Bu içerik bir YouTube videosundan üretilmiştir.

---

📚 İlk Türk İslam Devletleri ve Anadolu Selçuklu Devleti Çalışma Materyali

Bu çalışma materyali, İlk Türk İslam Devletleri'nin kuruluşu, gelişimi, önemli olayları ve kültürel mirasları ile Anadolu Selçuklu Devleti'nin tarihini, yönetimini, sosyal yapısını ve mimari eserlerini kapsamaktadır. Materyal, öğrencilerin konuları daha iyi anlaması ve sınavlara hazırlanması amacıyla düzenlenmiştir.

1. İlk Türk İslam Devletleri

1.1. Talas Savaşı (751) ⚔️

• Taraflar: Abbasiler ve Çinliler.
• Amaç: Orta Asya hakimiyeti.
• Türklerin Rolü: Abbasiler, Çin'e karşı savaşırken Orta Asya'da Karluklar, Yağmalar ve Çiğiller gibi Türk topluluklarıyla karşılaşmış ve onların desteğini almıştır. Özellikle Karluklar, savaşta önemli rol oynamıştır.
• Sonuçları:
  • Türklerin üstün başarıları sayesinde Abbasiler savaşı kazanmıştır.
  • Türkler kitleler halinde İslamiyet'i kabul etmeye başlamıştır. İslamiyet'i kabul eden ilk Türk topluluğu Karluklar olmuştur.
  • Gök Tanrı inancı ile İslamiyet arasındaki benzerlikler (tek tanrı inancı, cennet/cehennem, temizlik, dürüstlük, adalet) Türklerin İslamiyet'i benimsemesini kolaylaştırmıştır.
  • Çin'in elindeki verimli tarım havzaları Türklere geçmiştir.
  • Uygurların sanat eserleri batıya taşınmıştır.
  • Çin'in önemli icatlarından kağıt, ilk defa Çin dışına çıkarak Semerkant'ta üretilmiştir.
  • Önemli Şehirler ve Unvanları:
    • Semerkant: Şehirlerin Şahı 👑
    • Buhara: İslam'ın Roması 🏛️
    • Kaşgar: Işıldayan İnci ✨

1.2. Türklerin İslamiyet'e Hizmetleri ✅

• Müslümanları Bizans baskısından korumuşlardır.
• İslamiyet'i Hindistan, Orta Asya, Anadolu, Balkanlar ve Avrupa'ya yaymışlardır.
• Önemli bilim insanları ve eserler ortaya koymuşlardır.
• İslam dünyası üzerine düzenlenen Haçlı Seferlerine karşı İslam dünyasını korumuşlardır.
• Fethedilen bölgelere Türkçe ve Arapça isimler vererek bu dillerin ve kültürlerin yaygınlaşmasını sağlamışlardır.

1.3. Karahanlılar (840-1212)

• Kuruluş: Orta Asya'da İslamiyet'i kabul eden ilk Türk devletidir. (Avrupa'da ise İtil Bulgarları).
• Merkez: Balasagun.
• Kurucu: Bilgekül Kadırhan.
• Kuruluşunda Etkili Olan Türk Boyları: Karluklar, Yağmalar, Çiğiller, Tuhsiler.
• Resmi Dil: Türkçe.
• İslamiyet'i Kabul: Satuk Buğra Han döneminde kabul edilmiştir. Satuk Buğra Han, Abdülkerim unvanını almıştır.
• Önemli Özellikler:
  • İlk Türk İslam medresesi Semerkant'ta açılmıştır (Tamgaç Buğra Han dönemi).
  • Dünya tarihinin ilk burslu öğrencilik sistemini başlatmışlardır.
  • İlk Türk İslam yazılı eserlerini vermişlerdir.
  • Gulam sistemi ilk defa Karahanlılarda başlamıştır. Gulam, savaş esirlerinden oluşan bir ordu sistemidir ve çoğunlukla Türklerden oluşur. Osmanlı'daki devşirme sisteminden farklıdır, çünkü gulam ordusuna Türk ve Müslümanlar da katılabilir.
  • Ribatlar: Ticaret yolları üzerinde kurulan, ticaretin gelişmesini sağlayan, yolcuların dinlenmesini ve bölgenin güvenliğini temin eden sivil mimari yapılarıdır. Dini yayma merkezi olarak da işlev görmüşlerdir, ancak temel olarak sivil mimariye aittirler.

