Bu çalışma materyali, İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) alanındaki temel düzenlemeleri, risk etmenlerini ve yönetim sistemlerini kapsamaktadır. İçerik, bir ders kaydı ve kullanıcı tarafından sağlanan metin kaynaklarından derlenmiştir.

---

📚 İş Sağlığı ve Güvenliği Çalışma Materyali

1. Yangın ve Acil Durum Yönetimi 🔥

Yangın, işyerlerinde ciddi risk oluşturan bir tehlikedir. Yönetmeliklere göre yanmakta olan maddeye göre dört ana yangın türü bulunmaktadır:

• A Sınıfı Yangınlar: Odun, kömür, kâğıt, ot, doküman ve plastik gibi yanıcı katı maddeler yangını.
• B Sınıfı Yangınlar: Benzin, benzol, makine yağları, laklar, yağlı boyalar, katran ve asfalt gibi yanıcı sıvı maddeler yangını.
• C Sınıfı Yangınlar: Metan, propan, bütan, LPG, asetilen, havagazı ve hidrojen gibi yanıcı gaz maddeler yangını.
• D Sınıfı Yangınlar: Lityum, sodyum, potasyum, alüminyum ve magnezyum gibi yanabilen hafif ve aktif metaller ile radyoaktif maddeler gibi metaller yangını.

1.1. Kaçış Yolları ve Kapıları 🚶‍♀️

Kaçış yolları, acil durumlarda güvenli tahliyeyi sağlamak için kritik öneme sahiptir.

• Genişlik Hesaplaması: Toplam çıkış genişliği, bir kattaki kullanıcı sayısının birim genişlikten geçen kişi sayısına bölümü ile elde edilen değerin 0,5 m ile çarpılmasıyla bulunur.
• Minimum Genişlikler:
  • Genel olarak 80 cm'den dar olamaz.
  • Toplam kullanıcı yükü 50 kişiden fazla olan katlarda 100 cm'den az olamaz.
  • Yapının mekânlarına hizmet veren koridor ve hol olarak kullanılıyorsa 110 cm'den az olamaz.
  • Yüksek binalarda 120 cm'den az olamaz.
  • 200 cm'yi aşan merdivenler, korkuluklarla 100 cm'den az olmayan ve 160 cm'den fazla olmayan parçalara ayrılır.
• Yükseklik: Kaçış yolu koridor yüksekliği 210 cm'den az olamaz.
• Çıkış Sayısı: 2 çıkış gereken mekânlarda her bir çıkışın toplam kullanıcı yükünün en az yarısını karşılayacak genişlikte olması gerekir.
• Kaçış Yolu Kapıları:
  • Temiz genişliği 80 cm'den, yüksekliği 200 cm'den az olamaz.
  • Dönel kapı ve turnikeler çıkış kapısı olarak kullanılamaz.
  • Kullanıcı yükü 50 kişiyi aşan mekânlarda çıkış kapıları kaçış yönüne doğru açılmalıdır.
  • Kapılar en çok 110 N kuvvetle açılabilecek şekilde tasarlanmalıdır.
• Yangın Dayanımı: Kaçış merdiveni ve yangın güvenlik holü, 4 kattan az kata hizmet veriyorsa 60 dakika, bodrum katlara ve 4 kattan fazla kata hizmet veriyorsa 90 dakika yangına dayanıklı olmalıdır.
• Dairesel Merdivenler: Belirli koşullarda (yanmaz malzeme, en az 100 mm genişlik, kullanıcı yükü 25 kişiyi aşmayan katlar) zorunlu çıkış olarak kullanılabilir. 9,50 m'den yüksek olamaz. Basamak genişliği ve baş kurtarma yüksekliği için özel ölçüler mevcuttur.

