Bu çalışma materyali, İstanbul Galata Üniversitesi Psikoloji Bölümü'nün 2026-2027 Güz dönemi "Görüşme İlke ve Teknikleri I" dersi kapsamında sunulan ders notları (kopyalanmış metin) ve ders kaydı (ses transkripti) kaynaklarından derlenmiştir.

---

📚 Görüşme İlke ve Teknikleri: İstem Mühendisliğinden Etik Hususlara

🎯 Giriş

Bu çalışma materyali, görüşme ilke ve tekniklerini kapsamlı bir şekilde ele almaktadır. Konuya, günümüzün yükselen alanı olan istem mühendisliği ile görüşmecilik arasındaki şaşırtıcı paralelliklerle başlayacak, ardından görüşmenin temel tanımını, günlük sohbet ve sorgulamadan farklarını, çeşitli sınıflandırmalarını, özellikle klinik görüşmelerin amaçlarını ve alt tiplerini inceleyeceğiz. Son olarak, görüşme ile müdahale arasındaki ayrımı ve klinik görüşmelerde uyulması gereken temel etik hususları detaylandıracağız. Bu konular, psikoloji alanında çalışan veya çalışmayı hedefleyen herkes için temel bir anlayış sunmayı amaçlamaktadır.

🤖 İstem Mühendisliği ve Görüşmecilik Arasındaki Paralellikler

Yapay zeka ile etkileşimde kullanılan "istem mühendisliği" kavramı ile insanlarla yapılan "görüşmecilik" arasında şaşırtıcı derecede güçlü benzerlikler bulunmaktadır. ChatGPT 5'in de belirttiği gibi: "Bir görüşme, arama motoruna nasıl düşüneceğini öğretmek gibidir - sorunuz ne kadar açık ve nazik olursa, aldığınız cevap da o kadar doğru ve anlamlı olur." Bu ifade, her iki alandaki başarının temelini oluşturan prensipleri özetlemektedir.

1️⃣ Soru Kalitesi = İstem Kalitesi

• Sizin sorunuz = Sizin isteminiz: Sorduğunuz sorunun kalitesi, alacağınız yanıtın kalitesini doğrudan şekillendirir.
• Belirsiz veya yönlendirici sorular: Dağınık, eksik yanıtlar almanıza yol açar.
• Net, açık, saygılı sorular: Zengin, doğru ve anlamlı yanıtlar elde etmenizi sağlar.

2️⃣ Uyum = Model Uyumu

• İyi yanıtlar alabilmek için, ister bir yapay zeka sistemi ister bir insan olsun, karşı tarafın size güvenmesi ve sizi anlaması gerekir.
• Mülakatta: Bu, "yakınlık kurmak" anlamına gelir. Karşıdaki kişiyle bir bağ kurmak, güven ortamı oluşturmak önemlidir.
• İstem mühendisliğinde: Yapay zekanın ne istediğinizi "bilmesi" için bağlamı ve tonu doğru bir şekilde tanımlamak anlamına gelir.

3️⃣ Takipler = Yineleme

• Tek bir soruyla mükemmel yanıtı nadiren alırsınız. Bilgi toplama süreci genellikle tekrarlıdır.
• Mülakatçılar: Açıklığa kavuşturmak veya konuyu genişletmek için nazikçe yoklayıcı sorular sorarlar.
• İstem mühendisleri: İlk çıktıya dayanarak istemlerini iyileştirir, daha spesifik veya farklı açılardan sorular sorarak istenen sonuca ulaşmaya çalışırlar.

4️⃣ Dinleme = Çıktıları Ayrıştırma

• Aktif dinleme ve geri bildirimi anlama yeteneği her iki alanda da kritiktir.
• İyi mülakatçılar: Sadece konuşma sırasının kendilerine gelmesini beklemezler; dikkatle dinler ve bir sonraki soru için ipuçlarını yakalarlar.
• İyi istem mühendisleri: Yapay zekanın verdiği çıktıları dikkatle okur, analiz eder ve bir sonraki adımda neyi değiştireceklerine karar verirler.

5️⃣ Etik = Korkuluklar

• Her iki alanda da belirli sınırlar ve sorumluluklar bulunur.
• Görüşmeciler: Gizliliğe ve mesleki sınırlara saygı gösterirler.
• İstem mühendisleri: Güvenlik kurallarına uyar ve zararlı veya önyargılı çıktılara yol açabilecek sorulardan kaçınırlar.

