Bu çalışma materyali, "Motif-Index of Folk-Literature" kullanımı ve karşılaşılan bazı sorunlara çözüm önerileri başlıklı bir makaleden (Millî Folklor dergisi, Dr. Erkan Karagöz) ve ilgili bir dersin sesli transkriptinden derlenerek hazırlanmıştır.

Halk Edebiyatında Motif İncelemesi: Stith Thompson'ın Motif-Index of Folk-Literature (MIFL) Kullanımı ve Çözüm Önerileri 📚

Giriş: Anlatılar, Motifler ve Sistematik İhtiyacı

İnsanlık bilincinin ortak mirası olarak kabul edilen anlatılar, geçmişten günümüze bir gelenek içerisinde varlığını sürdürür. Bu anlatılar, insanoğlunun iç dünyasından izler taşır ve bu izler kendilerini motifler olarak belli eder. Motifler, bir anlatının çatısını oluşturan temel yapı taşlarıdır; onlar sayesinde anlatılar bir organizma gibi varlıklarını devam ettirir ve yeni anlatıların yaratılmasında etkin rol oynar. Anlatıların temaları ve kahramanları farklı olsa da motifler, anlatıcının anlatıyı oluşturmasında birer yapı taşı görevi üstlendiğinden her zaman aynı kalmayı başarır. Bu nedenle, bir anlatının iyi bir şekilde çözümlenebilmesi için öncelikle motiflerinin tespit edilmesi büyük önem taşır.

Ancak, anlatılardaki motiflerin belirli bir kurama göre tespit edilmemesi, sonraki çalışmalar için birtakım zorlukları beraberinde getirebilir. Bu problemin farkına varan halkbilimci Stith Thompson, Motif-Index of Folk-Literature (MIFL) isimli eserinde motifleri sistematik bir şekilde tasniflemek için oldukça kullanışlı bir metot geliştirmiştir. Bu metot birçok motif araştırıcısı tarafından kabul edilmiş ve benzer çalışmalarda kullanılmıştır. Ne var ki, bu metodu uygulama aşamasında araştırmacılar, motifleri metin içerisinde pratik bir şekilde gösterme, yeni motifleri tematik sıraya göre yerleştirme, tespit edilen motifleri kullanışlı bir şekilde sunma ve dizinleme gibi sorunlarla karşılaşabilmektedir. Bu çalışma materyalinin amacı, bu gibi problemlere çözüm getirmek ve MIFL'a yeni motifler ekleyerek, yeni motiflerin araştırmacılar tarafından görülebilir olmasını kolaylaştırmaktır.

1. Motif Kavramı ve Önemi 💡

1.1. Motif Nedir? 📚

Motif sözcüğü, başta yaratıcı sanatlar olmak üzere, halkbilimi (özellikle sözlü anlatı türleri), edebiyat, müzik, resim, heykel, sinema, tiyatro, sanat tarihi ve arkeoloji gibi birçok bilim dalında farklı anlamlarda kullanılmaktadır. Ancak, sanatın birçok dalında sanatçıya eser verme noktasında aynı amaca hizmet ederler. Sözlü edebiyat türlerinde motif, en yalın ifadeyle anlatıcıların anlatı geleneğini devam ettirmesini sağlayan, anlatının en küçük yapı taşıdır. Daha anlaşılır bir ifadeyle, maddenin parçalanamayan en küçük elementi atomsa, anlatıların parçalanamayan en küçük elementi de motiftir.

1.2. Motiflerin İşlevi ✅

Motifler, kelime köklerinin yapım ekleriyle yeni kelimeler türetmesi gibi, sözlü anlatı geleneğiyle oluşturulan yeni eserlerin içerisinde varlıklarını devam ettirirler. Bir anlatının çatısını oluşturan motifler, anlatıların bir organizma gibi varlıklarını sürdürmesini sağlar ve yeni anlatıların yaratılmasında birinci dereceden etkin rol oynar. Anlatıların temaları ve kahramanları farklı olsa bile motifler, anlatıcının anlatıyı oluşturmasında birer yapı taşı görevi üstlendiğinden her zaman aynı kalmayı başarır. Bu nedenle, bir anlatının iyi bir şekilde çözümlenebilmesi için en başta motiflerinin tespit edilmesi gerekir.

2. Stith Thompson ve Motif-Index of Folk-Literature (MIFL) 📖

2.1. MIFL'ın Doğuşu ve Kapsamı 🌍

Dünyada birçok halkbilimci, anlatılar üzerinde motif merkezli bilimsel çalışmaları için Stith Thompson'ın 1966 tarihli Motif-Index of Folk-Literature: A Classification of Narrative Elements In Folktales, Ballads, Myths, Fables, Mediaeval Romances, Exempla, Fabliaux, Jest-Books and Local Legends isimli eserini temel almaktadır. Thompson'ın otuz beş yıl gibi uzun bir zaman diliminde tamamladığı ve literatürde MIFL kısaltmasıyla bilinen bu eser, sonuncusu dizin olmak üzere toplam altı ciltten oluşmaktadır. Motif incelemesi yapan bir araştırıcı, bir anlatıda geçen motifleri bu eserin içinde tematik düzendeki kod numaralarına göre bulabilmektedir. Eğer bu eserde yer almayan yeni bir motif bulduysa, ilgili temanın içinde kaldığı yerden devam ederek esere katkı yapma şansına sahip olabilmektedir.