1.2. Algılama ve Uyarı Sistemleri 🚨

• Yangın Uyarı Butonları: El ile uyarı sistemleri yangın uyarı butonları ile sağlanır.
• Yerleşim: Yangın kaçış noktalarına yerleştirilir ve bir kattaki herhangi bir noktadan o kattaki herhangi bir uyarı butonuna yatay erişim uzaklığı 60 m'yi geçemez. Engelli veya yaşlıların bulunduğu yerlerde bu mesafe azaltılabilir. Yerden en az 110 cm ve en fazla 130 cm yüksekliğe yerleştirilir.
• Zorunluluk:
  • Konutlar hariç, kat alanı 400 m²'den fazla olan 2 ile 4 kat arasındaki bütün binalarda.
  • Konutlar hariç, kat sayısı 4'ten fazla olan bütün binalarda.
  • Konutlar dâhil bütün yüksek binalarda zorunludur.

2. İş Hukuku ve Çalışma Süreleri ⚖️

• Günlük Çalışma Süreleri:
  • Genel günlük iş süresi 11 saati, gece çalışma süresi 7,5 saati geçemez.
  • Profesyonel ve ağır vasıta ehliyeti ile taşıt kullananların günlük çalışma süresi 9 saati geçemez, ancak bu süre haftada iki kez 10 saate çıkarılabilir.
  • Yeraltı maden işlerinde çalışan işçilerin çalışma süresi günde en çok 7,5, haftada en çok 37,5 saattir.
  • Genel haftalık çalışma süresi en çok 45 saattir.
• Geçici İş İlişkisi:
  • Devreden işverenin sorumluluğu 2 yıl ile sınırlıdır.
  • İşçinin haklı nedenle iş sözleşmesini feshedebileceği süre 3 ayı geçemez.
  • Geçici işçi çalıştıran işveren, belirtilen sürenin sonunda aynı iş için 6 ay geçmedikçe yeniden geçici işçi çalıştıramaz.
  • Toplu işçi çıkarılan işyerlerinde 8 ay süresince geçici iş ilişkisi kurulamaz.
• Fazla Çalışma Türleri:
  • Fazla Çalışma: Haftalık 45 saati aşan çalışmaları ifade eder.
  • Fazla Sürelerle Çalışma: Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle 45 saatin altında belirlendiği durumlarda, bu çalışma süresini aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmaları ifade eder.
• Telafi Çalışması: Kaynağını oluşturan zorunlu nedenin ortadan kalkması ve işyerinin normal çalışma dönemine başlamasını takip eden 2 ay içerisinde yaptırılır. Günlük 3 saati ve toplamda 11 saati aşamaz.
• İş Arama İzni: İş arama izninin süresi günde iki saatten az olamaz ve işçi isterse izin saatlerini birleştirerek toplu kullanabilir. İşveren, iş arama izni esnasında işçiyi çalıştırırsa, işçinin izin kullanarak alacağı ücrete ilaveten, çalıştırdığı sürenin ücretini %100 zamlı öder.

3. Fiziksel Risk Etmenleri 📊

Fiziksel risk etmenleri, çalışanların sağlığını olumsuz etkileyebilecek çevresel faktörlerdir.