1.4. Gazneliler (963-1187)

• Kuruluş Bölgesi: Gazne (adını buradan almıştır).
• Kurucu: Alp Tigin. (Gazneli Mahmut kurucu değildir.)
• En Parlak Dönem: Gazneli Mahmut dönemi.
• Gazneli Mahmut'a Verilen Unvanlar:
  • Abbasi halifesini Şii Büveyhoğulları baskısından kurtardığı için "Sultan" unvanını alan ilk hükümdardır.
  • "Zamanın Yeganesi" ve "Alemin Aslanı" unvanları da verilmiştir.
  • Hindistan'daki Sunnat tapınağındaki Şiva putunu parçaladığı için "Put Kırıcı" unvanını almıştır.
• Hindistan Seferleri:
  • Hindistan üzerine 17 sefer düzenlenmiştir.
  • Amaçlar: Hindistan'ı ele geçirmek, İslamiyet'i yaymak, yeraltı ve yerüstü zenginliklerini ele geçirmek, zararlı fikir akımlarının gücünü kırmak.
  • Sonuç: İslamiyet bölgede yayılmış, günümüzdeki Pakistan ve Bangladeş devletlerinin temelleri atılmıştır.
  • Biruni, bu seferlerden birine katılmış ve Gazneli Mahmut tarafından "sarayımın en değerli hazinesi" olarak nitelendirilmiştir.
• Yıkılış Süreci:
  • Selçuklular ile yapılan Nesa, Serahs ve Dandanakan Savaşları sonucunda yıkılma sürecine girmişlerdir.
  • Dandanakan Savaşı (1040): Gaznelilerin yıkılma sürecine girmesine ve Büyük Selçuklu Devleti'nin resmen kurulmasına neden olan savaştır.
  • Yıkılış Nedenleri:
    • Geniş bir coğrafyaya hükmetmeleri (kontrol zorluğu).
    • Farklı etnik kökenlerden oluşan bir yapıya sahip olmaları.
    • Ordusunun içinde farklı milletlerden insanların bulunması (isyanlara yol açmıştır).
  • Gurlular tarafından Hüsrev Melih'in esir edilmesiyle devlet resmen yıkılmıştır (1187).

1.5. Büyük Selçuklu Devleti (1040-1157)

• Kuruluş: 1040 Dandanakan Savaşı ile resmen kurulmuştur.
• Gerçek Kurucu: Tuğrul Bey (Selçuk Bey önemli bir figür olsa da devletin başında Dandanakan Savaşı'nda Tuğrul Bey vardı).
• Kuruluş Bölgesi: İran (resmi dilleri Farsça'dır).
• Önemli Olaylar ve Hükümdarlar:
  • Çağrı Bey'in Anadolu Akınları: Keşif amaçlı akınlar düzenlemiştir.
  • Pasinler Savaşı (1048): Bizans ve Gürcülerle yapılan ilk büyük mücadeledir. Gürcü Kralı Liparit esir alınmıştır. Savaşı Büyük Selçuklu Devleti kazanmıştır.
  • Tuğrul Bey'e Verilen Unvan: Abbasi halifesini Şii Büveyhoğulları baskısından kurtardığı için "Doğunun ve Batının Hükümdarı/Sultanı" unvanı verilmiştir. Bu unvan, halifenin siyasi yetkilerini Tuğrul Bey'e devrettiğini ve Türklerin İslam dünyasının koruyuculuğunu üstlendiğini gösterir, ancak dini yetkilerini devrettiği anlamına gelmez.
  • Sultan Alparslan:
    • Kars bölgesindeki Ani Kalesi'ni fethettiği için halife tarafından "Ebul Feth" (Fetihlerin Babası) unvanı verilmiştir.
    • Malazgirt Meydan Muharebesi (1071): Muş'ta Bizans ile yapılmıştır. Savaşı Sultan Alparslan kazanmış ve Anadolu'nun kapıları Türklere açılmıştır.
      • Sonuçları:
        • Anadolu'nun kapısı Türklere açılmıştır.
        • Anadolu'da ilk Türk İslam beylikleri kurulmaya başlamıştır (Alparslan'ın "Fethettiğiniz yer sizindir" sözü fethi hızlandırmıştır).
        • Bizans İmparatoru Romen Diyojen esir alınmıştır.
        • Bizans, Türklerle tek başına mücadele edemeyeceğini anlayarak Avrupa'dan yardım istemiş ve Haçlı Seferleri başlamıştır.
        • Türklerin batıya ilerleyişi hız kazanmıştır.
        • Sultan Alparslan'a "İslam Ülkelerinin Sultanı" unvanı verilmiştir.
      • Taraf Değiştiren Türk Boyları: Peçenekler ve Uzlar, Bizans ordusunda paralı asker olmalarına rağmen milli benliklerini koruyarak savaş sırasında Türk tarafına geçmişlerdir.
  • Yurt Açan, Yurt Tutan, Yurt Kurtaran:
    • Yurt Açan: Malazgirt Meydan Muharebesi
    • Yurt Tutan: Miryokefalon Savaşı (Anadolu Selçuklu Devleti döneminde)
    • Yurt Kurtaran: Büyük Taarruz (Kurtuluş Savaşı döneminde)
  • Sultan Melikşah: Büyük Selçuklu Devleti'nin en parlak dönemini yaşatmıştır. Gürcistan, Kudüs, Suriye, Yemen ve Aden bölgeleri fethedilerek devlet geniş sınırlara ulaşmıştır.
• Yıkılış Nedenleri:
  • Batinilik Hareketleri (Haşhaşilik): Hasan Sabbah liderliğindeki bu hareketler, devlet adamlarını hedef alarak devleti zayıflatmıştır. Nizamülmülk'ün öldürülmesi gibi olaylar yaşanmıştır. Hasan Sabbah, dünya tarihinin ilk teröristi olarak kabul edilir.
  • Abbasi Halifelerinin Selçuklu Aleyhine Faaliyetleri: Halifeler, Selçuklu aleyhine gizli faaliyetlerde bulunmuşlardır.
  • Oğuzların Devlete Küstürülmesi: Devlet kademelerinde Oğuzlara yer verilmemesi, onların devlete küsmesine neden olmuştur.
  • Melikler Arasında Yaşanan Taht Kavgaları: Hükümdar çocukları (melikler) arasındaki taht kavgaları devleti zayıflatmıştır. (Göçlere sebep olmaz, boylar arası mücadeleler göçe sebep olur.)
  • Melik ve Atabeylerin Bağımsızlık Çalışmaları: Meliklerin hocaları olan atabeyler, melikleri bağımsızlık için kışkırtmış ve kendi devletlerini kurma çabasına girmişlerdir.
  • Katvan Savaşı (1141): Kara Hitaylarla yapılan bu savaş, Büyük Selçuklu Devleti'nin yıkılma sürecine girmesindeki en önemli nedenlerden biridir.
  • Sultan Sencer'in Ölümü (1157): Büyük Selçuklu Devleti'nin resmen yıkılmasına neden olmuştur.

