Bu çalışma materyali, verilen ders kaydı ve metin kaynaklarından derlenerek hazırlanmıştır.

---

Türk Devletleri Tarihi: Göktürkler, Kutluklar ve Uygurlar 📚

Bu çalışma materyali, Türk tarihinin önemli dönüm noktalarını oluşturan Göktürk, Kutluk ve Uygur devletleri ile diğer bazı Türk boylarının siyasi, kültürel ve sosyal gelişimlerini kapsamaktadır. Özellikle bu üç devlet, Türk milletinin bağımsızlık mücadelesi, yerleşik yaşama geçişi ve kültürel mirasının oluşumunda kilit rol oynamıştır.

---

1. Birinci Göktürk Devleti (552-630) 🇹🇷

Göktürkler, Türk adıyla kurulan ilk Türk devletidir ve Türk tarihinde önemli bir yere sahiptir.

Kuruluş ve Yönetim

• Kurucu ve Kuruluş: Aşina boyuna mensup Bumin Kağan liderliğinde 552 yılında Ötüken merkezli olarak kurulmuştur. ✅ Avarlara karşı kazanılan zaferle bağımsızlıklarını ilan etmişlerdir.
• Unvan: Bumin Kağan, devleti kuran anlamında "İl Kağan" unvanını almıştır.
• Yönetim Şekli: Devlet, geniş coğrafyayı yönetebilmek amacıyla ikili teşkilat sistemiyle yönetilmiştir. 🗺️
  • Doğu Kanadı: Bumin Kağan (merkez)
  • Batı Kanadı: Kardeşi İstemi Yabgu (iç işlerinde serbest, dış işlerinde Kağan'a bağlı)

Parlak Dönem ve Dış İlişkiler

• En Parlak Dönem: Mukan Kağan dönemi, devletin en parlak zamanı olarak kabul edilir. Bu dönemde Orta Asya'da ikinci kez Türk siyasi birliği sağlanmıştır. 🌍
  • Orhun Yazıtları'nda Mukan Kağan için "Dört tarafa ordu gönderip kavimleri itaat altına almış, başlılara baş eğdirmiş, dizlilere diz çöktürmüş" ifadeleri yer alır.
• İstemi Yabgu'nun Faaliyetleri:
  • Akhunlara Son Verilmesi: İpek Yolu'nun kontrolünü ele geçirmek amacıyla Sasanilerle işbirliği yaparak Akhun Devleti'ne son vermiştir. 🤝 Bu, İpek Yolu üzerindeki Türk hakimiyetini güçlendirmiştir.
  • Bizans ile İlişkiler: Orta Asya'dan Bizans'a ilk elçilik ilişkilerini başlatan devlet Göktürklerdir. Elçi Manyak Bizans'a gönderilmiş, Bizans'tan ise Zemerkos gelmiştir.
  • Cihan Hakimiyeti Anlayışı: İstemi Yabgu, Bizans elçilerine "Atalarımızdan işittik ki, Roma elçileri bize geldiği zaman yeryüzünü fethedeceğimize delalet eder" diyerek Türk cihan hakimiyeti anlayışını açıkça ifade etmiştir. 💡

Zayıflama ve Yıkılış

• Tapo Kağan Dönemi: Tapo Kağan döneminde Budizm'in etkisiyle halkla devlet arasındaki bağlar zayıflamıştır. Halkın Gök Tanrı inancına bağlı kalması, Budist olan Kağan ile halk arasında sorunlara yol açmıştır.
• İkiye Ayrılma: İstemi Yabgu'nun ölümü ve Çin'in kışkırtmalarıyla devlet, Doğu ve Batı Göktürkler olarak ikiye ayrılmıştır. Bu ayrılık, devletin parçalanması anlamına gelmektedir.
• Çin Esareti: Doğu Göktürk Kağanı İşbara Kağan, Çin'in baskılarına karşı milli benliği koruma çabasıyla "Size bağlı kalacak, haraç verecek, kıymetli atlar hediye edeceğim; fakat dilimizi değiştiremem, halkıma Çinli giysilerini giydiremem, adet ve kanunlarınızı alamam" demiştir. Bu sözler, Türk milletinin bağımsızlık ve kültürel kimliğini koruma arayışının önemli bir göstergesidir. ⚠️ Ancak, bu çabalara rağmen her iki Göktürk devleti de Çin esaretine girmiştir.

