Birinci Dünya Savaşı'nda Önemli Gelişmeler: Gizli Anlaşmalar, Wilson İlkeleri ve Mondros Mütarekesi

Kaynak Bilgisi: Bu çalışma, sağlanan sesli ders kaydı dökümünden derlenerek hazırlanmıştır.

Giriş

Birinci Dünya Savaşı, sadece cephelerde yaşanan çatışmalarla değil, aynı zamanda diplomatik arenada ve uluslararası siyasette meydana gelen önemli gelişmelerle de şekillenmiştir. Bu çalışma, savaşın seyrini etkileyen gizli anlaşmaları, Amerika Birleşik Devletleri'nin savaşa girişini, savaş sonrası dünya düzenini şekillendiren Wilson İlkeleri'ni ve Osmanlı İmparatorluğu'nun kaderini belirleyen Mondros Mütarekesi'nin hükümlerini ve sonuçlarını detaylı bir şekilde incelemektedir.

1. Gizli Anlaşmalar ve Amerika'nın Savaşa Girişi

1.1. Gizli Anlaşmaların Nedenleri ve Katılımcıları

Birinci Dünya Savaşı devam ederken, İtilaf Devletleri savaş sonrası çıkabilecek tartışmaları engellemek ve "Şark Meselesi"ni (Doğu Meselesi) çözmek amacıyla gizli anlaşmalar imzalamıştır. ✅ Nedenler:

Savaş sonrası çıkabilecek tartışmaları önlemek.
Şark Meselesi'ni çözmek.

📚 Katılımcılar: Fransa, İngiltere, İtalya (taraf değiştirerek), Çarlık Rusyası ve Araplar.

1.2. Başlıca Gizli Anlaşmalar

1915 İstanbul Boğazlar Anlaşması: Rusya'ya Boğazlar ve Doğu Trakya vadedilmiştir.
1915 Londra Anlaşması: İtalya'ya On İki Ada, Rodos ve Antalya verilerek İtalya'nın İtilaf Devletleri safına geçmesi sağlanmıştır. 💡 İtalya, Avusturya ile sınır sorunları yaşadığı için bu teklifi kabul etmiştir.
1916 Sykes-Picot Anlaşması: İngiltere ve Fransa arasında Ortadoğu'nun paylaşımını öngörmüştür. Musul hariç Irak bölgesi İngiltere'ye, Suriye ve Lübnan Fransa'ya bırakılmıştır. 📊 Bu anlaşma Ortadoğu'nun dizayn edilmesinde etkili olmuştur.
Petrograd Protokolü: Rusya'ya Doğu Anadolu ve Karadeniz bölgeleri vadedilmiştir.
McMahon Anlaşması: İngilizler, Hicaz Emiri Şerif Hüseyin ile anlaşarak Arapları Osmanlı'ya karşı ayaklandırmayı hedeflemiştir. Bu durum, İslamcılık (ümmetçilik) akımının sona ermesine yol açmıştır.
1917 Saint-Jean-de-Maurienne Anlaşması: İtalya'ya İzmir, Muğla, Aydın, Kuşadası ve Marmaris gibi Batı Anadolu bölgeleri vadedilmiştir.

1.3. Gizli Anlaşmalarda Değişiklikler

Bolşevik İhtilali (1917): Çarlık Rusyası'nın yerine geçen Bolşevikler, 'Sarı Kitap' adı altında tüm gizli anlaşmaları dünya kamuoyuna duyurmuş ve bu anlaşmaları geçersiz saymıştır. Bu durum, özellikle Doğu Anadolu ve Boğazlar üzerindeki Rus iddialarını ortadan kaldırmıştır.

1.4. Amerika Birleşik Devletleri'nin Savaşa Girişi

Nedenleri: Almanya'nın denizaltı saldırıları (ticari rekabet) ve Meksika'yı ABD'ye karşı kışkırtması (Zimmermann Telgrafı olayı) gibi nedenlerle ABD, 1917 Nisan'ında İtilaf Devletleri safında savaşa katılmıştır.
Savaşın Kader Yılı: Amerika'nın savaşa girmesi ve Rusya'nın savaştan çekilmesi nedeniyle 1917 yılı, Birinci Dünya Savaşı'nın kader yılı olarak kabul edilir.

