II. Abdülhamid Dönemi ve Osmanlı Islahatları

📚 II. ABDÜLHAMİD DÖNEMİ ISLAHATLARI VE SİYASİ GELİŞMELER ÇALIŞMA MATERYALİ

Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, bir dersin sesli transkripti ve ilgili metin kaynaklarından derlenerek oluşturulmuştur.

---

Giriş

Bu çalışma materyali, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinde önemli bir yere sahip olan II. Abdülhamid dönemindeki siyasi gelişmeleri, ıslahatları ve dönemin düşünce akımlarını kapsamaktadır. Özellikle KPSS gibi sınavlarda sıkça sorulan konulara ve detaylara odaklanılmıştır.

---

1. Birinci Meşrutiyet'in İlanı ve Kanun-i Esasi (1876)

II. Abdülhamid, 1876 yılında Birinci Meşrutiyet'in ilanıyla tahta çıkmış ve 1909'a kadar hüküm sürmüştür. Bu dönem, Osmanlı tarihinde önemli dönüşümlere sahne olmuştur.

• İlan Ettirenler (Jön Türkler / Genç Osmanlılar): Avrupa'da eğitim gören ve "Jön Türkler" olarak bilinen aydınlar, meşrutiyetin ilanında kilit rol oynamıştır.
  • Önemli Temsilciler (KPSS Odaklı): Şinasi, Ziya Paşa, Agah Efendi, Mithat Paşa, Ali Suavi, Namık Kemal. (Bu isimler Jön Türkler ve Osmanlıcılık düşüncesinin savunucuları olarak sıkça sorulur. ✅)
• İlan Nedenleri:
  • Genel Nedenler: Azınlıkları yönetime katarak Panslavizmi önlemek, Avrupalı devletlerin iç işlerine karışmasını engellemek ve devletin yıkılmasının önüne geçmek.
  • Güncel Neden (KPSS Odaklı): 1876 yılında toplanacak olan Tersane Konferansı (İstanbul Konferansı) kararlarını etkilemek. (Bu, 1. Meşrutiyet'in ilanındaki en önemli güncel neden olarak bilinmelidir. ✅)
• Etkili Düşünce Akımı: Osmanlıcılık (kısmen Batıcılık).
• Süreç:
  1. Jön Türkler, Abdülaziz'den meşrutiyeti ilan etmesini istemiş, reddedilince tahttan indirmişlerdir.
  2. V. Murat tahta çıkarılmış, ancak akli dengesinin yerinde olmadığı anlaşılınca o da indirilmiştir.
  3. Meşrutiyeti ilan etme sözü veren II. Abdülhamid tahta çıkarılmıştır.
  4. II. Abdülhamid, meşrutiyeti ilan etmiş, seçimler yapılmış ve Meclis-i Mebusan açılmıştır.
  5. İlk Osmanlı anayasası olan Kanun-i Esasi yürürlüğe girmiştir.

1.1. Kanun-i Esasi'nin Yapısı ve Özellikleri

Kanun-i Esasi, Mithat Paşa başkanlığındaki bir komisyon tarafından hazırlanmıştır.

• Hazırlanmasında Yararlanılan Anayasalar (KPSS Odaklı): Belçika ve Prusya (dönemin Almanya'sı) anayasaları. (Bu bilgi, anayasa hukuku ve tarih sorularında karşınıza çıkabilir. ✅)
• Temel Maddeleri ve Yorumları:
  • Saltanat hakkı ekber ve erşet olanındır. (I. Ahmet dönemindeki veraset sisteminin devamı niteliğindedir.)
  • Başkent İstanbul'dur.
  • İki Meclisli Sistem:
    • Meclis-i Mebusan: Halkın temsilcilerinden oluşur, 4 yıl için seçilir. Halk ilk kez padişahın yanında yönetime katılmıştır. Dünyanın ilk çok uluslu meclisi olarak kabul edilir.
    • Meclis-i Ayan: Padişah tarafından atanan üyelerden oluşur, görev süreleri ömür boyudur.
  • Seçmen olabilmek için erkek olmak ve belirli bir servete sahip olmak şartı getirilmiştir. (Cinsiyet ve servet ayrımı yapılmıştır.)
  • Hükümet padişaha karşı sorumludur. (Antidemokratik bir maddedir.)
  • Kararlarda son söz padişaha aittir. (Antidemokratik.)
  • Padişaha sürgüne gönderme, meclisi açma ve kapama yetkileri verilmiştir. (Antidemokratik.)
  • Devletin dini İslam, resmi dili Türkçedir. (KPSS'de "Osmanlı anayasasında devletin resmi dili nedir?" şeklinde sorulmuştur. ✅)
• Sonuç: Bu maddeler, Osmanlı'da anayasal mutlakiyetin geçerli olduğunu göstermektedir. Anayasa olmasına rağmen padişahın yetkileri oldukça geniştir.