2.2. MIFL'ın Sınıflandırma Metodolojisi 📊

Thompson, MIFL'da insanlığın ortak mirası olarak kabul edilen sözlü edebiyat geleneğinin ortak unsurlarını, yani motiflerini ortaya çıkarmayı hedeflemiştir. Bunun için bir metot geliştirerek, ilk önce motifleri alfabetik sıraya göre 23 ana başlık altında tematik olarak tasniflemiştir. Bu ana başlıklar arasında "A. Mitolojik Motifler", "B. Hayvanlar", "C. Tabu", "D. Sihir", "E. Ölüler", "F. Olağanüstü Varlıklar", "G. Devler", "H. Testler", "J. Bilgelik ve Aptallık", "K. Aldatma", "L. Kader", "M. Kehanet", "N. Şans ve Kader", "P. Toplum", "Q. Ödül ve Ceza", "R. Esaret ve Kurtuluş", "S. Zalimlik", "T. Cinsiyet", "U. Hayatın Doğası", "V. Din", "W. Karakter Özellikleri", "X. Mizah" ve "Z. Çeşitli Motifler" gibi kategoriler bulunmaktadır.

Ana başlıkların tespitinden sonra Thompson, tematik ana başlıkların altında motifleri genelden özele doğru tasniflemeye devam etmiş ve her bir motifi sistematik bir şekilde numaralandırmıştır. Bu hacimli motif indeksindeki motifler, daha sonra yapılacak çalışmalarda tespit edilecek motiflerle mükerrerlik göstermemesi için kodlanmıştır.

Örnek Kodlama Prensibi: Thompson'ın motifleri genelden özele doğru kodlarken geliştirdiği metodun çalışma ilkesi şu şekildedir:

Bir motifin izini sürmek isteyen bir araştırıcı ilk önce motifin ana temasını belirlemelidir.
Örneğin, "dönüşüm" ile ilgili motifler, MIFL'da "D. Sihir" ana teması altında "D0 - D699" kod numaraları arasında tasnif edilmiştir.
Eğer araştırıcı daha özel bir "dönüşüm" motifinin izini sürecekse genelden özele doğru tasniflenen "dönüşüm" ile ilgili motiflerin kodlarına bakmalıdır.
Örneğin, sözlü anlatı türlerinde "dönüşüm" motifleri içerisinde en çok rastlanan motiflerden birisi "İnsanın taşa dönüşmesi" motifidir. Bu motif, Thompson'ın tasnifinde genelden özele doğru şu şekilde yer almaktadır:
- D. Sihir
  - D0-D699. Şekil Değiştirme (Dönüşüm)
    - D200-D299. İnsanın nesneye dönüşmesi
      - D230. İnsanın bir minerale (madene) dönüşmesi
        
        D231. İNSANIN TAŞA DÖNÜŞMESİ
        
        D231.1. İnsanın değirmen taşına dönüşmesi
        
        D231.2. İnsanın mermer sütuna dönüşmesi
        
        D231.2.1. Bir düğünün davetlilerinin toplu bir şekilde mermer heykellere veya benzer şeylere dönüşmesi

2.3. MIFL'ın Avantajları ✅

Görüldüğü üzere Thompson tarafından geliştirilen, motiflerin alfabetik ve numaratik olarak kodlanması metodu, pratikliği ve karşılaştırmalı çalışmalara imkân tanıması açısından sözlü halk edebiyatı motif inceleme çalışmalarında yeni bir çığır açmıştır. Dünyada birçok halkbilimci bu metodu benimsemiş ve çalışmalarında uygulamıştır. Bu çalışmalardan hareketle karşılaştırmalı bir motif çalışması yapmak isteyen bir araştırıcı, izini sürdüğü motifin dünyanın değişik coğrafyalarında yaşayan toplulukların ya da milletlerin anlatılarında nasıl geçtiği bilgisine, o çalışmaların motif dizini bölümlerini kontrol ederek kolayca ulaşabilir.

3. MIFL'ın Sınırlılıkları ve Türk Anlatıları Özelinde Durum ⚠️

3.1. Coğrafi Kapsam Sınırlılığı 🌍

Thompson, dünyanın sadece belirli bölgelerinden derlenen anlatılardaki motiflerden hareketle motif atlasını oluşturmuş olduğundan bu eser tam anlamıyla tamamlanabilmiş değildir. Dundes (1998: 134), bu eksikliği şu şekilde ifade etmiştir: "Thompson’un önsözüne göre; ‘bütün dünyanın halk masalları’ indekste dikkate alınmamıştır. Daha doğrusu indeks yalnızca bilinen ve sınırlı sayıdaki Hint-Avrupa halk masallarını içermektedir. Thompson’un ifadesiyle “Bu çalışma, tam olarak Avrupa, Batı Asya ve buradaki halkların yayıldıkları yerlerin halk masal tipleri olarak adlandırılabilir. Bu tanımın gereği, yerel Amerika ve Afrika masal tipleri, diğer Batılı olmayan masallarla birlikte, kasıtlı olarak ayrı tutulmuştur.”

