Aşağıdaki çalışma materyali, ders ses kaydı ve kopyalanmış metin kaynaklarından derlenerek hazırlanmıştır.

---

Türk Devletleri Tarihi: Göktürkler, Uygurlar ve Diğer Türk Toplulukları 🌍📚

Bu çalışma materyali, Orta Asya Türk tarihinin önemli dönemlerini ve devletlerini kapsamaktadır. Özellikle Birinci ve İkinci Göktürk Devletleri, Uygurlar ile Karluklar, Türgişler, Akhunlar gibi diğer Türk topluluklarının siyasi yapıları, kültürel dönüşümleri ve Türk tarihindeki yerleri detaylı bir şekilde incelenecektir.

I. Birinci Göktürk Devleti (552-659)

1. Kuruluş ve Genel Özellikler

• Kuruluş Yılı: 552 ✅
• Kurucu Boy: Aşina boyu (kelime anlamı: Kurt) 🐺
• Merkez: Ötüken (kutsal bölge) 🏞️
• Türk Adıyla Kurulan İlk Türk Devleti: Türk adını resmi devlet ismi olarak kullanan ilk devlettir. 🇹🇷
• Kurucu Hükümdar: Bumin Kağan (İl Kağan unvanıyla) 👑
  • İl Kağan: "Devlet kuran" anlamına gelir.
  • Avarlara karşı isyan ederek bağımsızlıklarını kazanmışlardır. Bumin Kağan, Avar Hakanı'nın kızını istemiş, reddedilince Avarlara karşı ayaklanmıştır.

2. Yönetim ve Siyasi Yapı

• İkili Teşkilat: Devleti kolay yönetmek amacıyla doğu ve batı olmak üzere ikiye ayrılmıştır.
  • Doğu Kanadı: Kağan (Bumin Kağan) yönetir. Devletin asıl merkezidir.
  • Batı Kanadı: Yabgu (İstemi Yabgu) yönetir. İç işlerinde serbest, dış işlerinde Kağan'a bağlıdır.
  • 💡 Not: İkili teşkilat, Türk devletlerinin yıkılışında Çin'in kışkırtmalarıyla Batı kanadının Doğu'ya isyan etmesi gibi olumsuz sonuçlar doğurmuştur.

3. Önemli Hükümdarlar ve Gelişmeler

• İstemi Yabgu Dönemi:
  • İpek Yolu Hakimiyeti: Sasanilerle anlaşarak Akhun (Eftalit) devletine son vermiştir. 🤝
  • Bizans İlişkileri: Orta Asya'dan Bizans'a ilk elçilik faaliyetlerini başlatmıştır (Elçi: Manyak). Bizans'tan gelen elçi ise Zemerkos'tur.
  • Cihan Hakimiyeti Anlayışı: Bizans elçilerine "Atalarımızdan işittik ki, Roma elçileri bize geldiğinde yeryüzünü fethedeceğimize delalet eder" sözüyle Türk cihan hakimiyeti idealini vurgulamıştır. 🌍
• Mukan Kağan Dönemi:
  • Devletin En Parlak Zamanı: Orta Asya'da ikinci kez Türk siyasi birliğini sağlamıştır (İlk kez Mete Han). 🌟
  • Orhun Yazıtları'nda "dört tarafa ordu gönderip kavimleri itaat altına aldığı" belirtilir.
• Tapo Kağan Dönemi:
  • Budizm'e Yöneliş: Budizm'i benimseme eğilimi göstermiş, bu durum halkla arasında sorunlara yol açmıştır. ⚠️

4. Yıkılış Nedenleri

• İstemi Yabgu'nun ölümünden sonra iç karışıklıklar.
• Çin'in kışkırtmaları ve "böl-yönet" politikası.
• Doğu ve Batı Göktürkler olarak ikiye ayrılma.
• Nihayetinde Çin egemenliğine girerek 50 yıllık esaret dönemi (630-681).

II. İkinci Göktürk Devleti (Kutluklar) (682-744)

1. Çin Esareti ve Bağımsızlık Mücadelesi

• Kürşat Ayaklanması (639): Çin esaretine karşı Türk tarihindeki ilk milli istiklal ayaklanmasıdır. 40 arkadaşıyla Çin sarayına baskın düzenlemiş, başarısız olsa da sonraki bağımsızlık hareketlerine ilham vermiştir. ⚔️
• İşbara Kağan'ın Sözleri: Çin'in asimilasyon politikalarına karşı "Size bağlı kalacağım, haraç vereceğim, kıymetli atlar hediye edeceğim. Fakat dilimizi değiştiremem, halkıma Çinli giysilerini giydiremem, adet ve kanunlarınızı alamam. Çünkü bu yönlerden bütün milletim hassasiyetle çarpan tek bir kalptir." diyerek milli benliği koruma çabasını göstermiştir. 💡