---

2. II. Abdülhamid Dönemi Kurumları ve Projeleri

II. Abdülhamid, 93 Harbi'ni bahane ederek Kanun-i Esasi'yi askıya almış, Meclis-i Mebusan'ı kapatmış ve İstibdat Dönemi'ni başlatmıştır. Bu dönemde birçok önemli ıslahat ve proje hayata geçirilmiştir.

• Eğitim ve Sosyal Kurumlar:
  • Darülaceze: Evsiz, düşkün ve kimsesizlerin barınması için kurulmuştur. (93 Harbi sonrası göçmen akınıyla artan ihtiyaçlara cevap vermiştir.)
  • Sanayi Nefise Mektebi (KPSS Odaklı): Osman Hamdi Bey önderliğinde kurulmuştur. Atatürk döneminde Güzel Sanatlar Akademisi, günümüzde ise Mimar Sinan Üniversitesi adını almıştır. (ÖSYM'nin ön lisans KPSS'de sorduğu bir konudur. ✅)
  • Darülhayri Ali ve Himaye-i Etfal Cemiyeti: Ermeni olayları sırasında yetim kalan Müslüman çocukların eğitimi ve ihtiyaçları için kurulmuştur. (Himaye-i Etfal Cemiyeti günümüzde Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı'na bağlı Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü olarak faaliyet göstermektedir. ✅)
  • Maarif Perver Padişah (KPSS Odaklı): Camiden çok okul yaptırdığı için II. Abdülhamid'e "Maarif Perver" denilmiştir. Zeytincilik, çobanlık, baytarlık (veterinerlik) mektepleri gibi birçok alanda okullar açılmıştır. (Öğretmenlik alan sınavlarında çıkabilecek bir bilgidir. ✅)
  • Darülfünun (KPSS Odaklı): Abdülaziz döneminde kurulan Darülfünun, 1900 yılında yeniden açılmıştır. Atatürk döneminde İstanbul Üniversitesi'ne dönüştürülmüştür. (Yine ÖSYM'nin sorduğu bir konudur. ✅)
• İstihbarat ve Güvenlik:
  • Hafiye/Jurnal İstihbarat Teşkilatı: Kurulmuştur. II. Abdülhamid'in kimseye güvenmediği ve istihbarata büyük önem verdiği bilinir.
  • Hamidiye Alayları (KPSS Odaklı): Doğu'daki Ermeni faaliyetlerini önlemek amacıyla Kürt aşiretlerinden oluşturulmuştur. (Ermeni olayları bağlamında önemlidir. ✅)
  • Suikast Girişimi (KPSS Odaklı): 1905 yılında Yıldız Camii'nde Ermeniler tarafından II. Abdülhamid'e suikast girişimi düzenlenmiştir. (Dönemin Ermeni olaylarının bir göstergesidir. ✅)
• Ulaşım ve Altyapı Projeleri:
  • Tramvay hatları yapılmıştır (ilk hat Abdülaziz döneminde).
  • Berlin-Bağdat Demiryolu: Almanlara ihalesi verilmiştir. Bu proje, maden yataklarına ulaşmak amacıyla "sömürge S'si" şeklinde inşa edilmiş ve Anadolu'dan birçok tarihi eserin Almanya'ya taşınmasına neden olmuştur.
  • Hicaz Demiryolu: Şam ile Medine arasında yapılarak hacıların ulaşımı kolaylaştırılmıştır.
  • Marmaray ve 3. Köprü Projeleri: Günümüzdeki bu projelerin temelleri II. Abdülhamid döneminde atılmıştır. (Boğazın altından tüp geçit ve köprü projeleri dönemin mühendisleriyle tartışılmıştır.)
  • Filyos Limanı Projesi: Karadeniz'deki ticaret için planlanmış, günümüzde hayata geçirilmiştir.
  • İstanbul'da Sirkeci ve Haydarpaşa Garları yapılmıştır.
• Hukuk ve Ekonomi:
  • Mecelle: Abdülaziz döneminde hazırlanmaya başlanan şeriata dayalı medeni kanun, II. Abdülhamid döneminde tam anlamıyla uygulanmıştır.
  • Ziraat Bankası (KPSS Odaklı): Çiftçiye kredi sağlamak amacıyla kurulan Memleket Sandıkları, Menafi Sandıkları ve Emniyet Sandığı birleştirilerek II. Abdülhamid döneminde Ziraat Bankası adını almıştır. (ÖSYM'nin "Hangi banka Atatürk döneminde kurulmamıştır?" sorusunun cevabı olmuştur. ✅)
  • Muharrem Kararnamesi (1881) ve Duyun-u Umumiye (KPSS Odaklı): Osmanlı Devleti, Muharrem Kararnamesi ile iflasını açıklamıştır. Bunun üzerine Avrupalı devletler, Osmanlı'nın önemli gelir kaynaklarına (tuz, ispirto, pul, orman vb.) el koymak üzere Duyun-u Umumiye İdaresi'ni (Genel Borçlar İdaresi) kurmuştur. Bu durum, Osmanlı'nın ekonomik bağımsızlığını kaybettiğinin en önemli göstergesidir. (Yorum sorularında sıkça karşınıza çıkar. ✅)
• Siyasi Olaylar:
  • Çırağan Olayı (KPSS Odaklı): II. Abdülhamid'i tahttan indirip V. Murat'ı yeniden tahta çıkarma girişimidir (Ali Suavi önderliğinde). Başarısız olmuştur. (ÖSYM'nin sorduğu bir olaydır. ✅)
  • Kuleli Olayı (KPSS Odaklı): Abdülmecid'i tahttan indirip Abdülaziz'i tahta geçirme girişimidir. Başarısız olmuştur. (Çırağan Olayı ile karıştırılmamalıdır. ✅)