2. Wilson İlkeleri ve Etkileri

2.1. Yayınlanma Tarihi ve Amacı

Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Woodrow Wilson, 8 Ocak 1918'de on dört maddeden oluşan ilkelerini yayınlamıştır. ✅ Yayınlanma Amacı: Diğer devletlerin güçlenmesini engellemek, rakip oluşumunu önlemek ve dünya siyasetine yön vermek.

2.2. Başlıca Maddeleri ve Yorumları

1️⃣ Yenenler Yenilenlerden Toprak ve Tazminat Almayacak: İngiltere ve Fransa, bu maddeye karşı 'manda ve himaye' ile 'bakım ve onarım parası' gibi kavramları geliştirerek sömürgecilik faaliyetlerini sürdürmeye çalışmıştır. ⚠️ Wilson İlkeleri'nde manda ve himaye yoktur, bu İtilaf Devletleri'nin bir kılıfıdır.
2️⃣ Gizli Anlaşmalar Geçersiz Olacak, Diplomasi Açık Yürütülecek: Bu madde, Osmanlı gibi devletler için umut kaynağı olmuştur.
3️⃣ Milletler Cemiyeti Kurulacak: Uluslararası barışı korumak amacıyla bir Milletler Cemiyeti (Cemiyet-i Akvam) kurulması fikri ilk kez bu ilkelerde yer almıştır.
4️⃣ Silahlanma Sınırlandırılacak: Devletlerin iç güvenliklerini sağlayacak kadar silahlanmaları ve genel bir silahsızlanma hedeflenmiştir.
5️⃣ Self-Determinasyon (Her Ulus Kendi Geleceğini Belirleyecek): Her ulusun kendi geleceğini kendisinin belirlemesi gerektiği belirtilmiştir. Bu ilke, manda ve himaye fikrine karşı bir önlem niteliğindedir.
6️⃣ Osmanlı İmparatorluğu ile İlgili Madde: Türklerin çoğunlukta olduğu yerlerde Türk egemenliğinin, azınlıkların çoğunlukta olduğu yerlerde ise azınlıkların kendi yönetimlerini kurması öngörülmüştür.

2.3. Etkileri

İmparatorlukların Dağılması: Wilson İlkeleri, çok uluslu imparatorlukların (Osmanlı, Avusturya-Macaristan gibi) dağılmasına ve yeni ulus devletlerin kurulmasına zemin hazırlamıştır.
Ateşkeslerin Hızlanması: Birçok devletin Wilson İlkeleri'ne güvenerek ateşkes imzalamasıyla savaşın süresi kısalmış ve ateşkes süreçleri hızlanmıştır. 💡 Çanakkale Savaşı savaşı uzatırken, Wilson İlkeleri savaşı kısaltmıştır.
Polonya'nın Kurulması: Wilson İlkeleri'ne göre kurulmasına karar verilen ülkelerden biri Polonya'dır.

3. Mondros Mütarekesi: Hükümler ve Sonuçlar

3.1. İmza Öncesi Gelişmeler

Padişah Değişikliği: Mehmet Reşat'ın vefatı üzerine Vahdettin tahta geçmiştir (1918-1922).
Müttefiklerin Durumu: Bulgaristan'ın savaştan çekilmesi ve Almanya'nın yenilgiye uğraması, Osmanlı'yı ateşkes arayışına itmiştir.
Wilson'a Güven: Wilson İlkeleri'ne duyulan güven, Osmanlı'nın ateşkes imzalamasında etkili olmuştur.
İngiltere'nin Diplomatik Yaklaşımları: İngiltere'nin Osmanlı'yı Almanya'dan uzaklaştırma çabaları.

3.2. İmza Yeri, Tarihi ve İmzalayanlar

Tarih: 30 Ekim 1918
Yer: Limni Adası'ndaki Agamemnon zırhlısı.
Osmanlı Adına: Bahriye Nazırı Rauf Orbay.
İtilaf Devletleri Adına: İngiliz Amirali Calthorpe.
Dönemin Hükümet Başkanı: Ahmet İzzet Paşa.