💡 Akılda Kalıcı Bir Özet: "Mülakat, insan istemi mühendisliği olarak ele alınabilir."

• Koşulları hazırlarız: Uyum ve güvenliği sağlarız.
• İpucunu hazırlarız: Sorularımızı dikkatlice formüle ederiz.
• Çıktıyı dikkatlice okuruz: Aktif olarak dinleriz.
• Net bir resim elde edene kadar yineleriz: Akışa devam ederiz.

📚 Görüşmenin Tanımı ve Temel Özellikleri

Görüşme, belirli bir amaca yönelik, yapılandırılmış veya yarı yapılandırılmış bir iletişim sürecidir.

📖 Basit Tanım

Bir araştırmacı, terapist, klinisyen, işveren veya benzerinin (görüşmeci), bir bireyden (görüşülen kişi) belirli bilgileri elde etmeyi amaçladığı yönlendirilmiş bir görüşmedir.

✅ Amaçlar

Görüşmelerin temel amaçları şunlar olabilir:

• Araştırma: Belirli bir konu hakkında veri toplamak.
• Teşhis: Bir durumun (örneğin, psikolojik bir rahatsızlık) belirlenmesi.
• Tedavi: Terapötik süreçte bilgi toplamak ve ilerlemeyi değerlendirmek.
• İstihdam: Bir pozisyon için uygun adayı belirlemek.

🌐 Yürütülme Şekilleri

Görüşmeler çeşitli platformlarda gerçekleştirilebilir:

• Yüz yüze
• Telefonla
• Çevrimiçi (video konferans vb.)

📝 Yapı ve İçerik

• Standartlaştırılmış: Önceden belirlenmiş bir soru setine ve sırasına sahiptir.
• Açık Uçlu: Daha esnek olup, görüşülen kişinin yanıtlarına göre şekillenir.
• Görüşülen kişi tarafından verilen yanıtlarda ortaya konan materyal ile çeşitlilik gösterir.

⚠️ Güvenilirlik ve Önyargı

• Görüşmelerde güvenilirlik özellikle önemsenir.
• Görüşmeciler, yanıtların değerlendirilmesinde kişisel yargı ve önyargıları en aza indirmek veya ortadan kaldırmak için dikkatli olmalıdır.

🗣️ Görüşme, Günlük Sohbet ve Sorgulama Arasındaki Farklar

Profesyonel bir görüşme, günlük sohbetlerden ve sorgulamalardan belirgin şekillerde ayrılır.

| Özellik | Günlük Yaşamdaki Sohbetler | Sorgulama | Profesyonel Görüşme / Mülakat | | :------------------ | :------------------------------------------------------- | :--------------------------------------------------------------------- | :------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ | | Amaç | Sosyal bağlar, deneyimler, gündelik fikir alışverişi. | Bilgi toplamak (genellikle şüphe altında veya yasal bağlamda). | Değerlendirme, tedavi, araştırma veya işe alma kararlarına rehberlik etmek için güvenilir, geçerli ve etik bilgi toplamak. | | Yapı | Yapılandırılmamış, spontane, her iki katılımcı da eşit katkıda bulunur. | Belirli gerçekleri veya itirafları elde etmek amacıyla son derece yapılandırılmış, stratejik sorgulama. | Yarı yapılandırılmış veya yapılandırılmış; görüşmeci net hedeflerle yönlendirir ancak esnekliğe ve yakınlık kurulmasına izin verir. | | Kontrol | Paylaşılır; herkes konuyu değiştirebilir veya etkileşimi sonlandırabilir. | Sorgulayıcı, bazen psikolojik baskı veya manipülasyon kullanarak tüm akışı kontrol eder. | Görüşmeci yönlendirmeyi sürdürür ancak görüşülen kişinin özerkliğine saygı duyar; zararı en aza indirmek için etik sorumluluk. | | Duygusal İklim | Gayri resmi, rahat, düşük baskı. | Gergin, zorlayıcı veya çekişmeli olabilir. | Destekleyici, saygılı, profesyonel. Güven oluşturmaya odaklanılır. | | Sonuç | Genellikle resmi bir karar alma veya kayıt yoktur; verilerden ziyade bağlantı içindir. | Soruşturma, kanıt toplama ve genellikle yasal sonuçlar için kullanılır. | Teşhis, planlama veya değerlendirme için veri üretir; genellikle sistematik olarak belgelenir. |