---

2. İkinci Göktürk (Kutluk) Devleti (682-744) ⚔️

Birinci Göktürk Devleti'nin yıkılmasının ardından Türkler, yaklaşık 50 yıl süren Çin esareti altına girmiştir.

Bağımsızlık Mücadelesi ve Kuruluş

• Kürşad Ayaklanması: 639 yılında Kürşad liderliğindeki 40 kişilik bir grup, Çin sarayına baskın düzenleyerek Türk tarihinde ilk milli istiklal ayaklanmasını başlatmıştır. Bu ayaklanma başarısız olsa da, Türk milletinin bağımsızlık arayışını tetiklemiş ve sonraki isyanlara ilham vermiştir. 🔥
• Kutluk Kağan'ın Kuruluşu: 50 yıllık Çin esaretine son veren Kutluk Kağan, Vezir Tonyukuk'un stratejik dehası ve Türk boylarını bir araya getirme çabalarıyla İkinci Göktürk Devleti'ni kurmuştur.
• Unvan: Kutluk Kağan'a, devleti derleyip toplayan anlamında "İlteriş Kağan" unvanı verilmiştir. Orhun Yazıtları'nda kuruluş, "Babam İlteriş Kağan 17 er ile harekete geçti. Haberi işiten ormandakiler, yayladakiler toplandı, 700 kişi oldular..." şeklinde anlatılır.

Vezir Tonyukuk ve Orhun Yazıtları

• Vezir Tonyukuk:
  • Unvanları: "Apa Tarkan" ve "Türklerin Bismark'ı" unvanlarıyla anılmıştır.
  • Önemi: Türk tarihinin ilk tarihçisi ve yazarı olarak kabul edilir. Kendi adına anıt diktirmiştir.
• Orhun Yazıtları: Kutluk Devleti döneminde dikilen bu yazıtlar (Tonyukuk, Kül Tigin, Bilge Kağan), Türk milletinin bağımsızlık mücadelesini, devletin kuruluş hikayesini, sosyal ve siyasi öğütleri anlatır. 📜
  • Tonyukuk'un Öğütleri: Tonyukuk, Bilge Kağan'ın şehirleşme ve Budizm'i kabul etme teklifine karşı çıkmıştır. "Biz ömrümüzü sulu ve bozkırlarda geçiren milletiz. Bu hayat bizi hep savaş egzersizi içinde tutmaktadır. Sayımız Çin'in %1'i kadar bile değil. Zayıf olduğumuzda bozkıra çekilir, kuvvetli olduğumuzda ordular sevk ederiz. Eğer kale ve sur içine kapanırsak, düşman orduları bizi kuşatır ve ülkemizi kolayca istila ederler." diyerek Türklerin bozkır kültürü ve savaşçı kimliğini koruma felsefesini vurgulamıştır. 💡

Önemli Hükümdarlar ve Yıkılış

• Kapgan Kağan: Fetihlerle dolu bir dönem yaşatmış, Çin üzerinde sürekli baskı kurarak Türk birliğini sağlamaya çalışmıştır. 46 sefer düzenlemiştir.
• Bilge Kağan: Devleti toparlama ve yeniden güçlendirme çabalarıyla öne çıkmıştır.
• Yıkılış: Karluk, Basmil ve Uygur boylarının isyanları sonucunda İkinci Göktürk Devleti 744 yılında yıkılmıştır.

Göktürklerin Türk Tarihindeki Yeri

• Türk Adı: Türk adını resmi devlet adı olarak kullanan ilk devlettir. ✅
• Alfabe: İlk Türk alfabesini (Orhun alfabesi) oluşturmuşlardır. ✍️
• Siyasi Birlik: Orta Asya'da Türk siyasi birliğini ikinci kez sağlamışlardır.
• Örnek Teşkil Etme: Daha sonraki Türk devletlerine (Selçuklu, Osmanlı) devlet teşkilatı ve örfi hukuk açısından örnek olmuşlardır.
• Batı Türkistan: Batı Türkistan'ın Türkleşmesini sağlamışlardır.