---

3. Osmanlı'yı Kurtarmaya Yönelik Düşünce Akımları (KPSS Odaklı)

Osmanlı Devleti'nin dağılmasını engellemek amacıyla ortaya çıkan bu akımlar, ÖSYM'nin tüm sınavlarda vazgeçilmez konularındandır.

1. Batıcılık (Garpçılık):
   • Amacı: Batı'dan bilim, teknik ve kültürü alarak Osmanlı'yı modernleştirmek. Lale Devri'nde temelleri atılmış, II. Meşrutiyet döneminde akım haline gelmiştir.
   • Savunucuları (KPSS Odaklı): Tevfik Fikret, Abdullah Cevdet, Süleyman Nazif, Celal Nuri. (Özellikle Tevfik Fikret ve Abdullah Cevdet sıkça sorulur. ✅)
2. Osmanlıcılık (İttihad-ı Anasır):
   • Amacı: Din, dil, ırk ayrımı gözetmeksizin Osmanlı sınırları içindeki tüm unsurları eşit haklarla bir arada tutarak devleti kurtarmak.
   • Neye Karşı Ortaya Çıktı (KPSS Odaklı): Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik akımı ve Rusya'nın Panslavizm politikasına karşı. ✅
   • Uygulamaları: Tanzimat Fermanı, Islahat Fermanı, I. Meşrutiyet'in ilanı bu akım doğrultusundadır.
   • Ne Zaman Önemini Yitirdi (KPSS Odaklı): Balkan uluslarının tek tek bağımsızlığını kazanmasıyla. ✅
   • Savunucuları (KPSS Odaklı): Jön Türkler (Şinasi, Ziya Paşa, Agah Efendi, Mithat Paşa, Ali Suavi, Namık Kemal). ✅
3. İslamcılık (Ümmetçilik / Panislamizm):
   • Amacı: Halifelik makamı etrafında tüm Müslümanları birleştirerek devleti kurtarmak. II. Abdülhamid döneminin resmi ideolojisi olmuştur.
   • Ne Zaman Önemini Yitirdi (KPSS Odaklı): I. Dünya Savaşı sırasında Arap-İngiliz işbirliği ve Arnavutluk'un bağımsızlığını kazanmasıyla. ✅
   • Yayın Organları (KPSS Odaklı): Sebilürreşad (eski adı Sırat-ı Müstakim), Beyanülhak, Hikmet, Volkan. (Özellikle Sebilürreşad ve Sırat-ı Müstakim sıkça sorulur. ✅)
   • Savunucuları (KPSS Odaklı): Mehmet Akif Ersoy, Sait Halim Paşa, Cemalettin Afgani, Ahmet Hamdi Akseki, Musa Kazım. ✅
4. Turancılık (Pantürkizm):
   • Amacı: Dünyadaki tüm Türkleri tek bir devlet çatısı altında toplama düşüncesi (Türkçülüğün ileri boyutudur).
   • Savunucuları (KPSS Odaklı): İttihat ve Terakki liderleri (Cemal Paşa, Enver Paşa, Talat Paşa - "Üç Paşalar"). ✅
   • Ne Zaman İflas Etti (KPSS Odaklı): I. Dünya Savaşı'ndaki Sarıkamış Felaketi ile. ✅
5. Türkçülük:
   • Amacı: Osmanlı sınırları içindeki Türklerin birliğini savunmak. Turancılığa göre daha gerçekçi ve uygulanabilir bir akımdır.
   • İlk Çalışma Alanı (KPSS Odaklı): Dil çalışmalarıyla başlamıştır (Arapça-Farsça kelimelere Türkçe karşılık bulma). ✅