📊 Görüşmelerin Sınıflandırılması

Görüşmeler, farklı kriterlere göre sınıflandırılabilir:

1️⃣ Yapıya (Biçime) Göre Sınıflandırma

Bu sınıflandırma, mülakatın nasıl organize edildiğine, yani biçimine ve akışına odaklanır. Odak noktası süreç ve formattır (hangi soruların sorulduğu, ne kadar katı olduğu, yanıtların nasıl değerlendirildiği).

a) Yapılandırılmış Görüşme (Standartlaştırılmış Mülakat)

• Tanım: Soruların, ifadelerinin ve uygulama sıralarının önceden belirlendiği bir bilgi toplama yöntemidir. Cevapların seçimi de genellikle sabittir ve önceden belirlenmiştir.
• Kullanım Alanları: Özellikle anketlerde ve personel seçiminde yaygın olarak kullanılır.
• Avantajları:
  • Cevaplar toplanabilir ve farklı örneklemler veya mülakat dönemleri arasında karşılaştırmalar yapılabilir.
  • Görüşülen kişiler tutarlı bir şekilde değerlendirilebilir.
  • Sıra etkileri en aza indirilir.
  • Bilginin doğru, önyargısız, etik olarak toplanmış ve hatasız olduğundan emin olunmasına yardımcı olur.

b) Yapılandırılmamış Görüşme (Yönlendirici Olmayan Mülakat)

• Tanım: Sorulan soru, aranan yanıt türleri ve yanıtların değerlendirilme biçimleri açısından oldukça esnek olan bir görüşmedir.
• Özellikleri: Açık uçlu sorulara dayanır, tartışmanın kendiliğindenliğine izin verir.
• Örnek: Bir işe alım adayı ile yapılan yapılandırılmamış bir görüşmede, İK personeli adayın özelliklerini, ilgi alanlarını, önceliklerini ve kişilerarası becerilerini standart bir soru setinden daha fazla ortaya çıkarmayı hedefler.

c) Yarı Yapılandırılmış Görüşme (Kalıp Mülakat)

• Tanım: Belirli alanları (iş geçmişi, eğitim, ev durumu vb.) kapsayacak şekilde tasarlanmış, ancak aynı zamanda görüşmeciye diyaloğu yan kanallara yönlendirme ve açıklığa kavuşturulması gereken noktalarda ek sorular sorma şansı veren bir görüşme türüdür.
• Özellikleri: Yapılandırılmış ve yapılandırılmamış görüşmelerin avantajlarını birleştirir; hem bir çerçeve sunar hem de esnekliğe izin verir.

2️⃣ Amaca (Fonksiyona) Göre Sınıflandırma

Bu sınıflandırma, mülakatın neden yapıldığına, yani amacına ve bağlamına odaklanır. Odak noktası içerik ve hedeftir (görüşmecinin neyi başarmak istediği).

a) Klinik Görüşme

• Tanım: Başlangıçta çocuklarla kullanılan ancak günümüzde insan faktörleri araştırması, psikolojik değerlendirme ve ruh sağlığı uzmanları tarafından hastalara yönelik tedavi planlaması da dahil olmak üzere çeşitli bağlamlarda uygulanan bir tür yönlendirilmiş görüşmedir.
• Özellikleri: Görüşmeci belirli standart materyalleri kullanabilir, ancak esasen hastanın önceki yanıtlara dayanarak hangi soruları soracağını belirler. Büyük ölçüde spontan olup, görüşmecinin soruları hastanın anlayışına göre uyarlamasına ve belirsizlikleri açıklığa kavuşturmasına olanak tanır.
• Tarihsel Not: Klinik psikoloji, ayrı bir alan olarak çocuklarla yapılan çalışmalar üzerine kurulmuştur. Alanın kurucu babası Lightner Witmer olarak ifade edilmektedir.

