İş Sağlığı ve Güvenliği Temel Rehberi

İş Sağlığı ve Güvenliği: Kapsamlı Çalışma Rehberi

Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, bir ders kaydı ses dökümü ve kullanıcı tarafından sağlanan kopyalanmış metin kaynaklarından derlenmiştir.

---

Giriş: İş Sağlığı ve Güvenliğinin Önemi 🌍

İş sağlığı ve güvenliği (İSG), günümüz çalışma hayatının vazgeçilmez bir parçasıdır. İş yerlerinde, işin yürütülmesi sırasında ortaya çıkabilecek olumsuz durum ve davranışlardan kaynaklanan etkileri ortadan kaldırmak amacıyla yürütülen sistemli çalışmalar bütünüdür. Bu rehber, İSG'nin temel kavramlarını, genel güvenlik uygulamalarını, kişisel koruyucu donanımların kullanımını, özel çalışma alanlarındaki güvenlik önlemlerini, çevre yönetimini ve acil durum prosedürlerini kapsamlı bir şekilde ele almaktadır. Amacımız, çalışanların sağlıklı ve güvenli bir ortamda faaliyetlerini sürdürmelerini sağlamak, olası kazaları ve meslek hastalıklarını önlemektir.

---

Bölüm 1: Temel Tanımlar ve Kavramlar 📚

İş sağlığı ve güvenliği alanında kullanılan bazı temel terimlerin doğru anlaşılması, konunun bütünlüğünü kavramak için kritik öneme sahiptir.

• İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG): İş yerlerinde işin yürütülmesi esnasında meydana gelebilecek olumsuz durum ve davranışlardan kaynaklanan etkileri ortadan kaldırmak amacıyla yapılan sistemli çalışmalardır. Temel hedefi, çalışanların sağlığını korumak ve güvenli bir çalışma ortamı sağlamaktır.

• İşçi: Bir hizmet akdine dayanarak herhangi bir işte ücret karşılığı çalışan gerçek kişidir. İşçi, işverenin talimatları doğrultusunda görevlerini yerine getirir ve bu süreçte İSG kurallarına uymakla yükümlüdür.

• İşveren – İşveren Vekili:

  • İşveren: İşçi çalıştıran tüzel veya gerçek kişidir. İş yerindeki İSG'den birincil derecede sorumlu olan taraftır.
  • İşveren Vekili: İş yerinde işveren adına hareket eden, işin ve iş yerinin yönetiminde görev alan kimselere (örneğin mühendis, şef, proje müdürü) denir. İşveren vekili olmak, işçilik hak ve görevlerini ortadan kaldırmaz; aksine, İSG sorumluluklarını da beraberinde getirir.

• Kaza: Ölüme, hastalığa, yaralanmaya, hasara veya diğer kayıplara sebebiyet veren istenmeyen olaydır. İş kazaları, genellikle öngörülebilir ve önlenebilir olaylardır.

• Ucuz Atlatılan Olay: Zararın oluşmadığı fakat fiili olarak gerçekleşen kazalar ucuz atlatılan olay olarak tanımlanır. Bu tür olaylar, gelecekteki daha ciddi kazaların habercisi olabilir ve mutlaka raporlanarak incelenmelidir. 💡

• Meslek Hastalığı: Sigortalının çalıştırıldığı işin niteliğine göre tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, sakatlık veya ruhi arıza halleridir. Meslek hastalıkları, genellikle uzun süreli maruziyetler sonucu ortaya çıkar.

• İlk Yardım: Herhangi bir nedenle tehlikeli duruma girmiş olan bir kişiye, durumunun daha kötüye gitmesini önlemek üzere yapılan tıbbi müdahalelerdir. Profesyonel tıbbi yardım gelene kadar yapılan bu müdahaleler, hayat kurtarıcı olabilir.

• Risk: Sonucunda çalışanların sağlığına, güvenliğine, çalışma mekânlarında bulunan malzemeye, ekipmana veya tesise zarar veren tehlikenin oluşma olasılığı ile şiddetinin bileşkesidir. Risk, tehlikenin gerçekleşme ihtimali ve gerçekleştiğinde yol açacağı zararın büyüklüğü ile doğru orantılıdır.

