğunu, çünkü ona olan sevginin ebedi sevgiye aykırı olduğunu belirtir. Eğer Everyman, Mallar'ını ölçülü sevseydi ve bir kısmını fakirlere verseydi, bu acıyı çekmeyeceğini söyler.
Geçicilik ve Yıkıcılık: Mallar, Everyman'e sadece bir süreliğine ödünç verildiğini, öldüğünde başkasına geçeceğini ve insan ruhunu öldürme eğiliminde olduğunu acımasızca ifade eder.
Alegorik Anlam: Everyman, Mallar'ın da kendisini terk etmesiyle, dünyevi her şeyin geçici olduğunu ve ölüm karşısında hiçbir değerinin olmadığını acı bir şekilde öğrenir. Aşırı mal sevgisi, ruhsal kurtuluşa engel olur.

Manevi Rehberlik ve Kurtuluş Yolu

Tüm dünyevi dostları ve varlıkları tarafından terk edilen Everyman, derin bir umutsuzluğa kapılır. Bu çaresizlik içinde, aklına hayatı boyunca ihmal ettiği İyi Ameller'i gelir.

İyi Ameller (Good Deeds): Everyman'in günahları yüzünden o kadar zayıf düşmüştür ki, yerde soğuk bir şekilde yatmaktadır, hareket edemez haldedir. İyi Ameller, Everyman'in kendisini yeterince beslemediğini, yani yeterince iyi iş yapmadığını, bu yüzden muhasebe defterinin şimdi hazır olmadığını söyler.
Bilgi (Knowledge): İyi Ameller, Everyman'e tek başına yardım edemeyeceğini, ancak kız kardeşi Bilgi'nin ona rehberlik edeceğini söyler. Bilgi, Everyman'e bu korkunç hesaplaşma yolculuğunda eşlik etmek üzere gelir.
Günah Çıkarma (Confession): Bilgi, Everyman'i "günah çıkarma nehrine", yani Günah Çıkarma makamına götürür. Everyman, Günah Çıkarma'nın huzurunda diz çöker, günahlarından arınmak için merhamet diler.
Kefaret (Penance): Günah Çıkarma, Everyman'e kefaret adında değerli bir mücevher verir. Bu kefaret, bedeni oruç ve Tanrı hizmetinde sebatla terbiye etmeyi gerektirir. Everyman, bu kırbaçla kendini cezalandırarak tövbe etmeye başlar.
İyi Ameller'in Güçlenmesi: Bu tövbe ve kefaret süreci sayesinde, İyi Ameller yeniden güçlenir, ayağa kalkar ve Everyman ile birlikte yürüyebilecek hale gelir. Everyman'in kalbi neşeyle dolar.
Keder Giysisi (Garment of Sorrow): Bilgi, Everyman'e gözyaşlarıyla ıslanmış, keder giysisi adını verdiği bir giysi giydirir. Bu giysi, tövbenin sembolüdür ve Tanrı'nın hoşuna gider.
Kutsal Ayinler: Bilgi, Everyman'e rahipliğe gitmesini, Kutsal Ayinleri (Vaftiz, Onaylama, Rahiplik, Efkaristiya, Evlilik, Son Yağlama, Kefaret) ve son yağlamayı almasını tavsiye eder. Beş Duyu, rahipliğin önemini vurgular, rahiplerin Tanrı'dan aldıkları yetkiyle günahları bağışlayıp çözebildiklerini açıklar. Everyman, bu tavsiyelere uyarak kutsal ayinleri almak üzere ayrılır.

Son Veda ve Ebedi Huzur

Kutsal ayinleri aldıktan sonra Everyman, güçlenmiş bir şekilde geri döner. Şimdi yanında İyi Ameller ve Bilgi vardır. Everyman, yolculuğuna devam etmek üzere diğer dünyevi özelliklerini, yani İhtiyat, Güç, Beş Duyu ve Güzellik'i çağırır. Hepsi Everyman'e bu yolculukta eşlik etmeye hazır olduklarını söylerler.

Dünyevi Özelliklerin Terk Edilişi: Everyman mezara yaklaştıkça, dünyevi bağlarının bir kez daha sınandığını görür:
- Güzellik (Beauty): Mezara girmekten korkar ve Everyman'i terk eder. 💔
- Güç (Strength): Everyman'i yeterince ileriye taşıdığını söyleyerek onu yalnız bırakır.
- İhtiyat (Discretion): Güç'ün peşinden gideceğini ve Everyman'i terk edeceğini açıklar.
- Beş Duyu (Five Wits): Diğerlerini takip ederek Everyman'i terk eder.
Kalan Tek Dost: Everyman, tüm dünyevi özelliklerinin ve duyularının kendisini terk etmesiyle büyük bir acı ve yalnızlık hisseder. Her şeyin, Tanrı hariç, onu terk ettiğini anlar. Bu zorlu anlarda, sadece İyi Ameller Everyman'in yanında kalır. İyi Ameller, Everyman'i asla terk etmeyeceğini, zor anında gerçek bir dost olduğunu kanıtlayacağını söyler. Bilgi de Everyman ölene kadar onunla kalacağını belirtir.
Everyman'in Ölümü: Everyman, İyi Ameller'e minnettar kalır ve gerçek dostlarını nihayet gördüğünü anlar. Dünyevi şeylerin boş olduğunu, Güzellik, Güç ve İhtiyat'ın insanı terk ettiğini, sadece İyi Ameller'in kalıcı olduğunu kabul eder. Everyman, Tanrı'ya merhamet diler ve ruhunu O'na emanet eder. İyi Ameller ile birlikte mezara iner.
Kurtuluş: Bilgi, Everyman'in yaşadığı bu deneyimin herkesin yaşayacağı bir son olduğunu, İyi Ameller'in her şeyi güvence altına aldığını söyler. Melekler Everyman'in ruhunu cennete kabul ederken şarkı söylemeye başlarlar. 😇
Doktor'un Mesajı: Oyun, bir İlahiyat Doktoru'nun kapanış konuşmasıyla sona erer. Doktor, dinleyicilere Everyman'in hikayesinden ders çıkarmalarını öğütler. Kibir'den uzak durmalarını, Güzellik, Beş Duyu, Güç ve İhtiyat gibi dünyevi şeylerin sonunda herkesi terk edeceğini hatırlatır. Sadece İyi Ameller'in kalıcı olduğunu vurgular. Eğer bir insanın iyi amelleri azsa, Tanrı'nın huzurunda hiçbir yardımı olmayacağını, ölümden sonra telafi etme şansı bulunmadığını belirtir. Doktor, hesabı temiz olanların cennette taç giyeceğini, diğerlerinin ise ebedi ateşe gönderileceğini söyler.

📊 Temel Ders: Bu oyun, insanlara hayatlarını iyi amellerle geçirmeleri, dünyevi zevklere ve varlıklara aşırı bağlanmamaları gerektiğini, çünkü ölümün herkesi beklediğini ve sonunda sadece iyi amellerin kurtuluş getireceğini güçlü bir şekilde hatırlatır.