3.2. Türk Anlatılarındaki Motif Zenginliği ve MIFL'daki Eksiklikler 🇹🇷

Dundes’in altını çizdiği bu eksiklik, Türk soylu halkların yaşadığı coğrafi bölgeler için de geçerlidir. Çünkü Türk soylu halkların yaşadığı coğrafi bölgelerdeki sayısal veriler asgari seviyede hatta yok seviyesindedir. Oysaki "canavar" motifi Türk anlatılarında, özellikle olağanüstü özellik gösteren anlatılarda çok türlü olup oldukça zengindir (İnayet 2010).

Türk anlatılarında geçen buna benzer pek çok motif kimi zaman MIFL’da yer alırken kimi zaman da yer almamıştır. Erkan Karagöz tarafından yapılan bir çalışmada, Türk dünyasının İdil-Ural coğrafyasında yaşayan Tatarların ve Başkurtların sihirli masallarından tespit edilen olağanüstü özellik taşıyan motiflerden ulaşılan sonuç bunu doğrular mahiyettedir. Bu çalışmada, toplamda 1108 farklı olağanüstü özellik gösteren motif tespit edilmiştir. Bu motiflerden 569’u MIFL’da yer alırken, 539 motif yer almamaktadır. Bu sayılar oranlandığında, neredeyse %50’ye yakın motifin MIFL’da yer almadığı görülmektedir. Bu durum, MIFL'a yeni motif ekleme ihtiyacını açıkça ortaya koymaktadır.

4. MIFL'a Yeni Motif Ekleme ve Motif Tespiti İçin Çözüm Önerileri ✅

Thompson, geliştirdiği metot sayesinde kendi eserine, sözlü halk edebiyatı türlerinde motiflerin izini süren araştırıcıların katkı yapabilmesinin önünü açmıştır. Ancak bu metodu uygularken araştırıcılar birtakım sorunlarla karşılaşmaktadır. Bu sorunlara yönelik olarak geliştirilen ve yedi maddede toplanan çözüm önerileri aşağıda sunulmuştur:

4.1. Metin İçinde Motiflerin Gösterimi 1️⃣

Tespit edilen motifler, incelemesi yapılan metinlerin içerisinde kullanıldıkları yerde, metin satırının hemen üstüne kod numaraları yazılarak gösterilebilir. Bunun için "Microsoft Word" yazılımının yazı tipleri menüsü içerisinde yer alan "üst simge" özelliği kolaylık sağlayacaktır.

Örnek: “… Bunun üzerine annesi oğluna ‘Sen daha toysun, kemiklerin katılaşmamış. Bizim dev, on iki aylık bir yola gitti. Gideli şimdi iki ay oldu. Dönmesine daha on ay var. O, dünyada insan eti yiyerekG312. keyif çatıyor. Eve de insan eti alıp öyle döner. Devin şöyle bir bağı bahçesi, bir gölü var. Şu elma ağacınınD950.10. elmasındanD981.1. yiyen, şu gölündenD921. suD1242.1. içen kimse yeryüzünün en güçlü bahadırı olur. Sen üç ay boyunca bu elma ağacından rahat rahat elma yeD1335.15, bu gölden su iç. Ondan sonra ben, senin bu topu kaldıracağına inanıyorum. Şimdi bu hâlinle sen bahadır değilsin. Sana inanıp yola çıkılmaz.’ demiş. …” (Camaletdinov 1994: 20).

G312. Cannibal ogre / Yamyam dev
D950.10. Magic apple tree / Sihirli elma ağacı
D981.1. Magic apple / Sihirli elma
D921. Magic lake (pond) / Sihirli göl (gölcük)
D1242.1. Magic water / Sihirli su
D1335.15. Magic strength-giving apple / Sihirli güç veren elma

Metin içerisinde motiflerin kullanıldığı yerlerin bu şekilde işaretlenmesi, daha sonraki çalışmalar için araştırıcılara motifin metinde nerede geçtiği, nasıl kullanıldığı, MIFL’da hangi tematik başlığın altında hangi kod numarasıyla yer aldığı gibi hususlar açısından oldukça yardımcı olacaktır. Anlatı metninin sonunda, metin içerisinde tespit edilen motiflerin tespit sırasına göre kod numaraları ve isimleriyle birlikte verilmeleri, hem çalışanlar hem de bu çalışmaları örnek alanlar açısından büyük kolaylık sağlayacaktır. Bu işlemle, bir bakıma o anlatının kurgusu da ortaya çıkarılmış olacaktır.