🎯 Klinik Görüşmenin Amaçları

Klinik görüşmelerin çok yönlü amaçları vardır:

1. ✅ Uyum ve Güven Oluşturmak: Güvenli, işbirliğine dayalı bir ilişki kurmak.
2. ✅ Kapsamlı Bilgi Toplamak: Semptomlar, geçmiş, psikososyal bağlam hakkında detaylı bilgi edinmek.
3. ✅ Mevcut Sorunları Netleştirme: Danışanın endişelerini ve hedeflerini tam olarak anlama.
4. ✅ Risk ve Güvenliği Değerlendirme: Acil endişeleri (intihar eğilimi, başkalarına zarar verme) belirleme.
5. ✅ Tanıyı Formüle Etme: Bulguları tanı kriterlerine (DSM veya ICD) bağlama.
6. ✅ Tedavi Planlamasına Rehberlik Etme: Müdahaleleri, öncelikleri ve hedefleri belirleme.
7. ✅ İlerlemeyi İzleme: Zaman içindeki değişiklikleri takip etme ve müdahaleleri ayarlama.
8. ✅ Psikoeğitim Sağlama: Danışanların sorunlarını ve seçeneklerini anlamalarına yardımcı olma.
9. ✅ Destek ve Koruma Sağlama: Sıkıntı sırasında terapötik bir alan sağlama.
10. ✅ Kapanışı Kolaylaştırmak: Sonlandırmaya hazırlanmak ve tedavi kazanımlarını pekiştirmek.

🌳 Klinik Görüşme Alt Tipleri (Bir Çatı Terim Olarak)

Klinik görüşme, değerlendirme, teşhis, vaka formülasyonu, tedavi planlaması veya ilerleme değerlendirmesi gibi klinik amaçlarla yapılan herhangi bir görüşme olarak görülebilir. Alt tiplerine örnekler:

• Giriş görüşmesi
• Teşhis görüşmesi
• Ruhsal Durum Muayenesi (MSE)
• Vaka formülasyon görüşmesi
• Kriz görüşmesi
• Terapötik / ilerleme görüşmesi
• Sonlandırma / çıkış görüşmesi

b) Diğer Görüşme Türleri

• İşe Alım / Seçim Görüşmeleri: Adayların bir pozisyona uygunluğunu değerlendirmek.

• Araştırma Mülakatları: Bilimsel çalışmalar için veri toplamak.

• Sonlandırma ve Çıkış Görüşmeleri:

  • Klinik Bağlamda:
    • Amaç: İlerlemeyi özetlemek, tedavi hedeflerini gözden geçirmek, kazanımları pekiştirmek, nüksü önlemeyi tartışmak ve terapötik ilişkinin sağlıklı bir şekilde sona ermesini sağlamak.
    • Ton: Destekleyici, yansıtıcı, kapanışa ve danışanın iyiliğine odaklı.
    • Dokümantasyon: Genellikle son bir klinik not, öneriler ve gerekirse takip kaynakları içerir.
  • İK / Organizasyonel Bağlamda:
    • Amaç: İşyeri, amir, politikalar ve ayrılma nedenleri hakkında geri bildirim toplamak.
    • Ton: Profesyonel, değerlendirici, kurumsal gelişime odaklı.
    • Dokümantasyon: Tipik olarak standartlaştırılmış, şirket raporları için kullanılır.

🤝 Kombinasyonlar da Mümkün!

Görüşmelerin biçim ve işlev sınıflandırmaları birbiriyle birleşebilir:

• Yapılandırılmış + Klinik görüşme: Örneğin, SCID-5 gibi tanısal görüşmeler.
• Yarı yapılandırılmış + Klinik görüşme: Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) giriş görüşmesi ve psikososyal öykü alınması.
• Yapılandırılmamış + Klinik görüşme: Psikanalitik keşif görüşmesi.

↔️ Görüşme ≠ Müdahale

Tüm görüşmeler müdahale değildir! Görüşme ve müdahale seanslarının farklı birincil hedefleri, soruların rolü, odak noktaları ve sonuçları vardır.

| Özellik | Görüşme | Müdahale Seansı | | :---------------- | :--------------------------------------------------- | :---------------------------------------------------------------------------- | | Temel Hedef | Danışanı anlamak ve bakımı planlamak için bilgi toplamak. | Değişim yaratmak (sıkıntıyı azaltmak, beceri öğretmek, düşünceleri yeniden yapılandırmak vb.). | | Soruların Rolü | Merkezi; yapılandırılmış/yarı yapılandırılmış sorular oturumu yönlendirir. | Destekleyici; sorular değişimi kolaylaştırmak için kullanılır, ancak ana odak noktası değildir. | | Odak | Değerlendirme, açıklama, keşif. | Eylem, pratik, problem çözme. | | Çıktı | Tanı, vaka formülasyonu veya izleme için veriler. | Ölçülebilir terapötik süreç. |

🔄 Kesişim Noktaları

• Bir müdahale seansının ilk birkaç dakikası genellikle bir görüşme gibi hissedilir (kısa semptom kontrolü, ilerlemenin gözden geçirilmesi).
• İyi müdahaleler, danışan merkezli kalmak için hala görüşme becerilerini (aktif dinleme, özetleme, sondalama, yansıtma) kullanır.
• Bazı yaklaşımlar (motivasyonel görüşme gibi) aynı anda hem görüşme hem de müdahale oldukları için çizgileri bulanıklaştırır.