• Risk Analizi: Tüm operasyonlarda ve destek faaliyetlerinde riskin büyüklüğünü tahmin etmek ve riske tahammül edilip edilemeyeceğine karar vermek sürecidir. Risk analizi, potansiyel tehlikeleri belirleyip değerlendirerek önleyici tedbirlerin alınmasını sağlar. 📊

---

Bölüm 2: Genel Güvenlik Uygulamaları ve Kurallar ✅

İş yerlerinde güvenli bir çalışma ortamı sağlamak için tüm çalışanların uyması gereken temel kurallar ve uygulamalar bulunmaktadır.

• Yetki ve Sorumluluklar:

  • Kendi yetkiniz ve amirlerinizin bilgisi dışında başka iş yapmayın.
  • Görev yerinden asla izinsiz olarak ayrılmayın.
  • İş yerinde çalışmayanların iş yerine izinsiz girmeleri yasaktır.

• Arıza ve Bakım Bildirimi:

  • Görevinizi yaparken meydana gelecek her türlü arıza ve aksaklığı derhal yetkilisine bildirin. Bakım ve onarım işlerini ilgili kişi veya ekipler yapacaktır.
  • Elektrikçi olmayanlar elektrikle ilgili arızaları gidermeye çalışmayacaklardır. ⚠️

• Elektrik Güvenliği:

  • Elektrikle çalışan bütün aletler topraklanmış olmalıdır.
  • Elektrik panolarının taban alanlarında yalıtkan malzeme bulundurulmalıdır.
  • Tehlike anında panoya ulaşmak için elektrik panolarının önlerinde herhangi bir engel bulundurulmamalıdır.

• Kişisel Koruyucu Donanım (KKD) Kullanımı (Genel İlkeler):

  • İş için size verilmiş olan kişisel korunma araçlarını sürekli olarak kullanın.
  • Kaybolmaması için gerekli önlemleri alın ve arızalandığında yenisi ile değiştirmek üzere amirlerinize başvurun.

• Fiziksel Güvenlik (Düşmeler, Hareketli Ekipman):

  • Elbiselerinizde keskin ve sivri uçlu takım ve alet taşımayın.
  • Elbiselerinizin tozunu almak amacıyla olsa bile ne kendi üzerinize ne de iş arkadaşlarına basınçlı hava tutmayın.
  • Düşmeye engel olacak şekilde sağlam korkuluğu bulunmayan geçit ve platformda durmayın ve oradan geçmeyin.
  • Düşme tehlikesi olan bölgeye korkuluk yaptırın. Korkuluk yapılamayan ve 2 metreden yüksek çalışmalarda emniyet kemeri kullanın (Paraşüt tipi emniyet kemeri).
  • İş yerinde çalışır durumda bulunan vinç, kaldırma araçları ve hareketli diğer iş makinelerinin (servis, nakliye, forklift vb.) hareket alanı içinde kesinlikle bulunmayın ve kaldırılan yükün altında durmayın.
  • Yük ve malzeme taşıyan araçlara binmek ve asılmak kesinlikle yasak ve tehlikelidir.

• İş Ekipmanı ve Alet Kullanımı:

  • İş yaparken kesinlikle arızalı tezgâh, takım, alet ve malzeme kullanmayın ve bunları yüksek yerlerde bırakmayın.

• Davranış Kuralları:

  • İş yerinde kendinizi ve başkalarını tehlikeye sokabilecek kişisel (şaka ve itişme gibi) taşkınlıklarda bulunmayın.

• Trafik ve İş Makinesi Alanları:

  • Çalıştığınız bölgeye ana yolu takip ederek gidip-gelin, kestirme yol aramak için kendi bölgeniz dışındaki sahalardan kesinlikle geçmeyin.
  • Park halindeki nakliye ve iş makinelerinin altında veya yanında dinlenmeyin.
  • İş yerinde işletme içi trafik kurallarına uyun.
  • Tüm makineleri o makineyi kullanmaya ehliyeti (sertifika) olmayan kimselerin kullanması yasaktır.