4.2. Yeni Motiflerin Kodlanması 2️⃣

Thompson (1966), MIFL’da tasnif ettiği motifleri alfabetik numaralandırma metodu ile eserinde kodlamıştır. Bu metodu kullanırken genelden özele doğru motif kodlarını oluşturan sayıların arasına nokta işareti "." koymuştur. Ancak bir araştırıcı tarafından Thompson’ın motif dizininde yer almayan yeni bir motif tespit edilirse o motifi göstermek için ilgili motifin kaldığı numaradan hemen sonra numaralandırma devam ettirilerek nokta işareti "." yerine kısa çizgi işareti "-" konulabilir. Bu şekilde Thompson’ın motifleri dizinleme sırası devam ettirilir ve onun motif atlasına katkı sağlanır.

Örnek: Aşağıda "Deri Başlık" isimli Tatar masalından alınan parçada geçen "D475.1-22." kodlu motif Thompson’ın eseri MIFL’da yer almamaktadır. Tespit edildiğini göstermek için de nokta işareti "." yerine kısa çizgi işareti "-" konulmuştur. “… Deri Başlık getirdiği gübreyi, havanı, havan tokmağını alıp gelmiş. Havanla tokmağını yere koyunca onlar padişahın dünür olmak istediği kişilere dönüşmüş. Keçiyi indirince keçi dünyanın en güzel kızı olmuş. Gübreleri aktarmaya başlayınca gübre diye getirdiği şeyler parlamaya başlayıp altına, gümüşe dönüşmüş yani hazine olmuş.D475.1-22. Sonra padişah öfkelenip albaylarını astırmış. Kızını Deri Başlık’a vermiş. Diğer padişahın kızını da kendi oğluna almış. Onlar çok güzel bir düğün yapmışlar. …” (Camaletdinov, 1994: 297)

D475. Transformation: object to treasure (or vice versa) / Cismin hazineye dönüşmesi (ya da tam tersi)
D475.1. Transformation: objects to gold / Cisimlerin altına dönüşmesi
...
D475.1.21. Transformation: finger-nails to gold / Tırnakların altına dönüşmesi
D475.1-22. Transformation: manure to treasure (or vice versa) / Hazinenin hayvan gübresine dönüşmesi (ya da tam tersi)

Görüldüğü üzere Thompson, ilgili başlıklar hâlinde motifleri kodlayarak dizinlemiştir. Bizim tarafımızdan tespit edilen motif, D475.1-22. kod numarasıyla Thompson’ın bıraktığı yerden nokta yerine çizgi işareti konularak dizine eklenmiştir. Bu şekilde o motifin MIFL’da yer almadığı işaretlenmiştir.

4.3. Üst Madde Açma ve Yıldızlama 3️⃣

MIFL’da yer almayan ve başkası tarafından tespit edilen motifler için Thompson’ın kendi çalışmasında yaptığı gibi üst madde de açılabilir ve onun altında benzer motifler sınıflandırılabilir. Motif kodlarında yer alan çizgi işareti; o motifin MIFL’da bulunmadığı anlamına geldiğinden, onun kapsayıcılığı altında tespit edilen motifler için tekrar nokta işareti ile devam edilebilir. Çünkü buradaki amaç motif kod numarasında çizgi işareti olan motiflerin Thompson’a ait olmadığını göstermektir.

Eğer üst madde olarak açılan motif, incelemesi yapılan anlatıların hiçbirisinde tespit edilmemişse, fakat bu motife ait daha özel motif veya motifler tespit edilmişse bu durum çalışmanın "Motif Dizini" bölümünde yıldızlı olarak "*" gösterilebilir. Bundaki amaç daha sonraki çalışmalarda üst madde olarak açılan motifin başka anlatılarda tespit edilebileceği ile onun kapsayıcılığı altında daha başka motiflerin tespit edilebileceği esnekliğini araştırıcılara sağlamaktır.

Örnek: Aşağıda "Onbirinci Ahmet" isimli Tatar masalından alınan parçada tespit edilen motifler MIFL’da yer almamaktadır. “ … Cinler toplanıp Ahmet ile birlikte savaşmaya gitmişler. Gece vakti padişahın sarayının yanına gelmişler. Padişahın kızlarını almak için sarayda kızların uyuduğu odanın penceresine ipten yapılmış bir merdiveni iliştirmişler. İlk önce On Birinci Ahmet çıkmış. Onun arkasından en büyük cin evladı çıkmış. O çıkar çıkmaz On Birinci Ahmet onun başını hançerle kesmiş.G307-5.1. Sonra aşağıdakilere öfkelenip “Eh be, çok şaşkınsınız.” diye ikincisini çağırmış. Ahmet onun başını da hançerle kesmiş. Üçüncüsünü, dördüncüsünü çağırmış. Bunların da başını kesmiş.G307-5.2. Aşağıdaki cinler kızların derdiyle bu olan biteni anlamamışlar. Acele acele merdivenden çıkmışlar. Bu şekilde Ahmet, cinlerin hepsini öldürmüş.G307-5. Kestiği cinlerin gövdelerini padişahın sarayının kapısına yığmış. Sonra padişahın kızlarının odasına girip kızların isimlerinin yazılı olduğu altın yüzükleri alıp çıkmış. Sonra da ağabeylerinin yanına dönüp yaptığı işleri anlatmış.” (Camaletdinov, 1994: 91)