---

3. Uygur Devleti (745-840) 🌾

İkinci Göktürk Devleti'nin yıkılmasının ardından kurulan Uygur Devleti, Türk tarihinde yerleşik yaşama geçen ilk Türk devleti olmasıyla öne çıkar.

Kuruluş ve Parlak Dönem

• Kurucu ve Kuruluş: Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından 745 yılında kurulmuştur.
• Başkentler: Önce Ötüken, daha sonra kendi kurdukları şehir olan Ordu Balık (Karabalsagun) olmuştur. "Balık" kelimesi şehir anlamına gelir ve "kent" kelimesinin kökenidir.
• En Parlak Dönem: Moyençor Kağan dönemi, Uygur Devleti'nin en parlak zamanı olarak kabul edilir.

Maniheizm'in Kabulü ve Sonuçları

• Maniheizm'e Geçiş: Bögü Kağan döneminde, Çin'e yapılan Long Seferi sonrası getirilen dört Mani rahibinin etkisiyle Maniheizm resmi din olarak benimsenmiştir. Mani kelimesi "ışık" anlamına gelir.
• Değişimler: Maniheizm'in kabulü, Uygur toplumunda köklü değişikliklere yol açmıştır:
  • Hayvansal Gıda Yasağı: Maniheizm'in et yemeği yasaklaması, Uygurların savaşçılık yeteneklerinin zamanla azalmasına neden olmuştur. 🥩❌
  • Yerleşik Yaşama Geçiş: Tarım yapma zorunluluğu, Uygurların yerleşik yaşama geçişini hızlandırmıştır. Bu, Türk tarihinde bir ilktir. 🏡
    • Tarım ve Şehirleşme: Talas Savaşı sonrası ele geçirilen tarım havzaları sayesinde tarım faaliyetleri gelişmiş, sulama kanalları inşa edilmiş ve şehirler (balıklar) kurulmuştur.
    • Mimari: Yerleşik yaşam, mimari ve şehirleşme alanında önemli gelişmeler sağlamıştır.

Kültürel ve Sanatsal Gelişim 🎨

Uygurlar, yerleşik yaşamın getirdiği imkanlarla kültürel ve sanatsal alanda çığır açmışlardır:

• Resim Sanatı:
  • Bedizci: Ressamlara verilen addır.
  • Fresk: Yaş sıva üzerine yapılan duvar resimleridir.
• Minyatür Sanatı: Türk tarihinin ilk minyatür örnekleri Uygurlarda görülmüştür.
• Matbaa: Harf hareketli matbaayı kullanmışlardır. Bu sayede yazılı kültür gelişmiştir.
• Kütüphaneler ve Eğitim: İlk kütüphaneleri kurmuşlar ve ilk kez örgün eğitim sistemini uygulamışlardır. 📚
• Tiyatro ve Müzik:
  • Orta Oyunu: Türk tiyatrosunun temellerini atmışlardır.
  • Pandomim, Şan ve Opera: Bu sanat dallarını ortaya çıkarmışlardır.
• Yazılı Hukuk: Töreleri yazılı hale getirmişlerdir. İlk vakıf teşkilatları da Uygurlarda görülmüştür.

Ekonomik ve Sağlık Alanındaki Katkılar 💰

• Kağıt Para: "Çav" adı verilen kağıt parayı kullanmışlardır.
• Bankacılık: Faizle borç para verme gibi uygulamalarla Türk bankacılık sisteminin temellerini atmışlardır.
• Ticaret: Çin ile yoğun ticaret ilişkileri sürdürmüş, Nişadır gibi madenleri ihraç etmişlerdir.
• Sağlık: Akupunktur, göz tedavileri ve çiçek aşısının prototipi gibi önemli katkılar sağlamışlardır. 🩺

Wang Yen'in Gözlemleri ve Moğollarla İlişkiler

• Wang Yen: Ünlü Çinli seyyah Wang Yen, Uygur topraklarındaki tarımsal zenginliği, refahı ve fakir insan olmamasını övgüyle anlatmıştır. 📈
• Moğollarla İlişkiler: Uygurlar, Moğolların devlet kademelerinde katip olarak görev almış ve Moğollar tarafından "Benim Hocam" olarak anılmışlardır. Bu durum, Uygurların Moğol kültürüne önemli etkilerde bulunduğunu gösterir.