2. Mısır'da Kurulan Türk İslam Devletleri

Bu devletler, Abbasi Devleti'nin zayıflamasıyla ortaya çıkan "Tavaif-i Mülük" (küçük devletçikler) olarak adlandırılır.

2.1. Tolunoğulları (868-905)

• Mısır'da kurulan ilk Türk İslam devletidir.
• Kurucu: Tolunoğlu Ahmet.
• Bir Tavaif-i Mülük devletidir.

2.2. İhşidiler (Akşitler) (935-969)

• Mısır'da kurulan ikinci Türk İslam devletidir.
• Kurucu: Muhammed bin Togaç.
• Bir Tavaif-i Mülük devletidir.
• Hicaz bölgesine (kutsal topraklara) hakim olan ilk Türk İslam devletidir.

2.3. Eyyubiler (1171-1250)

• Mısır, Ortadoğu, Hicaz, Yemen ve Kuzey Afrika bölgesine hükmetmişlerdir.
• Önemli Hükümdar: Selahaddin Eyyubi.
  • Haçlılarla yaptığı Hıttin Savaşı'nı kazanarak Kudüs'ü ele geçirmiştir. Bu durum 3. Haçlı Seferi'ne neden olmuştur.
  • "Hadimü'l-Haremeyn" (Kutsal Toprakların Hizmetkarı) unvanını kullanmıştır.
  • Mehmet Akif Ersoy, Selahaddin Eyyubi'ye "Şarkın En Sevgili Sultanı" demiştir.

2.4. Memlükler (1250-1517)

• Mısır, Suriye ve Hicaz bölgesine hükmetmişlerdir.
• Veraset Sistemi: Diğer Türk devletlerinden farklıdır. Başarılı olan komutanın başa geçebileceği bir sistemdir, bu da taht kavgaları ihtimalini artırmıştır.
• Abbasi halifesi, Moğol istilasından kaçarak Memlüklere sığınmış ve halifelik Memlük kontrolüne girmiştir.
• Moğollarla Mücadele:
  • Ayn Calut ve Elbistan Savaşları: Memlükler, bu savaşlarda Moğolları mağlup eden ilk devlettir.
• Yıkılış: Osmanlı Devleti ile yapılan Mercidabık ve Ridaniye Savaşları sonucunda yıkılmış, halifelik Osmanlı Devleti'ne geçmiştir.

3. Anadolu'da Kurulan İlk Türk Beylikleri (11. Yüzyıl Sonları)

Malazgirt Savaşı sonrası Sultan Alparslan'ın "Fethettiğiniz yer sizindir" sözüyle Anadolu'da kurulan beyliklerdir. Ortak özellikleri arasında Anadolu'yu bayındır hale getirmeleri, yollar ve köprüler yapmaları, Haçlılara karşı mücadele etmeleri ve Anadolu Selçuklu Devleti tarafından yıkılmaları sayılabilir.

• Kodlama: D-S-M-A-Ç (Danışmentliler, Saltuklular, Mengücekliler, Artuklular, Çaka Beyliği)

3.1. Danışmentliler (1071-1178)

• Kuruluş Yeri: Sivas, Tokat, Malatya civarı.
• Önemli Eser: Anadolu'da kurulan ilk medrese olan Yağıbasan Medresesi (Tokat Niksar'da).
• Anadolu Selçuklu Devleti tarafından yıkılmıştır.

3.2. Saltuklular (1072-1202)

• Kuruluş Yeri: Erzurum ve çevresi.
• Anadolu'da kurulan ilk Türk beyliğidir.
• Önemli Eserler: Kale Cami, Tepsi Minare, Mama Hatun Türbesi, Micingerd Kalesi.
• Anadolu Selçuklu Devleti tarafından yıkılmıştır.