3.3. Önemli Maddeleri ve Yorumları

1️⃣ Boğazlar İtilaf Kontrolüne Bırakılacak: Anadolu ve Rumeli bütünlüğü bozulmuştur. Gizli anlaşmalardaki Rusya'ya bırakılma hükmü değişmiştir.
2️⃣ Madde 7: "İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit edecek bir durum ortaya çıktığında herhangi bir stratejik noktayı işgal etme hakkına sahip olacaktır."
- ✅ Yorum: İşgallere yasal zemin hazırlamıştır. Azınlıkların isyan çıkarmasını teşvik ederek işgalleri meşrulaştırmak için kullanılmıştır. Mustafa Kemal bu maddeyi "beyni yakan zehirli bir ok" olarak nitelendirmiştir.
3️⃣ Madde 24 (Vilayet-i Sitte): "Doğu Anadolu'daki altı ilde (Bitlis, Erzurum, Sivas, Diyarbakır, Elazığ, Van) bir karışıklık çıkması halinde İtilaf Devletleri bu illeri işgal edebilecektir."
- ✅ Yorum: Doğu'da bir Ermeni devleti kurulmasına zemin hazırlamayı amaçlamıştır.
4️⃣ Haberleşme ve Ulaşım Araçlarına El Konulması: Tüm haberleşme araçlarına (telgraf, demiryolları vb.) el konulması, Osmanlı'nın örgütlenmesini engellemeyi ve işgalleri kolaylaştırmayı hedeflemiştir.
5️⃣ Orduların Terhisi ve Silahların Teslimi: Orduların terhis edilerek silah ve cephanenin İtilaf Devletleri'ne bırakılması, direniş gücünü ortadan kaldırarak işgalleri kolaylaştırmıştır. 💡 Kazım Karabekir, 15. Kolordu'yu terhis etmeyerek bu maddeye karşı çıkmıştır.
6️⃣ Esirler: İtilaf esirlerinin serbest bırakılmasına karşılık Osmanlı esirlerinin tutsak kalması, eşitsizliği göstermiştir.
7️⃣ Ekonomik Maddeler: Donanmanın İtilaf Devletleri'ne bırakılması, Batum'un İngiltere'ye verilmesi, limanlar, Toros tünelleri ve demiryollarının İtilaf kontrolüne geçmesi, ihtiyaç fazlası akaryakıtın İtilaf'a bırakılması gibi maddeler, sömürgecilik amaçlarını yansıtmıştır.

3.4. Mondros'un Önemi ve Sonuçları

Mustafa Kemal'in Sözü: İstanbul'a geldiğinde "Geldikleri gibi giderler" sözünü sarf etmiştir.
Mebusan Meclisi: Kısa bir süre sonra kapatılmıştır.
İstanbul'un İşgali: İstanbul fiilen işgal altına girmiştir (İtilaf donanmasının Boğazlara gelmesi).
Osmanlı'nın Sona Ermesi: Osmanlı İmparatorluğu fiilen sona ermiştir (Madde 7 ve 24 nedeniyle işgallere açık hale gelmesi).
- ⚠️ Önemli Not: Osmanlı'nın sona ermesi üç aşamalıdır:
  - Fiilen: Mondros Mütarekesi (İşgallere açık hale gelmesi)
  - Hukuken: Mudanya Mütarekesi (İstanbul ve Boğazlar'ın TBMM'ye bırakılması)
  - Resmen: Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922)
Hükümet Değişiklikleri: Ahmet İzzet Paşa hükümeti istifa etmiş, yerine Tevfik Paşa ve Damat Ferit Paşa hükümetleri gelmiştir.
Heyet-i Nasiha: Hükümet tarafından halkı sakinleştirmek ve işgallere karşı yatıştırmak amacıyla oluşturulan öğüt kurullarıdır. ⚠️ Bu heyetler direniş faaliyeti DEĞİLDİR.
İlk İşgaller:
- Mondros'tan sonra ilk işgali başlatan ülke İngiltere, ilk işgal edilen yer Musul'dur (3 Kasım 1918).
- Anadolu'da ilk işgali başlatan ülke Fransa, ilk işgal edilen yer Hatay'dır (İskenderun, 10 Kasım 1918).
- Diğer İşgaller: İngiltere (Irak, Antep, Urfa, Maraş, Samsun), Fransa (Suriye, Lübnan, Adana, Mersin, Zonguldak), İtalya (Akdeniz sahilleri, Muğla, Bodrum, Marmaris), Yunanistan (İzmir ve çevresi).
İşgallere Katılmayanlar: Sovyet Rusya (Bolşevik İhtilali sonrası çekildiği için) ve Amerika Birleşik Devletleri (Wilson İlkeleri nedeniyle).