• Başlıca Etmenler: Gürültü, Titreşim (Vibrasyon), Radyasyon, Aydınlatma, Termal Konfor Şartları, Basınç Değişimleri.
• Gürültü:
  • İşitme Eşiği: 0 dB
  • Acı Eşiği: 140 dB
  • En Düşük Maruziyet Eylem Değeri: 80 dB(A)
  • En Yüksek Maruziyet Eylem Değeri: 85 dB(A)
  • Maruziyet Sınır Değeri: 87 dB(A)
  • Haftalık gürültü maruziyet düzeyi 87 dB(A) maruziyet sınır değerini aşamaz.
  • İnfrases: Frekansı 20 Hz'den küçük sesler.
  • Ultrases: Frekansı 20.000 Hz'den büyük sesler.
• Titreşim (Vibrasyon):
  • Deniz taşımacılığında 1 Hz'in üzerindeki titreşimler değerlendirmeye alınır.
  • El-Kol Titreşimi:
    • Günlük Maruziyet Sınır Değeri (8 saat): 5 m/s²
    • Günlük Maruziyet Eylem Değeri (8 saat): 2,5 m/s²
  • Bütün Vücut Titreşimi:
    • Günlük Maruziyet Sınır Değeri (8 saat): 1,15 m/s²
    • Günlük Maruziyet Eylem Değeri (8 saat): 0,5 m/s²
• Radyasyon:
  • Toplum Üyesi Kişiler İçin:
    • Etkin doz yılda 1 mSv'i geçemez.
    • Özel durumlarda, ardışık beş yılın ortalaması 1 mSv olmak üzere yılda 5 mSv'e kadar izin verilir.
    • Cilt için yıllık eşdeğer doz sınırı 50 mSv, göz merceği için 15 mSv'dir.
  • Radyasyon Görevlileri İçin:
    • Etkin doz ardışık beş yılın ortalaması 20 mSv'i, herhangi bir yılda ise 50 mSv'i geçemez.
    • El ve ayak veya cilt için yıllık eşdeğer doz sınırı 500 mSv, göz merceği için 150 mSv'dir.
• Fiziksel Etkenlerle Olan Meslek Hastalıkları: İyonlayıcı ışınlarla olan hastalıklar, Enfraruj ışınları ile katarakt, Gürültü sonucu işitme kaybı, Hava basıncındaki ani değişmeler, Titreşim sonucu, Maden işçileri nistagmusu, Kas-İskelet Rahatsızlığı (sürekli lokal baskı, aşırı yükleme, fazla zorlama, sinir felçleri, kas krampları).

4. Kimyasal Risk Etmenleri 🧪

• Kimyasal Madde: Doğal halde bulunan, üretilen, herhangi bir işlem sırasında kullanılan veya atıklar da dâhil olmak üzere ortaya çıkan, bizzat üretilmiş olup olmadığına ve piyasaya arz olunup olunmadığına bakılmaksızın her türlü element, bileşik veya karışımları ifade eder. 📚
• Tahriş Edici Madde: Mukoza veya cilt ile direkt olarak ani, uzun süreli veya tekrarlanan temasında lokal eritem, eskar veya ödem oluşumuna neden olabilen, aşındırıcı olarak sınıflandırılmayan maddeleri ifade eder. 📚
• Solunum Bölgesi: Kişinin kulaklarını birleştiren çizginin orta noktası olan 30 cm yarıçaplı kürenin, başın ön kısmında kalan yarısını ifade eder. 📚
• Tıbbi Gözetim:
  • Havadaki kurşunun, haftada 40 saat çalışma süresine göre hesaplanmış, zaman ağırlıklı ortalama konsantrasyonu 0.075 mg/m³'ten fazla ise.
  • Çalışanlardan herhangi birinin kanındaki kurşun seviyesi 40 µg Pb/100 ml kandan fazla ise tıbbi gözetim yapılır.
• Sağlık Kayıtları Saklama Süreleri:
  • Kanserojen veya mutajen maddelerle çalışmalarda sağlık kayıtları, maruziyetin sona ermesinden sonra en az 40 yıl süreyle saklanır.
  • Asbest tozuna maruziyetin sona ermesinden sonra kayıtlar en az 40 yıl süreyle saklanır.
• Asbest: Lifli silikatlar olup, serbest asbest liflerine maruziyet Asbestoz, Mezotelyoma, Akciğer kanseri (bronşiyal karsinom), Mide-bağırsak kanseri gibi hastalıklara sebep olabilir. (Aktinolit, Antofilit, Grünerit (Amosit), Krizotil, Krosidolit, Tremolit Asbest türleri mevcuttur.)
• Güvenlik Bilgi Formları (GBF): Maddenin/karışımın ve şirketin/dağıtıcının kimliği, zararlılık tanımlanması, bileşimi/içindekiler hakkında bilgi, ilk yardım önlemleri, yangınla mücadele önlemleri, kaza sonucu yayılmaya karşı önlemler, elleçleme ve depolama, maruz kalma kontrolleri/kişisel korunma, fiziksel ve kimyasal özellikler, kararlılık ve tepkime, toksikolojik bilgiler, ekolojik bilgiler, bertaraf etme bilgileri, taşımacılık bilgisi, mevzuat bilgisi ve diğer bilgiler olmak üzere 16 bilgi başlığını içermelidir.