3.3. Mengücekliler (1080-1228)

• Kuruluş Yeri: Divriği, Erzincan bölgesi.
• Önemli Eser: Divriği Ulu Cami (1985'ten beri UNESCO tarafından koruma altındadır).
• Anadolu Selçuklu Devleti tarafından yıkılmıştır.

3.4. Artuklular (1102-1409)

• Kuruluş Yeri: Hasankeyf, Harput, Mardin bölgesinde üç kol halinde yaşamışlardır.
• Önemli Eserler: Malabadi Köprüsü, Hasankeyf.
• Önemli Bilim İnsanı: Robotik ve sibernetik biliminin kurucusu El-Cezeri bu dönemde yaşamıştır.
• Anadolu Selçuklu Devleti tarafından yıkılmıştır.

3.5. Çaka Beyliği (1081-1097)

• Kurucu: Çaka Bey.
• Tarihte bilinen ilk Türk denizcisidir.
• İlk Türk denizci beyliğidir.
• 1081 yılı, Türk Deniz Kuvvetleri Komutanlığı'nın kuruluşu olarak kabul edilir.
• Bizans İmparatoru'nun kışkırtmasıyla Anadolu Selçuklu Sultanı Kılıç Arslan tarafından öldürtülmüştür.

4. Diğer Türk Devletleri ve İmparatorluklar

4.1. Akkoyunlular (1378-1508)

• Şii karakterli bir Türk devletidir.
• Önemli Hükümdar: Uzun Hasan.
• Kur'an-ı Kerim'i Türkçeye çevirmişlerdir.
• Dede Korkut Hikayelerini yazıya geçirmişlerdir.
• Osmanlı Devleti'ne rakip olmuşlar, ancak Otlukbeli Savaşı (1473) ile Fatih Sultan Mehmet tarafından mağlup edilerek yıkılma sürecine girmişlerdir.
• Önemli Bilim İnsanı: Ali Kuşçu bu dönemde yaşamıştır.

4.2. Karakoyunlular (1375-1468)

• Kurucu: Bayram Hoca.
• Van, Erciş bölgesinde kurulmuştur.
• Azerbaycan'ın Türkleşmesinde etkili olmuşlardır.
• Akkoyunlular tarafından yıkılmışlardır.

4.3. Safeviler (1501-1736)

• Osmanlı Devleti ile Çaldıran Savaşı'nı yapmışlardır (Yavuz Sultan Selim dönemi).

4.4. Babür İmparatorluğu (1526-1858)

• Kurucu: Babür Şah.
• Hindistan'da kurulmuştur.
• Önemli Eser: Cihan Şah'ın eşi Ercüment Banu Sultan için yaptırdığı Tac Mahal.
• İngiltere tarafından yıkılmışlardır.

4.5. Harzemşahlar (1077-1231)

• Moğollarla aralarında Otrar Faciası yaşanmıştır.
• Kendilerini Büyük Selçuklu Devleti'nin devamı olarak görmüşlerdir.
• Yassıçemen Savaşı (1230): Anadolu Selçuklu Devleti ile Harzemşahlar arasında Ahlat bölgesi için yapılmıştır. Anadolu Selçuklu Devleti kazanmış, Harzemşahlar yıkılma sürecine girmiştir.
• Önemi: Moğollar ile Anadolu arasında tampon bölge görevi görmüşlerdir. Yıkılmalarıyla Anadolu, Moğol istilasına açık hale gelmiştir.

4.6. Timur Devleti (1370-1507)

• Kurucu: Timur (kendisi Türk, yönettiği halk Moğol).
• Türk tarihine iki büyük zarar vermiştir:
  1. Ankara Savaşı (1402): Osmanlı Devleti'ni Fetret Devri'ne sokmuştur.
  2. Altın Orda Devleti'ni parçalayarak Rusların güneye inmesini kolaylaştırmıştır.
• Önemli Bilim İnsanları: Ali Kuşçu, Hüseyin Baykara, Uluğ Bey, Ali Şir Nevai.

4.7. Moğol İmparatorluğu (1206-1368)

• Kurucu: Cengiz Han (Temuçin).
• Dünya tarihinin en büyük kara imparatorluğunu kurmuştur.
• Yasa: Cengiz Han Yasaları (Yasaname-i Büzürg).
• Cengiz Han'ın ölümüyle devlet dörde ayrılmıştır: Altın Orda, Çağatay, İlhanlı ve Kubilay.
• İlhanlılar: Anadolu'yu istila etmiş ve Kösedağ Savaşı'nda Anadolu Selçuklu Devleti'ni mağlup etmiştir.

5. Türk İslam Devletlerinde Kültür ve Medeniyet

5.1. Devlet Yönetimi

• Hükümdar Sembolleri: Kılıç, yay, otağ, örgin, nevbet, hutbe okutmak, tıraz (halife tarafından hediye edilen elbiseler), hilat (hediyeler), çetr (şemsiye), sikke (para), mühür.
• Hükümdar Unvanları: Han, Hakan, Sultan, Sultan-ı Azam, Melik, Emir, Şah, Kadir, Buğra. (Kaan unvanı Türk İslam devletlerinde kullanılmamıştır.)
• Kut Anlayışı: Yönetme yetkisinin Tanrı tarafından verildiğine inanılmasıdır. İslamiyet ile birlikte "Allah'ın nasibi ve takdiri" olarak ifade edilmiştir.
• Cihan Hakimiyeti: Bütün dünyayı ele geçirme anlayışı. İslam döneminde "Gaza ve Cihat" ile "İ'la-yı Kelimetullah" (Allah'ın adını yüceltme) olarak devam etmiştir.