⚖️ Klinik Görüşmede Temel Etik Hususlar

Klinik görüşmelerde uyulması gereken bir dizi temel etik ilke bulunmaktadır. Bu ilkeler, hem danışanın refahını korumak hem de mesleki bütünlüğü sağlamak için hayati öneme sahiptir.

1. Bilgilendirilmiş Onam:

   • Görüşmenin amacını, sürecini ve gizliliğin sınırlarını (örn. kendine/başkalarına yönelik tehlike, istismar bildirimi) açıkça açıklayın.
   • Devam etmeden önce sözlü veya tercihen yazılı onay alın.

2. Gizlilik ve Mahremiyet:

   • Danışan bilgilerini ve kayıtlarını (kağıt üzerinde ve dijital ortamda) koruyun.
   • Görüşmelerin özel ve güvenli bir ortamda yapılmasını sağlayın. Kayıtların nasıl saklandığına dikkat edin.

3. Yetkinlik:

   • Görüşmeleri yalnızca eğitim ve uzmanlık alanınız dahilinde gerçekleştirin.
   • Gerektiğinde süpervizyon ve danışmanlık alın. Neyi bilmediğinizi veya hangi konuda daha az bilgiye sahip olduğunuzu bilmek, uygun şekilde hareket edebilmek için önemlidir.

4. Özerkliğe Saygı:

   • Danışanların sorulara cevap vermeyi reddetmelerine veya görüşmeyi durdurmalarına izin verin.
   • Zorlamadan veya gereksiz etkiden kaçının.

5. Kültürel Duyarlılık:

   • Kültürel olarak uygun bir dil kullanın, önyargıların ve güç dinamiklerinin farkında olun.
   • Çeşitlilik faktörlerini (ırk, cinsiyet, cinsellik, din, engellilik) göz önünde bulundurun.

6. Zararsızlık ve Yararlılık (Non-maleficence ve Beneficence):

   • Zararı en aza indirin, müşterinin refahına öncelik verin.
   • Hassas konuları tartışırken yeniden travmatize etmekten kaçının.

7. Doğruluk ve Dürüstlük:

   • Bilgileri doğru bir şekilde kaydedin ve raporlayın.
   • Dokümantasyonda abartıdan veya yanlış beyandan kaçının.

8. Mesleki Sınırlar:

   • Terapötik ilişki sınırlarını net bir şekilde koruyun.
   • İkili ilişkilerden ve çıkar çatışmalarından kaçının.

9. Güç Dengesizliğine Duyarlılık:

   • Görüşmecinin otoritesini kabul edin ve işbirliğine dayalı bir atmosfer yaratın.
   • Danışanın sürece katılımını güçlendirin.

10. Yasal ve Etik Uygunluk:

    • İlgili yasalara ve mesleki kurallara uyun.

📚 Ek Kaynaklar

Bu konular hakkında daha fazla bilgi edinmek ve pratik becerilerinizi geliştirmek için aşağıdaki kaynaklara başvurabilirsiniz:

• Google AI Essentials: Yapay zeka ve istem mühendisliği temelleri için.
• Google Prompting Essentials: Etkili istem oluşturma teknikleri için.
• Coursera: Çeşitli online kurslar aracılığıyla bilgi ve becerilerinizi geliştirebilirsiniz.
• APA (American Psychological Association) Etik İlkeleri ve Davranış Kuralları: https://www.apa.org/ethics/code
• APA Uygulama Yönergeleri: https://www.apa.org/practice/guidelines
• TPD (Türk Psikologlar Derneği) Etik Yönetmeliği: https://psikolog.org.tr/belgeler/etik-yonetmeligi-qbf8w.pdf

---

"Yolculuğun bir sonu olması iyidir; ama sonuçta önemli olan yolculuğun kendisidir." – Ursula K. Le Guin