G307-5. Jinn killed / Cinlerin öldürülmesi (MEK)
G307-5.1. Jinn killed with dagger (sword, knife) / Cinin hançerle (kılıç, bıçak) öldürülmesi
G307-5.2. Jinn decapitated / Cinin başının kesilmesi

"G307-5." kodlu motif, "G307-5.1." ve "G307-5.2." kodlu motifleri kapsayıcılık özelliği gösterdiğinden üst madde olarak alınmıştır.

4.4. Tekrarlayan Motiflerin Gösterimi 4️⃣

Aynı anlatı içerisinde aynı motif bazen birden fazla kullanılabilir. Böyle bir durumda ilgili motif en açık şekilde kullanıldığı yerde bir kere gösterilmelidir.

Örnek: Aşağıya "Tak Tak Tokmağım" isimli Başkurt masalından "B211.3.9. Speaking crow / Konuşan karga" kodlu motifin anlatı içerisinde birden fazla kullanımının geçtiği yerler örnek olarak alınmıştır.

a) “… Günlerden bir gün onun ağına bir ala karga ilişmiş. Dede, ala kargayı ağdan çözmüş. Ala karga dile gelip yalvarmaya başlamışB211.3.9. “Dede, lütfen beni gönder. Ne istersen onu yaparım.” demiş. …” (Minhacetdinov 1976: 300)
b) “… Ala karga, dedeyi çok sevinerek karşılamış. Onu üç gün üç gece ikramlarda bulunarak ağırlamış. Dördüncü günde dede durumunu anlatmış. “Ne istersen onu vereceğim.” demiş ala karga. “Senin altın kusan bir eşeğin varmış.” demiş dede. Ala karga, eşeği vermiş. “Dede yalnız yolda ‘Altın kus!’ deme. Dönünce söylersin.” demişB211.3.9. ala karga. Dede çok teşekkür etmiş, çok sevinerek dönüp gitmiş. …” (Minhacetdinov 1976: 301)
c) “… Ala karga, dedeyi sevinçle karşılayıp üç gün üç gece misafir etmiş. Dördüncü günde dede, kargadan kabını istemiş. Ala karga kabını vererek “Yalnız yolda ‘Kabım dol, kabım dol!’ diye söyleme.” demişB211.3.9. de dedeyi uyarmış. …” (Minhacetdinov 1976: 302)

Örnekler içerisinde görüldüğü üzere masal metninin içerisinde bu motif en belirgin şekilde "b" ile verilen parçada geçtiğinden motifin burada gösterilmesi tercih edilmiştir. Bazen anlatıda aynı motifin çok belirgin olarak kullanıldığı birden fazla yer olabilir. Böyle bir durumda anlatı üzerinde motif incelemesi yapan araştırıcının motif işaretlemesi geçerli sayılmalıdır.

4.5. Motiflerin Harekete Geçtiği Yerde Gösterimi 5️⃣

Motif incelemesi yapılan anlatılarda motifler sabit olarak isminin geçtiği yerde değil, özelliği gereği harekete geçtiği veya gücünü kullandığı yerde gösterilmelidir.

Örnek: “… Oğlan dilenerek karnını doyurup yoluna devam etmiş. Bilmem kaç köyü, kaç şehri geçmiş. Birçok yer gitmiş. Sonra bir vakit bir Rus köyünden geçerken bir çekiçD1209.4. bulmuş. Bir Rus oğlanı gelmiş de çekiç benim diye çekice yapışmış. Aralarında çekice sahip olma mücadelesi başlamış. Bunlar çekmişler çekmişler, çekici birbirlerinin elinden çekip alamamışlar. Sonra yetim oğlan daha kuvvetli çekince çekiç birdenbire onun göğsüne gelmiş. Oğlan havaya doğru yükselmeye başlamış. Yüksele yüksele gözden kaybolup gitmiş. Böyle havada uçup giderken onun sırtı kaşınmış. Kaşıyayım dese eli uzanmamış. Elindeki çekiçle kaşımaya başlayınca vah, oğlan düşmeye başlamış. Yavaşça bir taş yolun kenarına inmiş. Sonra “Bu çok kerametli bir çekiçD1209.4. olmalı! …” (Minhacetdinov 1976: 211) Yukarıda "Abdurrahman" isimli Başkurt masalında kullanılan "D1209.4. Magic hammer / Sihirli çekiç" motifi, etkisiz bir nesne olarak isminin geçtiği yerde değil, sihirli gücünü gösterdiği yerde tespit edilmiştir.