5.1.1. Saray Görevlileri

• Hares Emiri: Hükümdara karşı suç işleyenleri cezalandırır (infaz memuru).
• Candar: Padişahın canını korur.
• Alemdar: Devletin bayrağını taşır.
• Silahtar: Hükümdarın silahlarıyla ilgilenir.
• Camedar: Hükümdarın kıyafetleriyle ilgilenir.
• Serhenk: Törenleri düzenler.
• Vekil-i Has: Saray işleriyle ilgilenir.
• Emir-i Ahur: Atların bakımından sorumlu.
• Taştdar (Aptar): Hükümdarın temizlik işlerine bakar.
• Şarapdar: Hükümdarın içecekleriyle ilgilenir.
• Hansalar (Aşçıbaşı): Sarayın yemek işleriyle ilgilenir.
• Emir-i Şikar: Hükümdarın av partilerini düzenler.
• Çaşnigir: Hükümdarın sofrasıyla ilgilenir.
• Hacip: Devletle hükümdar, hükümdarla halk arasındaki ilişkileri organize eder. Saray içi bürokrasinin düzenlenmesinde önemli rol oynar. En bilgili hacibe "Has Hacip", "Ulu Hacip" veya "Hacibü'l-Hüccab" denir (örn: Yusuf Has Hacip).

5.1.2. Divanlar (Merkezi Yönetim Organları)

• Divan-ı Saltanat (Büyük Divan): Günümüzün bakanlar kurulu gibidir, tüm devlet meseleleri burada çözülür.
• Divan-ı İstifa: Ekonomik işlerle ilgilenir. Görevlisi Müstefi'dir.
• Divan-ı Arz: Askeri işlerle ilgilenir. Görevlisi Emir-i Arz'dır.
• Divan-ı İşraf: Denetleme divanıdır (günümüzdeki Devlet Denetleme Kurulu gibi). Görevlisi Müşrif-i Memalik'tir.
• Divan-ı İnşa (Divan-ı Tuğra): Yazışma işleriyle ilgilenir. Görevlisi Tuğrai'dir.
• Divan-ı Berid: Haberleşme işlerinden sorumludur.
• Niyabet-i Saltanat: Hükümdarın olmadığı zamanlarda toplanan divandır. Başına Naip (hükümdar vekili) geçer.
• Divan-ı Mezalim: Çok önemli bir divandır.
  • Başkanı bizzat sultandır.
  • Kadı kararlarına yapılan itirazlar değerlendirilir (üst mahkeme niteliğindedir).
  • Devlet memurları hakkındaki şikayetler incelenir.
  • Siyasi suçlar görüşülür.
  • Vakıflar denetlenir.
  • Devlet memurlarının maaşlarının ödenmemesi gibi şikayetler incelenir.

5.1.3. Devlet Görevlileri (Taşra)

• Amid: Sivil yönetici.
• Amil: Vergi toplayan memur.
• Yuğruş: Karahanlılarda vezir.
• Hace: Gaznelilerde vezir.
• Melik: Hükümdarın oğlu.
• Atabey: Meliklerin hocası.
• Şehne: Askeri vali.
• Muhtesip: Belediye işlerinden sorumlu görevli (çarşı pazarı denetler).
• Ehli Hibre: Malın kalitesini kontrol eder.

5.2. Hukuk Sistemi

• Kaynaklar: İslam'ın getirdiği esaslar (Şeri Hukuk) ve Oğuzların kabile gelenekleri (Örfi Hukuk), Göktürk, Uygur, Sasani ve Akhun gelenekleri.
• Örfi Hukuk:
  • Kaynakları: Hun, Göktürk, Uygur, Oğuz gelenekleri.
  • Kullanıldığı Alanlar: Yönetim, maliye, askerlik.
  • Başındaki Görevli: Emir-i Dad.
• Şeri Hukuk:
  • Kaynakları: Kur'an-ı Kerim, Sünnet, İcma, Kıyas.
  • Kullanıldığı Alanlar: Evlenme, boşanma, miras, maliye (Medeni Hukuk).
  • Başındaki Görevli: Kadıü'l-Kudat.
• Kadı Asker (Kadıleşker): Askeri davalara bakan görevli.

5.3. Toprak Yönetimi

• Miri Toprak: Devlete ait topraklardır.
  • Has: Geliri doğrudan sultana ayrılan topraklardır.
  • Vakıf: Geliri din ve sosyal kurumlara bağışlanan, halkın yararına kullanılan topraklardır.
  • İkta: Devlet memurlarına, askerlere ve komutanlara maaş karşılığı bırakılan topraklardır.
• Mülk Toprak: Halka ait topraklardır.
  • Öşri: Müslümanlara ait mülk topraklar.
  • Haraci: Gayrimüslimlere ait mülk topraklar.