2. Kuruluş ve Önemli Şahsiyetler

• Kuruluş Yılı: 682 (50 yıllık Çin esaretinden sonra) ✅
• Kurucu: Kutluk Kağan
  • İlteriş Unvanı: "Derleyen, toplayan, devlet kuran" anlamına gelir.
  • Orhun Yazıtları'nda kuruluşu "Babam İlteriş, 17 er ile harekete geçti, haber işiten ormandakiler, yayladakiler toplandı, 700 kişi oldular" şeklinde anlatılır.
• Vezir Tonyukuk:
  • Unvanları: Apa Tarkan, Türklerin Bismark'ı. 📚
  • İlk Türk Tarihçisi ve Yazarı: Orhun Yazıtları'nın bir bölümü kendi adına dikilmiştir.
  • Stratejik Zeka: Bilge Kağan'ın şehirleşme ve Budizm'i benimseme tekliflerine karşı çıkmıştır. Konar-göçer yaşamın savaşçılık yeteneklerini koruduğunu ve şehirlerin Türkleri zayıflatacağını savunmuştur. Kurultay da bu görüşü desteklemiştir. 💡

3. Devletin Güçlenmesi ve Yıkılışı

• İlteriş Kağan: Çin'e karşı 46 sefer düzenlemiştir.
• Kapgan Kağan: Türk fatihi olarak bilinir, Orta Asya'da Türk birliğini sağlamaya çalışmıştır.
• Bilge Kağan: Devleti toparlamaya çalışmıştır.
• Yıkılış: Karluk, Basmil ve Uygur ayaklanmaları sonucunda 744 yılında sona ermiştir.

4. Göktürklerin Türk Tarihindeki Yeri

• Türk adıyla devlet kuran ilk devlettir. ✅
• Orhun Yazıtları ile Türk yazılı edebiyatının ilk örneklerini vermişlerdir. 📜
• Orta Asya'da siyasi birliği sağlamışlardır.
• Sonraki Türk devletlerine örnek teşkil etmişlerdir.
• Batı Türkistan'ın Türkleşmesini sağlamışlardır.

III. Uygur Devleti (744-840)

1. Kuruluş ve Genel Özellikler

• Kelime Anlamı: Akraba, müttefik, şahin gibi dolaşan, hücum eden. Çin kaynaklarında "9 Oğuzlar" olarak da geçer. 🦅
• Kurucu: Kutluk Bilge Kül Kağan.
• Merkez: Önce Ötüken, sonra Ordu Balık (Karabalsagun). 🏙️
  • "Balık" kelimesi "şehir" anlamına gelir.
• En Parlak Dönem: Moyençor (Bayan Çor) dönemi. 🌟

2. Maniheizm'in Kabulü ve Sonuçları

• Maniheizm'in Kabulü: Bögü Kağan döneminde, Çin seferinden dönen Bögü Kağan'ın beraberindeki Mani rahiplerinin etkisiyle Maniheizm resmi din olarak benimsenmiştir. 🙏
  • Mani kelime anlamı: Işık.
• Yaşam Tarzı Değişiklikleri:
  • Hayvansal Gıdaların Yasaklanması: Maniheizm, et yemeyi ve savaşmayı yasaklamıştır. Bu durum, Uygurların savaşçılık özelliklerinin zamanla zayıflamasına yol açmıştır. 🥩🚫
  • Yerleşik Yaşama Geçiş: Tarım havzalarının ele geçirilmesi ve Maniheizm'in etkisiyle Uygurlar, Türk tarihinde yerleşik yaşama geçen ilk devlettir. 🏡
    • Kanıtlar: Sulama kanalları, mimari yapılar (şehirler, tapınaklar), tarım faaliyetleri.
  • Kültürel Gelişmeler:
    • Yazılı Kültür: Maniheizm'in yazılı duaları teşvik etmesiyle yazılı kültür gelişmiştir.
    • Harf Hareketli Matbaa: Uygurlar tarafından kullanılmış, yazılı eserlerin çoğalmasını sağlamıştır. 🖨️
    • Kütüphaneler: İlk kütüphaneler kurulmuştur. 📚
    • Örgün Eğitim: İlk kez planlı ve programlı eğitim (örgün eğitim) başlamıştır. 🏫
    • Sanat:
      • Resim Sanatı: Gelişmiştir. Ressamlara "Bedizci" denir. Duvar resimlerine "Fresk" adı verilir. 🎨
      • Minyatür: Türk tarihindeki ilk minyatür örnekleri Uygurlarda görülür.
      • Tiyatro: Orta oyununu bularak Türk tiyatrosunun temelini atmışlardır. 🎭
      • Müzik: Pandomim, şan ve operayı geliştirmişlerdir. 🎶
    • Ekonomi:
      • Kağıt Para (Çav): İlk kağıt parayı kullanmışlardır. 💰
      • Vakıf Teşkilatı: İlk vakıf sistemini kurmuşlardır.
      • Bankacılık: Faizli borç verme ile Türk bankacılık sisteminin temellerini atmışlardır. 🏦
      • Ticaret: Çin ile nişadır ticareti yapmışlardır.
    • Sağlık: Akupunktur, göz tedavileri ve çiçek aşısının ilk örneklerini geliştirmişlerdir. 🩺
• Wang Yi: Ünlü Çinli seyyah Wang Yi, Uygurlardaki tarım zenginliğinden ve refah seviyesinden övgüyle bahsetmiştir. 🍎🍇
• Moğol İlişkileri: Moğollar, Uygurların devlet kademelerindeki yeteneklerinden dolayı onlara "Benim Hocam" diye hitap etmişlerdir. 🎓