5. Biyolojik Risk Etmenleri 🦠

• Biyolojik Etkenler: Herhangi bir enfeksiyona, alerjiye veya zehirlenmeye neden olabilen, genetik olarak değiştirilmiş olanlar da dâhil mikroorganizmaları, hücre kültürlerini ve insan endoparazitlerini ifade eder. 📚
• Hücre Kültürü: Çok hücreli organizmalardan türetilmiş hücrelerin in-vitro olarak geliştirilmesini ifade eder. 📚
• Mikroorganizma: Genetik materyali replikasyon veya aktarma yeteneğinde olan hücresel veya hücresel yapıda olmayan mikrobiyolojik varlığı ifade eder. 📚
• Enfeksiyon Risk Düzeyine Göre Sınıflandırma:
  • Grup 1: İnsanda hastalığa yol açma ihtimali bulunmayan biyolojik etkenler.
  • Grup 2: İnsanda hastalığa neden olabilen, çalışanlara zarar verebilen, ancak topluma yayılma riski olmayan ve genellikle etkili tedavi yöntemi bulunan etkenler.
  • Grup 3: İnsanda ağır hastalığa neden olabilen, çalışanlara ciddi zarar verebilen, topluma yayılma riski olabilen, ancak genellikle etkili tedavi yöntemi bulunan etkenler.
  • Grup 4: İnsanda ağır hastalığa neden olan, çalışanlara ciddi zarar veren, topluma yayılma riski yüksek olan ve genellikle etkili tedavi yöntemi bulunmayan etkenler.
• Sağlık Kayıtları Saklama Süreleri:
  • İşverenler, Grup 3 ve/veya Grup 4 biyolojik etkenlere maruz kalan çalışanların listesini maruziyet sona erdikten sonra en az 15 yıl saklar.
  • Yönetmelikte belirtilen enfeksiyonlara neden olabilecek biyolojik etkenlere maruziyet söz konusu olduğunda, bu liste, bilinen son maruziyetten sonra en az 40 yıl boyunca saklanır.
• Maruziyetin Olabileceği Bazı İşler: Gıda üretilen fabrikalarda çalışma, tarımda çalışma, hayvanlarla ve/veya hayvan kaynaklı ürünlerle çalışma, sağlık hizmetlerinin verildiği yerlerde, karantina dahil morglarda çalışma, mikrobiyolojik teşhis laboratuvarları dışındaki klinik, veterinerlik ve teşhis laboratuvarlarındaki çalışma, atıkları yok eden fabrikalarda çalışma, kanalizasyon, arıtma tesislerindeki çalışma.

6. Risk Yönetimi ve Değerlendirmesi ✅

• Risk Değerlendirmesi: İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörler ile tehlikelerden kaynaklanan risklerin analiz edilerek derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması amacıyla yapılması gerekli çalışmaları ifade eder. 📚
• Tehlike: İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, çalışanı veya işyerini etkileyebilecek zarar veya hasar verme potansiyelini ifade eder. 📚
• Risk: Tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuç meydana gelme ihtimalini ifade eder. 📚
• Risk Değerlendirmesi Ekibi: İşveren veya işveren vekili, işyeri hekimi, iş güvenliği uzmanı, çalışan temsilcisi, destek elemanı, işyerindeki riskler konusunda bilgi sahibi çalışan.
• Yenileme Sıklığı:
  • Çok Tehlikeli İşyerleri: En geç 2 yılda bir.
  • Tehlikeli İşyerleri: En geç 4 yılda bir.
  • Az Tehlikeli İşyerleri: En geç 6 yılda bir.
• Yöntemler:
  • Kalitatif (Nitel): Gözleme dayalı, renk, tat gibi ölçülemeyen özelliklere ilişkin araştırmadır.
  • Kantitatif (Nicel): Rakamların öne çıktığı, sonuçlarının istatistiksel olarak değerlendirildiği sayısal verilere bağlı araştırmalardır.
• Aşamaları:
  1. Risk Değerlendirmesi (Planlama)
  2. Tehlikelerin Tanımlanması
  3. Risklerin Belirlenmesi ve Analizi
  4. Risk Kontrol Adımları (Planlama, Tedbirlerin kararlaştırılması, Uygulanması, Uygulamaların izlenmesi)
  5. Dokümantasyon
  6. Risk Değerlendirmesinin Yenilenmesi