5.3.1. İkta Sistemi 💡

• Tarihte ilk defa Hz. Ömer döneminde bulunmuştur. Türk İslam devletlerinde yerleşik hayatla birlikte uygulanmıştır.
• Nizamülmülk'ün Tanımı: "Devlete ait olan ve kimsenin mülkiyetinde bulunmayan topraklardan elde edilen vergi ve gelirler, askeri ve sivil devlet görevlilerine maaş karşılığı verilir."
• Faydaları:
  • Toprağın boş kalmasını engeller ve tarımsal üretimin devamlılığını sağlar (en önemli amacı).
  • Üretimde süreklilik sağlar.
  • Düzenli vergi toplanmasını sağlar.
  • Memurların maaşları ödenir.
  • Masrafsız ordu kurulur (cebelü adı verilen askerler yetiştirilir).
  • Bölgenin güvenliği sağlanır.
• İkta Askerleri: Barış döneminde Sipahi, savaş döneminde Cebelü adı verilir.

5.4. Sosyal Hayat ve Kurumlar

• İmarethane: Yiyecek ve gıda dağıtılan hayır kurumu.
• Kapan: Tek bir cins malın satıldığı yer (örn: Un Kapanı).
• Bedesten: Her cins malın satıldığı yer (günümüz AVM'leri gibi).
• Sebil: Çeşme.
• Kümbet: Siyasiler, eşleri ve komutanlar için yapılan çadır şeklinde mezarlar.
• Türbe: Devlet ve din alimlerinin genellikle oda şeklinde yapılan mezarları.
• Külliye: Cami etrafında toplanmış yapılar topluluğu (cami, medrese, hamam, imarethane vb.).
• Arasta: Çarşı.
• Bargah: Saray.
• Tekke: Şehirlerde din öğretilen kurum.
• Zaviye: Köy ve kasabalarda din öğretilen, dini sohbetler yapılan kurum (tekkenin küçüğü).
• Darüşşifa (Bimaristan/Maristan): Hastaneler.

5.5. Ordu Yapısı

• İkta Askerleri: İkta sistemi içinde yetiştirilen sipahiler veya cebelüler.
• Gulamlar: Savaşlarda esir alınan askerlerden oluşan birlikler. Türk İslam devletlerindeki en büyük yeniliktir.
  • Hassa Ordusu: Doğrudan hükümdara bağlı birlikler.
  • Gulamân-ı Saray: Sarayı koruyan birlikler (Osmanlı'daki Kapıkulu askerlerine benzer).
• Bağlı Devlet Askerleri: Büyük Selçuklu'ya bağlı devletlerin savaş zamanı gönderdiği askerler.
• Türkmenler: Aşiret ve boylardan gelen askerler.

5.6. Eğitim

• Medreseler:
  • Karahanlıların Semerkant Medresesi: İlk Türk İslam medresesidir.
  • Danışmentlilerin Yağıbasan Medresesi: Anadolu'da kurulan ilk medresedir.
  • Büyük Selçuklu Devleti'nin Nişabur Medresesi: Büyük Selçuklu'nun ilk medresesidir.
  • Nizamiye Medreseleri: Vezir Nizamülmülk tarafından kurulmuştur. İlki Nişabur'da Sultan Alparslan tarafından açılmış, en çok Bağdat'taki ünlenmiştir.
    • Kuruluş Amaçları:
      • İslamiyet'e yeni geçen Oğuz topluluklarının inançlarını pekiştirmek.
      • Yoksul ve yetenekli öğrencilere ücretsiz eğitim vererek topluma kazandırmak.
      • Bilim insanları yetiştirmek.
      • Devlet memuru ve din adamı yetiştirmek (Osmanlı'daki Enderun Mektebi'ne benzer).
      • Zararlı fikir akımlarına (Haşhaşilik/Batinilik) karşı bilim ve fikirle mücadele etmek.
• Eğitim Terimleri:
  • Danışment: Medreselerde yetiştirilen öğrenci.
  • Müderris: Öğretmen.
  • İcazetname: Alınan diploma.
  • Muhaddis: Hadis ilmiyle uğraşan.
  • Müfessir: Tefsir işiyle uğraşan.
  • Fakih: Fıkıh işiyle uğraşan.