3. Yıkılış ve Sonrası

• Yıkılış: Yaşanan kıtlıklar ve Kırgız ayaklanması sonucunda 840 yılında yıkılmıştır.
• Sonrası: Sarı Uygurlar ve Turfan Uygurları olarak ikiye ayrılmışlardır. Günümüzde Doğu Türkistan'da (Sincan Uygur Özerk Bölgesi) Uygur Türkleri yaşamaktadır.

IV. Diğer Önemli Türk Devletleri ve Toplulukları

1. Kırgızlar

• Kuruluş: Uygurları yıkarak Ötüken merkezli devletlerini kurmuşlardır.
• Cengiz Han'a İtaat: Cengiz Han'a itaat eden ilk Türk devleti olmuşlardır.
• Kültürel Miras:
  • Manas Destanı: Dünyanın en uzun destanıdır. 📖
  • Yenisey Yazıtları: Kendi yazıtlarını oluşturmuşlardır.
• Uluslararası Yarışmalar: Dünya tarihinde ilk kez uluslararası yarışmalar düzenleyen topluluktur (Cirit, Polo, Çevgan gibi). 🏇

2. Karluklar

• Kelime Anlamı: Kar yığını. ❄️
• Talas Savaşı (751): Abbasileri destekleyerek Çinlilere karşı mücadele etmişlerdir.
• İslamiyet'i Kabul Eden İlk Türk Boyu: Talas Savaşı sonrası Abbasilerle yakınlaşarak topluca İslamiyet'i kabul etmişlerdir. ☪️
• Cengiz Han'a İtaat: Cengiz Han'a itaat eden ilk Müslüman Türk topluluğudur (Devlet olarak Kırgızlar, topluluk olarak Karluklar).
• Karahanlılar: Karahanlılar Devleti'nin kuruluşunda etkili olmuşlardır.

3. Türgişler

• En Bilinen Hükümdar: Bagatar Kağan.
  • Kendi Adına Para Bastıran İlk Türk Hükümdarı: Bagatar Kağan kendi adına para bastırmıştır. 🪙
• Sulu Kağan Dönemi: Emevilerin Orta Asya ilerleyişini durdurmuşlardır (Hazarlarla birlikte).
• Ayrışma: Sarı ve Kara Türgişler olarak ikiye ayrılmışlardır.

4. Akhunlar (Eftalitler)

• Diğer Adı: Eftalitler. 📚
• Hüküm Süren Bölge: Orta Doğu ve Afganistan.
• Mazdek İsyanı: Sasanilerdeki Mazdek İsyanı'nı bastırmışlardır.
• Yıkılış: Göktürk-Sasani işbirliği sonucunda yıkılmışlardır.

5. Oğuzlar

• Kelime Anlamı: Boy, kabile, kalabalık. 👨‍👩‍👧‍👦
• Devlet Kurulumu: Hazar Denizi ile Aral Gölü arasında Oğuz Yabgu Devleti'ni kurmuşlardır.
• İslamiyet'in Kabulü: Oğuz Yabgu Devleti'nin yıkılmasından sonra İslamiyet'i kabul etmişlerdir.
• Büyük Devletler: Büyük Selçuklu, Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Devleti gibi büyük Türk devletlerinin kuruluşunda önemli rol oynamışlardır. 🇹🇷

6. Kimekler

• Göktürklerin egemenliği altında yaşamışlardır.

7. Tavgaçlar

• 200 yıl boyunca Kuzey Çin'de egemenlik kurmuşlardır.

8. Başkırtlar

• Günümüzde Rusya Federasyonu içinde Başkurdistan adında otonom bir devlete sahiptirler.
• 1730'lu yıllarda Rusya'ya karşı ayaklanmışlardır.

---

Sonuç: Bu Türk devletleri ve toplulukları, Orta Asya'dan Anadolu'ya uzanan geniş bir coğrafyada siyasi, kültürel ve sosyal alanlarda önemli izler bırakmışlardır. Göktürklerin bağımsızlık ruhu, Uygurların kültürel ve yerleşik yaşamdaki yenilikleri, diğer toplulukların ise İslamiyet'in kabulü ve büyük devletlerin kuruluşu gibi katkıları, Türk tarihinin zenginliğini ve çeşitliliğini gözler önüne sermektedir. Bu dönemler, sonraki Türk devletleri için de önemli bir miras ve ilham kaynağı olmuştur.