7. İş Hijyeni 💡

• Kayıt Saklama Süresi: İşveren, iş hijyeni ölçüm, test ve analiz kayıtlarını ilgili mevzuatla belirlenen sürelere uygun olarak saklar. Mevzuatla belirlenmeyen kayıtlar için saklama süresi 10 yıldır.
• Laboratuvar Alanları:
  • Ofis alanı: En az 15 m².
  • Numune kabul bölümü: En az 5 m².
  • Enstrümantal analiz cihazları için: Her bir cihaz için en az 5 m² alan.
  • Kimyasal maddelerin depolanması için: En az 6 m² ayrı bir oda.
  • Tartım odası: En az 5 m².
• Kimyasal Maddelere Maruziyet Tespiti:
  • Uzun süreli referans maruziyet süresi: 8 saat (bir vardiya).
  • Kısa süreli referans maruziyet süresi: 15 dakika.
• Yeterlilik Deneyi: Laboratuvar, ilgili kalite ve/veya akreditasyon şartının devamının sağlanması adına ölçüm, test ve/veya analizini yaptığı her bir parametre için 4 yılı aşmayan aralıklarla en az bir kez yeterlilik deneyine ve/veya laboratuvarlar arası karşılaştırma testine katılarak olumlu sonuç alır.
• Hijyen Eğitimi Yönetmeliği Kapsamı: Gıda üretim ve perakende iş yerleri, insani tüketim amaçlı sular ile doğal mineralli suların üretimini yapan iş yerleri, kaplıca, hamam, sauna, berber, kuaför, dövme ve pirsing yapılan yerler, masaj ve güzellik salonları ve benzeri yerler, otel, motel, pansiyon ve misafirhane gibi yerler, komisyon tarafından hijyen eğitimi verilmesi uygun görülen diğer iş kolları.

8. İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulları 🤝

• Kurulma Şartı: İşveren, 50 ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve 6 aydan fazla süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde kurul oluşturur.
• Kurul Üyeleri: İşveren veya işveren vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, insan kaynakları/personel/sosyal işler veya idari ve mali işleri yürütmekle görevli bir kişi, bulunması halinde sivil savunma uzmanı, bulunması halinde formen/ustabaşı veya usta, çalışan temsilcisi (birden çok ise baş temsilci).
• Toplantı Sıklığı:
  • Ayda en az 1 kere toplanır.
  • Tehlikeli işyerlerinde bu süre iki ay, az tehlikeli işyerlerinde ise üç ay olarak belirlenebilir.
  • Toplantının gündemi, yeri, günü ve saati toplantıdan en az 48 saat önce kurul üyelerine bildirilir.
• Rapor İncelemesi: Birden çok işyeri bulunan durumlarda, işveren bu işyerlerine ait iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili raporların, en az 3 ayda bir, ilgili teknik eleman ve uzmanlarca incelenmesini sağlar.
• Eğitim: İşveren tarafından, kurulun üyelerine ve yedeklerine iş sağlığı ve güvenliği konularında eğitim verilmesi sağlanır. Eğitim konuları: Kurulun görev ve yetkileri, ulusal mevzuat ve standartlar, sıkça rastlanan iş kazaları ve tehlikeli vakaların nedenleri, iş hijyeninin temel ilkeleri, iletişim teknikleri, acil durum önlemleri, meslek hastalıkları, işyerlerine ait özel riskler, risk değerlendirmesi.
• Birden Çok İşyeri: İşverene bağlı, fabrika, müessese, işletme veya işletmeler grubu gibi birden çok işyeri bulunduğu hallerde, elli ve daha fazla çalışanın bulunduğu her bir işyerinde ayrı ayrı kurul kurulur.