Yıkılış

• Yıkılış: Yaşanan kıtlıklar ve Kırgızların ayaklanması sonucunda Uygur Devleti 840 yılında yıkılmıştır.
• Sonrası: Uygurlar, yıkılışın ardından Sarı Uygurlar ve Turfan Uygurları olarak ikiye ayrılmışlardır. Günümüzde Doğu Türkistan'da yaşayan Uygurlar, bu mirasın devamıdır.

---

4. Diğer Önemli Türk Boyları ve Devletleri 🐎

Kırgızlar

• Kuruluş: Uygur Devleti'ni yıkarak Ötüken merkezli kendi devletlerini kurmuşlardır.
• Cengiz Han: Cengiz Han'a itaat eden ilk Türk devleti olma özelliğini taşırlar. ✅
• Kültürel Miras: Manas Destanı (dünyanın en uzun destanı) ve Yenisey Yazıtları Kırgızların önemli kültürel miraslarıdır.
• Uluslararası Yarışmalar: Dünya tarihinde uluslararası yarışmaları düzenleyen ilk toplum olarak bilinirler. 🏆

Karluklar

• Kelime Anlamı: "Kar yığını" anlamına gelir.
• Talas Savaşı: 751 yılındaki Talas Savaşı'nda Abbasileri destekleyerek Çinlilere karşı mücadele etmişlerdir.
• İslamiyet'i Kabul: Talas Savaşı'nın ardından İslamiyet'i kabul eden ilk Türk boyu olmuşlardır. ☪️
• Karahanlılar: Karahanlı Devleti'nin kuruluşunda etkili rol oynamışlardır.
• Cengiz Han: Cengiz Han'a itaat eden ilk Müslüman Türk topluluğudur.

Türgişler

• Hükümdarlar:
  • Bagatar Kağan: Kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdarıdır. 💰
  • Sulu Kağan: Emevilerin Orta Asya'daki ilerleyişini durdurarak İslamlaşmayı bir süre engellemiştir.
• Ayrılma: Daha sonra Sarı ve Kara Türgişler olarak ikiye ayrılmışlardır.

Ak Hunlar (Eftalitler)

• Hüküm Süren Bölge: Ortadoğu ve Afganistan bölgesinde hüküm sürmüşlerdir.
• Mazdek İsyanı: Sasani İmparatorluğu'nda çıkan Mazdek İsyanı'nı bastırmışlardır.
• Yıkılış: Göktürk-Sasani işbirliği sonucunda yıkılmışlardır.

Oğuzlar

• Kelime Anlamı: "Boy", "kabile" veya "kalabalık" anlamına gelir.
• Göç ve Devletler: İkinci Göktürk Devleti'nin yıkılmasından sonra batıya göç etmişler ve Oğuz Yabgu Devleti'ni kurmuşlardır. Bu devletin içinden çıkan Selçuk Bey ve torunları, Türk tarihinin en büyük devletlerinden olan Büyük Selçuklu Devleti, Anadolu Selçuklu Devleti ve Osmanlı Devleti'ni kurmuşlardır. 👑

Kimekler

• Göktürklerin egemenliği altında yaşamışlardır. Genellikle seçeneklerde yer alan bir Türk boyudur.

Tavgaçlar

• Kuzey Çin'de 200 yıl egemenlik kurmuşlardır.

Başkırtlar

• Günümüzde Rusya Federasyonu içinde Başkurdistan adında özerk bir devlete sahiptirler. 1730'lu yıllarda Rusya'ya karşı baş kaldırmışlardır.

---

Bu dönemdeki Türk devletleri ve boyları, sonraki Türk ve dünya medeniyetlerine önemli katkılar sağlamış, bağımsızlık ve kültürel kimliklerini koruma mücadeleleriyle tarihe damga vurmuşlardır.