   • Etkili Olduğu Dönemler: II. Meşrutiyet ve Kurtuluş Savaşı dönemlerinde etkili olmuş, Mustafa Kemal Atatürk tarafından da benimsenmiştir.
   • Yayın Organları: Türk Yurdu, Yeni Mecmua, Genç Kalemler, Tarih-i Alem.
   • Savunucuları (KPSS Odaklı):
     • Ömer Seyfettin, Ziya Gökalp, Mehmet Emin Yurdakul.
     • Yusuf Akçura: "3 Tarz-ı Siyaset" adlı makalesiyle ön plana çıkmıştır. (Ön lisans KPSS'de sorulmuştur. ✅)
     • İsmail Gaspralı: "Dilde, fikirde, işte birlik" parolasıyla Türk dünyasının birleşmesini savunmuştur. (Güncel olaylarla bağlantılı olarak sorulma potansiyeli yüksektir. ✅)
6. Adem-i Merkeziyetçilik:
   • Amacı: Devlet merkezinde alınan kararların her bölgeyi bağlamaması gerektiğini, her bölgenin kendi kurallarını belirlemesi gerektiğini savunmuştur (liberal ekonomi ve federal politika).
   • Savunucusu (KPSS Odaklı): Prens Sabahattin. ✅
   • Yayın Organları: İştirak, Beşeriyet.

---

4. İkinci Meşrutiyet'in İlanı (1908)

II. Abdülhamid döneminin son büyük siyasi olayıdır.

• İlan Ettiren (KPSS Odaklı): İttihat ve Terakki Cemiyeti. (I. Meşrutiyet'i Jön Türkler, II. Meşrutiyet'i İttihat ve Terakki ilan ettirmiştir. ✅)
• Güncel Neden (KPSS Odaklı): İngiltere ve Rusya arasında gerçekleşen Reval Görüşmeleri. (2022 iptal edilen KPSS'de sorulmuştur. ✅)
  • Bu görüşmelerde Rusya'nın Osmanlı politikalarında serbest bırakılması, Makedonya'da karışıklıkların artmasına yol açmıştır.
• Süreç:
  1. İttihat ve Terakki'nin Makedonya'daki subayları (Resneli Niyazi, Eyüp Sabri, Enver Bey gibi "Hürriyet Kahramanları") ayaklanarak II. Abdülhamid'i meşrutiyeti yeniden ilan etmeye zorlamışlardır. (Hürriyet Kahramanları kavramı KPSS'de sorulmuştur. ✅)
  2. II. Abdülhamid, zor durumda kalarak Kanun-i Esasi'yi yeniden yürürlüğe koymuş ve Meclis-i Mebusan'ı tekrar açmıştır.
  3. Türk siyasi tarihinde ilk kez çok partili hayata geçilmiştir. (Bu dönemde birçok parti kurulmuştur.)
• İttihat ve Terakki Cemiyeti (KPSS Odaklı):
  • Örnek Aldığı Teşkilat: İtalyan Karbonari teşkilatı. (Gizlilik ve teşkilatlanma prensibi. ✅)
  • Devamı Niteliğindeki Parti: I. Dünya Savaşı sonrasında Teceddüt Fırkası. (İttihat ve Terakki'nin devamı olarak bilinmelidir. ✅)
  • Kurucuları: İbrahim Temo, İshak Sukuti, Abdullah Cevdet, Mehmet Reşit.
  • Yayın Organları: İçtihat, Meşveret, Mizan.
• Hürriyet ve İtilaf Fırkası: İttihat ve Terakki'ye en yoğun muhalefet yapan partidir. Miralay Sadık Rıza Nur ve Damat Ferit Paşa gibi isimler tarafından yönetilmiştir.