4.6. Motif Dizini Oluşturma ve Uluslararası Katkı 6️⃣

Çalışmada birden fazla anlatının motif incelemesi yapıldıysa daha sonrası için yapılacak çalışmalarda araştırıcılara kolaylık sağlamak adına çalışmanın sonunda tespit edilen motifler için bir dizin hazırlanmalıdır. Dizin bölümünde MIFL’da yer almayan motifler de yer alacağından, söz konusu motif atlasının genişletilmesine dair yapılacak olası bir çalışmada bu yeni motifler bir bakıma teklif değeri taşıyacağından ön hazırlık aşaması olarak düşünülebilir. Bu merkezî ve geniş katılımcılı olası çalışma için masalların tip kataloğunu belirlemek üzere hazırlanan ATU (Aarne-Thompson-Uther Classification of Folk Tales) tasnifi teknik açıdan örnek alınabilir.

Tespit edilen yeni motifler Thompson’ın MIFL’da kullandığı üslup ile yazılmalıdır. Dünyanın çeşitli yerlerinden araştırıcılar, kendi dillerindeki anlatılarda tespit ettikleri motiflerin İngilizcelerini bu şekilde yazarlarsa hem birbirlerinin çalışmalarını daha kolay takip edebilirler hem de motiflerin izlerinin sürülmesi işini kolaylaştırabilirler.

Bir motif incelemesi çalışmasına birden fazla anlatı alındıysa dizin kısmında o anlatıya bir "motif dizin numarası" verilmelidir. Bu şekilde dizinden hareketle o motifin hangi anlatıda veya anlatılarda geçtiğine kolayca bakılabilir. Ayrıca dizinde MIFL’daki tematik sıraya göre verilen motiflerin kullanım sıklık verileri ortaya çıkarılabilir. Bu verilerden hareketle belirli tematik motifler üzerine değerlendirmeler yapılabilir.

Örnek Dizin Gösterimi: "Motif Kod numarası + Motifin İngilizce orijinal adı + Motifin Türkçe çevirisi + Motif dizin numarası"

D1401.1. + Magic club (stick) beats person + Sihirli sopanın kişiyi dövmesi + BOM: 55

Eğer tespit edilen motif MIFL’da bulunmuyorsa ve o çalışmayı yapan kişi tarafından ilk defa tespit edilmişse tespit eden kişinin ismi de kısaltılarak verilebilir.

D2102.1-1. + Gold vomited. Donkey vomits gold + Altın kusma. Eşeğin altın kusması + (MEK) + BOM: 55

4.7. Motif Kullanım Sıklık Çalışmaları 7️⃣

Bir motif çalışması sonucunda anlatılarda tespit edilen motiflerin işaretlenmesi ve bu işaretlenen motiflerin toplu bir şekilde çalışmanın dizin kısmında verilmesi neticesinde elde edilen bulgulardan hareketle bir "motif kullanım sıklık çalışması" yapılabilir. Bu şekilde anlatıcının anlatıda motif kullanma tekniği, motif kullanma çeşitliliği, yinelenen motif kullanma sayısı ve başka anlatılardan motif ödünçleme becerisi gibi bilgilere ulaşılabilir.

Bu motif kullanım sıklık çalışması, araştırıcının ulaşmak istediği sonuca göre Thompson’ın MIFL’da temel aldığı 23 üst tematik başlık üzerinden genelden özele doğru ikinci, üçüncü ve daha alt başlıklar üzerinden çalışmasını sınırlandırmasıyla gerçekleştirilebilir. Örneğin araştırıcı, Thompson’ın MIFL’da "A. Mitolojik Motifler" üst başlığı altında "A600 - A899. Kozmogoni ve Kozmoloji" alt başlığı altında verdiği evrenin, gökyüzünün, yeryüzünün yaratılışı; yeryüzündeki topografik özelliklerin ve felaketlerin oluşumu; doğal düzenin kurulması gibi daha alt başlıklı motiflerden hareketle mitolojik motiflerin kullanımıyla ilgili ulaşmak istediği sonuç kapsamında bir sınırlandırma yaparak motif sıklık çalışması yapabilir.

Bu veriler sayesinde araştırıcılar anlatının ait olduğu milleti ya da toplumu; onların hayata bakış açıları, kültürel ve etik değerleri, çeşitli olaylar karşısında verdikleri tepkileri ve takındıkları tutumları, karşılıklı veya kitlesel insani ilişkileri, estetik ölçütleri, mantık algıları, mizah anlayışları gibi birtakım sosyolojik, psikolojik, teolojik öngörüler üzerinden analiz ederek ileri sürdükleri görüşleri kuvvetlendirebilirler ya da ileri sürülen bir görüşü çürütebilirler.

5. Örnek Uygulama: "Mutluluk Gölü" Masalında Motif Tespiti 🎯

Geliştirilen metodun bir masal metni üzerinde uygulaması aşağıda sunulmuştur.