5.7. Mimari ve Sanat

• Mimari Çeşitleri:
  • Dini Mimari: Medrese, kümbet, türbe, cami, mescit, tekke, zaviye.
  • Sivil Mimari: Ev, çeşme, ribat, kervansaray (ticaretin gelişmesi için yapılmışlardır).
  • Askeri Mimari: Kışla, tersane, kale, burç, sur, garnizon, nizamiye.
• Önemli Eserler:
  • Karahanlılar: Arapata Türbesi, Ayşe Bibi Türbesi, Hazara Cami, Talha Tanaba Cami.
  • Gazneliler: Zafer Kuleleri, Leşker-i Pazar Cami, Ribat-ı Mahi, Sultan Mesut Minaresi.
  • Büyük Selçuklu Devleti: Diyarbakır Ulu Cami (yeniden inşa), Tebriz, Nişabur, İsfahan, Rey, Tahran gibi İran şehirlerindeki eserler.
• Sanat Dalları:
  • Hat: Arapçayı güzel yazma sanatı. Uğraşana hattat denir. İlk büyük Türk hattatı Amasyalı Yakut'tur.
  • Minyatür: Bir şeyin küçültülerek resmedilmesi sanatı. Uğraşana musavvir veya nakkaş denir.
  • Tezhip: Kelime anlamı altınlamak, yaldızlamaktır. Kur'an-ı Kerim ve dini eserlerin kenarlarının süslenmesi.
  • Telkari: Gümüş işleme sanatı.
  • Malakari: Duvar süsleme sanatı.
  • Vitra: Cam süsleme sanatı.
  • Ebru: Suyun içinde resim yapma sanatı (kelime anlamı bulutlamak).
  • Çinicilik, ahşap işlemeciliği, oymacılık, kakmacılık, çadırcılık, dokumacılık gibi sanatlarla da ilgilenmişlerdir.

5.8. Türk İslam Bilim İnsanları

• Farabi:
  • Unvan: Muallim-i Sani (İkinci Öğretmen).
  • Eserleri: Kitabü'l Musiki, İhsaü'l Ulum, El Medinetü'l Fazıla.
  • Birleşmiş Milletler fikrini ortaya atan ilk bilim insanıdır.
• Gazali:
  • Unvan: Hüccetü'l-İslam.
  • Felsefe ile uğraşmış ve zararlı fikir akımlarıyla mücadele etmiştir. Bağdat'taki Nizamiye Medreselerinin rektörlüğünü yapmıştır.
  • Eserleri: İhyaü'l Ulumiddin, Kimya-yı Saadet, Cevahirü'l Kur'an.
• Biruni:
  • Unvan: El Üstat, Elberuni, Ali Boron.
  • Matematikçi, coğrafyacı, fizikçi, tarihçi, astronomdur.
  • Yer çekiminin varlığından Newton'dan önce bahsetmiştir.
  • Gazneli Mahmut tarafından "sarayımın en kıymetli hazinesi" olarak nitelendirilmiştir.
  • Eseri: Asarü'l Bakiye.
• İbn-i Sina:
  • Unvan: Avicenna (Tıbbın Hükümdarı).
  • Mikrop tanımını ilk kez yapmıştır.
  • Tarihte ilk mide ameliyatını yapmış, şeker hastalığını tespit etmiştir.
  • Eserleri: El Kanun fi't-Tıb, Kitabü'ş-Şifa.
  • Azimütü'l Halkası adında bir gözlem aleti yapmıştır.
• Cabir bin Hayyan:
  • Unvan: Geber.
  • Modern kimyanın kurucusu olarak kabul edilir.
  • Eseri: Kitabü'l Kimya.
  • Yapay altın elde etmeye çalışmış, birçok asidi keşfetmiştir.
• Harizmi:
  • Unvan: Algoritma.
  • Cebrin kurucusu olarak kabul edilir.
  • Eseri: Hisabü'l Cervel Mukabele.
  • Ondalık sayı sistemini ilk kez bulmuştur.
• İbn-i Rüşd:
  • Unvan: Averroes.
  • Aristo'yu Avrupalılara anlatmıştır.
  • Güneş lekelerini ilk defa tespit etmiştir.
• İbn-i Heysem:
  • Fotoğraf makinesinin mucididir.
  • Fiziğin ışık bilimi sahasında araştırmalar yapmıştır.
  • Eseri: Kitabü'l Menazir.
• Ömer Hayyam:
  • Matematikçi ve astronomdur.
  • Celali Takvimi'nin hazırlanmasında görev almıştır.
  • Eseri: Rubailer.

5.9. Önemli Eserler (Edebi)

• Yusuf Has Hacip:
  • Eseri: Kutadgu Bilig (Mutluluk Veren Bilgi).
  • Nasihatname ve siyasetname özelliği taşır.
  • Dört Temel Üzerine Durulmuştur: Adalet, Devlet, Akıl, Kanaat.
• Kaşgarlı Mahmut:
  • Eseri: Divan-ı Lügatü't-Türk.
  • Türk dilinin zenginliğini Araplara öğretmek amacıyla yazılmış bir sözlüktür.
  • 2008 yılı UNESCO tarafından Kaşgarlı Mahmut yılı ilan edilmiştir.
• Edip Ahmet Yükneki:
  • Eseri: Atabetü'l Hakayık (Gerçeklerin Eşiği).
  • Kutadgu Bilig'in devamı sayılır, tasavvufi ve ahlaki öğütler içerir.
• Hoca Ahmet Yesevi:
  • Eseri: Divan-ı Hikmet.
  • Tasavvufi bir kitaptır, İslamiyet'i, Peygamber Efendimiz'in ahlakını ve dervişliği anlatır.
  • Unvan: Pir-i Türkistan (Türkistan bölgesinin İslamlaşmasında etkili olmuştur).
• Firdevsi:
  • Eseri: Şehname.
  • İran-Turan (İskitler/Türkler) mücadelesini anlatır. Alper Tunga, eserde Afresiyap olarak geçer.
• Ali Şir Nevai:
  • Eseri: Muhakemetü'l-Lügateyn.
  • Türkçenin Farsça ve Hintçe'den daha zengin bir dil olduğunu belirtmek amacıyla yazılmıştır.
  • Çağatay Türkçesinin en büyük şairidir.
• Nizamülmülk:
  • Eseri: Siyasetname.
  • Devletin nasıl yönetileceği sorusuna cevap verir, birçok devlet adamının başucu kitabı olmuştur.