---

5. 31 Mart Olayı (1909) ve 1909 Anayasa Değişiklikleri

İkinci Meşrutiyet'in ilanından bir yıl sonra, rejime karşı çıkan ilk büyük isyan yaşanmıştır.

• Tarih: Miladi takvime göre 13 Nisan 1909, Rumi takvime göre 31 Mart.
• Niteliği (KPSS Odaklı): Osmanlı'da rejime karşı çıkan ilk büyük isyan ve irticai bir harekettir. (Amacı meşrutiyetten mutlakiyete dönmektir. ✅)
• Nedenleri:
  • Mektepli-alaylı subay çatışmaları.
  • Ahrar Fırkası ve İttihad-ı Muhammedi Fırkası'nın çalışmaları.
  • Serbesti ve Volkan gazetelerinin faaliyetleri: Volkan Gazetesi'nin başyazarı Derviş Vahdedi, yazılarıyla isyanı körüklemiştir.
  • İstanbul'un güvenliğinden sorumlu Avcı Taburları'nın isyana katılması.
• İlk Basın Şehidi (KPSS Odaklı): İsyan sırasında Serbesti Gazetesi başyazarı Hasan Fehmi öldürülmüştür. ✅
• Bastırılması:
  • II. Abdülhamid isyanı bastırmak için müdahale etmemiştir.
  • Selanik'ten gelen Hareket Ordusu isyanı bastırmıştır.
  • Hareket Ordusu Komutanı (KPSS Odaklı): Mahmut Şevket Paşa. ✅
  • Hareket Ordusu Kurmay Başkanı (KPSS Odaklı): Mustafa Kemal (Bu, Mustafa Kemal'in tarih sahnesine ilk çıkışıdır. ✅)
• Sonuçları:
  • İsyanda rolü olduğu düşünülen II. Abdülhamid, meclis kararıyla tahttan indirilmiştir. (Meclis kararıyla tahttan indirilen ilk padişahtır. ✅)
  • Yerine V. Mehmet Reşat tahta çıkarılmıştır.
  • 1909 Anayasa Değişiklikleri (KPSS Odaklı): Kanun-i Esasi'de demokratik düzenlemeler yapılmıştır. (Bu değişiklikler, padişahın yetkilerini kısıtlayarak meclisin yetkilerini artırmıştır. ✅)
    • Bakanlar padişaha değil, meclise karşı sorumlu oldu.
    • Padişahın veto ve meclisi kapatma hakkı kısıtlandı.
    • Meclis üstünlüğü anlayışı ortaya çıktı.
    • Meclis hükümeti denetleme hakkı kazandı.
    • Sadrazamın görevine başlayabilmesi için meclisten güvenoyu alma zorunluluğu getirildi.
    • Basına sansür kaldırıldı.
    • Kişilere toplanma ve dernek kurma hakkı tanındı (çok partili hayatın fiilen başlamasına zemin hazırladı).

---

6. Demokratikleşme Hareketlerini Hızlandıran Etkenler (KPSS Odaklı)

ÖSYM'nin gruplama sorularında sıkça sorduğu bir konudur.

• 1839 Tanzimat Fermanı: Mısır ve Boğazlar sorunu, Londra Konferansı kararlarını etkilemek.
• 1856 Islahat Fermanı: Kırım Savaşı sonrası Paris Antlaşması kararlarını etkilemek.
• 1876 I. Meşrutiyet: 1876 Tersane Konferansı kararlarını etkilemek.
• 1908 II. Meşrutiyet: Reval Görüşmeleri kararlarını etkilemek.

---

💡 Önemli Not: Bu dönemdeki gelişmeler, Osmanlı'nın son çırpınışları ve modernleşme çabaları açısından büyük önem taşımaktadır. Özellikle düşünce akımları ve önemli şahsiyetler arasındaki bağlantılar, sınav başarısı için kritik bilgilerdir.