5.1. Masalın Künyesi 📚

Anlatı Türü: Masal (Sihirli masal)
Masalın Adı: Mutluluk Gölü
ATU Masal Tip Numarası: 554 The Grateful Animals (Minnettar hayvanlar), 551 The Water of Life (Hayat suyu) gibi geleneksel konuları anımsatır.
Masalın Derleme Dili: Başkurt Türkçesi
Masalın Derleme Tarihi: 1959
Masalın Derleme Coğrafyası: İdil-Ural - Gafuri bölgesi, Yözimen köyü, Başkurdistan
Masalın Derlendiği Kaynak Kişi Bilgileri: Gülbeden Latıpova - Doğum tarihi, medeni durumu ve işi hakkında bir bilgi yok.
Masalı Derleyen Kişi Bilgileri: Marat Mingajetdinov (18.05.1934 - 02.07.1972), Uçalı bölgesi Kubaguş köyü doğumlu, Başkurt edebiyatçısı ve halkbilimcisi, Filoloji bilimleri doçenti.
Masalın Alındığı Eser: Minhacetdinov, Marat Halyafoviç ve Harisov, Ehnex İbrahim. Başkort Halık İcadı, Ekiyetter, 2. Kitap (ss 81-84). Ufa: Başkortistan Kitap Neşriyatı, 1976.
Türkçe Çeviri: Tarafımızdan.

5.2. Masalın Kısa Özeti 📝

Üç kardeş, mutluluğu bulmak üzere yola koyulurlar. Birincisi yolda bir kurt ile karşılaşır, ikincisi ise bir ayı ile karşılaşır. Bu iki kardeş o hayvanlara bir yardımda bulunmadan yollarına devam ederler. Küçük kardeşleri Yılğırbay’ın karşısına da bir tilki çıkar. Yılğırbay onu bir kartaldan kurtarır. Av silahıyla öldürdüğü kartaldan bir telek alır. Bu arada, büyük ağabey Ölgörbay, ihtiyar bir adam ile; ortanca ağabey Kınğırbay ise ihtiyar bir kadın ile karşılaşır. Onlar yine bir yardımda bulunmadan yollarına devam ederler. Yılğırbay bir çocuğa rastlar ve onu “mutluluk gölü”nün sahibi on iki başlı devden kurtarır. İlk önce Ölgörbay, sonra Kınğırbay bir ihtiyar kadının evinde gecelerler. Yılğırbay da ihtiyar kadının evinde kalır fakat çocuğun karnını doyuracak bir yemek bile bulamaz. Her şeyi kardeşleri yiyip bitirmiştir. Bu küçük kahraman, kartal teleğinden yiyecek ister ve canının istediği her şey anında oluverir. Yılğırbay, çocuğu babasına götürüp teslim eder ve “saadet gölü”nden su doldurması için bir şişeyle ödüllendirilir. Yılğırbay orada ağabeyleri ile karşılaşır. Ağabeyleri tüm açgözlülükleriyle gölden su içerler ve göle girerler. Sonunda suda batıp boğulurlar. Yılğırbay, bu tatlı sudan anne babasına ikram etmek için şişeyi doldurur ve memleketine dönmek üzere yola koyulur.