6. Anadolu Selçuklu Devleti (Türkiye Selçuklu Devleti)

6.1. Kuruluş ve Gelişme

• Kurucu: Kutalmışoğlu Süleyman Şah.
• Başkent: İlk olarak İznik, 1. Kılıç Arslan döneminde Haçlı Seferleri nedeniyle İznik kaybedilince Konya'ya taşınmıştır.

6.2. Önemli Hükümdarlar ve Olaylar

• 1. Kılıç Arslan: Haçlı Seferleri ile mücadele etmiş ve başkenti Konya'ya taşımıştır.
• 1. Mesut: 2. Haçlı Seferi sırasında Haçlıları büyük bir mağlubiyete uğratmıştır. Bu dönemde Anadolu'dan ilk defa "Türkiye" olarak bahsedilmiştir.
• 2. Kılıç Arslan:
  • Miryokefalon Savaşı (1176): Bizans ile yapılmıştır. Savaşı Anadolu Selçuklu Devleti kazanmıştır.
  • Sonuçları:
    • Anadolu'nun Türk yurdu olduğu kesinleşmiştir ("Yurt Tutan Savaş").
    • Bizans'ın Türkleri Anadolu'dan atma ümidi sona ermiştir.
  • Ölmeden önce ülkeyi 11 oğlu arasında paylaştırması, taht kavgalarının artmasına neden olmuştur.
• Gıyaseddin Keyhüsrev:
  • Antalya'yı almıştır.
  • Selçuklu tarihinde iki kere tahta çıkan tek hükümdardır.
  • Kıbrıs Krallığı ve Venedik ile ticaret anlaşmaları yapılmıştır.
• 1. Alaeddin Keykubat: Anadolu Selçuklu Devleti'nin en parlak dönemidir.
  • Kırım'ın Suğdak Limanı'nı fethetmiştir (denizcilik faaliyetleri).
  • Alaiye'yi (Alanya) almıştır.
  • Moğol tehlikesine karşı Sivas, Erzincan, Tokat ve Erzurum'da surları güçlendirmiştir.
  • Yassıçemen Savaşı (1230): Harzemşahlarla yapılmış, Harzemşahlar yıkılma sürecine girmiş ve Anadolu Moğol istilasına açık hale gelmiştir.

6.3. Ticaretin Geliştirilmesi

• Suğdak, Sinop, Samsun, Antalya ve Alanya gibi liman şehirleri alınmıştır.
• Sigortacılık sistemi başlatılmıştır (ticaret yapanların malları devlet güvencesine alınmıştır).
• Ticaret yolları üzerinde kervansaraylar yapılmıştır.
• Kıbrıs ve Venedik devletleriyle ticari anlaşmalar yapılmış, gümrük vergileri düşürülmüştür.
• Kervansaraylar: Türk İslam devletlerindeki ribatların devamıdır. Ticaret yapanların konakladığı otel ve hanlara dönüşmüştür.

6.4. Kösedağ Savaşı (1243) ve Sonuçları

• Taraflar: Anadolu Selçuklu Devleti ve İlhanlılar (Moğolların bir kolu).
• Nedenleri:
  • Baba İshak İsyanı (1240): Anadolu Selçuklu Devleti'nin ilk dini nitelikli toplumsal isyanıdır. Türkmenlerin inanç zayıflıkları, otlak kavgaları ve vergi sıkıntıları nedeniyle çıkmış, devleti zayıflatmıştır.
  • Harzemşahlarla yapılan Yassıçemen Savaşı'nda Anadolu Selçuklu Devleti'nin güç kaybetmesi ve tampon bölgenin ortadan kalkması.
  • Moğol tehlikesinin artması.
• Sonuçları:
  • Anadolu Selçuklu Devleti, İlhanlılara bağlı hale gelmiştir.
  • Anadolu Türk siyasi birliği bozulmuştur.
  • Anadolu'da İkinci Türk Beylikleri kurulmaya başlamıştır.
  • Anadolu Moğollar tarafından tahrip edilmiştir.
  • Memlükler, Anadolu Selçuklu'nun yardım çağrısı üzerine Moğollarla Ayn Calut ve Elbistan Savaşları'nı yaparak Moğolları Anadolu'dan çıkarmıştır.
  • Tek Olumlu Sonuç: Moğol istilasından kaçan Türkmenlerin Anadolu'ya gelmesiyle Anadolu'daki Türk nüfusu artmıştır.

6.5. İkinci Türk Beylikleri (Kösedağ Savaşı Sonrası)

*…