5.3. Tespit Edilen Motifler (Metin İçindeki Sıralı Liste) 🔍

Çok eski zamanlarda bir dede ile bir nine varmış. Onların üç oğlu olmuş. Büyüğü Ölgörbay, ortancası Kınğırbay, küçüğü Yılğırbay imiş. Bunlar fakir olsalar da kendi hâllerince güzel ve sakin bir hayat sürüyorlarmış.
Bir gün babaları “Şimdi siz delikanlı oldunuz. Kendi işinizi yapmanızın, kendi mutluluğunuzu bulmanızın vakti geldi sayılır.” demiş. Sonra dedenin üç oğlu üç ata binip mutluluklarını aramak için çıkıp gitmiş.
Ölgörbay sol tarafa gitmiş. Az gitmiş uz gitmiş, dönüp bakmış ki arpa boyu bir yer gitmiş. Gide gide bir aç kurda rastlamış.
Hâlsizliğinden aç kurt dile gelerekB211.2.4. “Ben uzun zamandır hasta yatıyorum. Kendim de yavrularım da aç. Yardım etsene, delikanlı.” demiş.
Ölgörbay “Seninle benim işim olmaz. Kendi yavrunu kendin doyuramayınca kurtluğun batsın!” demiş de kendi yoluna devam etmiş.
Kınğırbay sağ tarafa gitmişmiş. O, bir ayıya rastlamış. Aç olan ayıB211.2.3. ondan yardım istemiş. Kınğırbay selam bile vermeden atıyla dörtnala gitmiş.
Yılğırbay dümdüz gitmişmiş. O, aç bir tilkiye rastlamış. Yılğırbay tilkinin hâlini görünce durmuş. Tilkinin ne söyleyeceğini beklemeden okunu almış da başının üstünde uçan bir kartalı vurmuş. Kartal pır pır ederek yere düşmüş. Yılğırbay kartalın yanına varınca kartal dile gelerekB211.3-11. “Bahadır delikanlı, uzun süredir ölemiyordum, aptal aptal geziyordum. Beni vurarak iyi ettin. Şimdi ben rahat rahat öleceğim. Benim bir teleğimi yolup al. Aldığın bu teleği gözün gibi sakla. Gerektiğinde teleği havaya kaldırıp sana gerekli olan şeyi iste.” demiş.B455.3.
Yılğırbay, vurduğu kartalı tilkiye vermiş. Sonra kartalın bir teleğini alıp daha da uzaklara gitmiş. Yılğırbay gitmiş de gitmiş.
Ölgörbay kendi yoluna devam etmiş. Gide gide kör bir ihtiyar adama rastlamış. O, Ölgörbay’a “Oğlum biraz ileride üç yol var. Beni ortadaki yola bıraksana. Sonra ben kendim giderim.” diye rica etmiş.
Ölgörbay “Dede, benim yolum çok uzun, vaktim yok. Kendi işini kendin gör.” demiş. Sonra ileriye hızlıca gitmek için atına vurmuş. Ama atı bir adım öne gidiyor, on adım arkaya çekiliyormuş.D2072.0.2.1. Ölgörbay şaşırmış. Atına öfkelenmiş de “Dede, bu ne hâl?” diye sormuş.
DedeD1711. ona “Oğlum senin yardıma ihtiyacın yok. Haydi, kendi yoluna devam et.” demiş de onu göndermiş.D730.
Bu sırada Kınğırbay da eziyet çekerek giderken bir kara ormana girmiş. Burada bir nineye rastlamış. Nine “Oğlum ile gelinim beni bu ormana bırakıp gitti. Perişan oldum.” diye ağlamış.
Kınğırbay “Nine benim yolum çok uzun, vaktim yok. Kendi işini kendin gör.” demiş de durmadan yoluna devam etmek istemiş. Atına bir vurmuş, atı on adım yerin dibine girmiş. At oradan çıkamamış.
Şaşırıp kalan Kınğırbay “Nine, sen tılsımlı gücünle beni mağdur etme. Beni bırakıp gönder.” demiş. Delikanlı çok yalvarınca nine yaptığı tılsımı bozmuş. Delikanlı mutluluğunu aramak için daha uzaklara gitmiş.
Yılğırbay da kendi yoluna devam etmiş. Yolda güzel şeyler düşünerek giderken kara ormandan bir ses duymuş. Bu sese bakmaya gitmiş. Varınca görmüş ki bir kavağın dibinde bir erkek çocuk oturmaktaymış. Çocuğun çevresinde on iki başlı bir devG361.1-7. dolanıyormuş. Yılğırbay bütün gücüyle çelik kılıcını savura savura devle dövüşmeye başlamış. Dev, ateş saçmış.G125-1. Yılğırbay zorlanmış, gücü de tükenmeye başlamış. O sırada aklına kartalın teleğiD1021.1-1. gelmiş. Koynundan teleği çıkarıp yukarıya bakarak “Bana güç ver!” diye bağırmasıyla birlikte gücü artmaya başlamış. Kısa sürede çok güçlenmiş.D1400.1.19-1. Sonra devin on iki başını kılıçla kesipG512.1.2. üst üste yığmış da çocuğu kurtarıpG550. yanına alıp gitmiş.
Bu şekilde üç kardeş yorgun argın, acılar çekerek mutluluklarını aramışlar. Yolda onlar çeşitli olaylarla karşılaşmışlar. Zorluklar atlatıp daha da uzaklara gitmişler.
İşte Ölgörbay bir eve rastlamış. Evde bir nine oturuyormuş. Ninenin yiyecek bir şeyi olmadığından zayıflayıp güçten düşmüşmüş.
Ölgörbay “Nine ben mutluluğumu arıyorum. Acıktım, karnımı doyurur musun?” demiş. Sonra uykuya dalmış. Uyurken bir rüya görmüş. Güya, küçük kardeşi Yılğırbay çok şanslı, yardımsever ve şefkatliymiş. Bu yüzden herkes onu çok seviyormuş. Uyandığında masada bir sürü yiyecek varmış, hatta yol için de bir çıkın hazırlanmışmış. Ölgörbay yiyip içmiş, nineye çok teşekkür edip kendi yoluna gitmiş.
Kınğırbay da kara ormanda böyle bir eve rastlamış. Orada yarı aç yarı tok bir nine yaşamaktaymış. Kınğırbay da burada ağabeyi gibi bir rüya görmüş. Karnını doyurup güç topladıktan sonra o da yoluna devam etmiş.
Yılğırbay yanına aldığı çocukla birlikte giderken o da böyle bir eve rastlamış. Evde dişleri düşmüş, insan kılığından çıkmış zayıf bir nine oturmaktaymış. Eve g…