• İskele Güvenliği:

  • Yapı iskeleleri ancak sorumlu ve yetkili teknik elemanın yönetimi altında, kurulmalı veya sökülmelidir.

• İkaz İşaretleri ve Yasaklar:

  • “Yaklaşma, Sigara İçilmez, Gözlük Kullanın, Yetkililerden Başkası Giremez” gibi ikaz işaretlerine uyun.
  • İçinde kolay alev alabilen yanıcı maddeler bulunan yerlerde sigara içilmesi ve ateş yakılması yasaktır.

• Acil Çıkış Yolları:

  • Kurtarma yolları ve imdat çıkışlarını kapatmayın. Merdivenlere ve çıkış kapıları önüne eşya koymayın.

---

Bölüm 3: Kişisel Koruyucu Donanımlar (KKD) ve Kullanımı 👷‍♂️

Kişisel Koruyucu Donanımlar (KKD), risklerin tamamen ortadan kaldırılamadığı durumlarda son çare olarak kullanılan, çalışanları tehlikelerden koruyan ekipmanlardır. KKD'lerin rahatlıkla ve güvenle kullanılabilmesi için CE/TSE onaylı olmaları gerekir. Rahatsızlık veren koruyucular yenileri ile değiştirilmelidir.

• 1️⃣ Başın Korunması:

  • Riskler: Parça düşmesi, çarpması veya yuvarlanması; bir hareket veya bir yerden bir yere geçerken kafanın bir yere çarpması.
  • Korunma: Başa iyi oturan, delinmeye, kırılmaya, elektriğe ve yanmaya dayanıklı malzemeden yapılmış BARET kullanılmalıdır.

• 2️⃣ Gözlerin Korunması:

  • Riskler: Fırlayan parçalar, parçacık sıçraması; duman veya aşındırıcı buhardan ve gazlardan meydana gelen tahrişler; yayılan zararlı ışınlar (kaynak, kesme, kısa akım).
  • Korunma: Şekli, rengi ve camları risklere karşı belirlenmiş GÜVENLİK GÖZLÜKLERİ kullanılmalıdır. (Örn: Atölye gözlüğü, kaynak maskesi, oksijen gözlüğü, toz gözlüğü, asit gözlüğü, duman gözlüğü).

• 3️⃣ Ellerin Korunması:

  • Riskler: Mekanik riskler (çarpma, ezilme, delinme, kesilme ve yıpranma); termik riskler (ergimiş metallerin sıçraması, sıcak malzeme, çok soğuk malzeme); kimyasal riskler (asitler, bazlar ve solventler gibi tehlikeli maddelerin sıçrama veya teması); elektrik riskleri (gerilimdeki iletkenlere kazaen temas veya elektrik kıvılcımı).
  • Korunma: Yukarıdaki risklere uygun olarak seçilmiş ELDİVENLER kullanılmalıdır.

• 4️⃣ Ayakların Korunması:

  • Riskler: Malzeme düşmesi; ezilme ve yaralanıp berelenmeler; çivi batması; kaymalar; erimiş metallerin sıçramasından meydana gelen yanıklar; elektrik tehlikesi; su içinde çalışma.
  • Korunma: Yukarıdaki risklere uygun olarak seçilmiş İŞ AYAKKABILARI kullanılmalıdır. (Örn: Çelik burunlu ayakkabı, botlar, lastik tabanlı rahat ayakkabılar, çizmeler).

• 5️⃣ Gürültüye Karşı Korunma:

  • Riskler: Yüksek ses seviyelerine maruz kalma. (Örn: 80 Desibel işveren için eylem sınırı, 85 Desibel işçi için maruziyet sınırı, 87 Desibel en üst seviye).
  • Korunma: Yukarıdaki risklere uygun olarak seçilmiş ve kulağa giren ses miktarını azaltan KULAK KORUYUCU MALZEMELER kullanılmalıdır. (Örn: Kulak tıkaçları, kulaklıklar).

• 6️⃣ Düşmelere Karşı Korunma:

  • Riskler: Yükseklerde, korkuluksuz iskele üstlerinde, engebeli yerlerde çalışırken düşme; kuyularda çalışma; gırgır vinç çalıştırma.
  • Korunma: Yukarıdaki risklere uygun olarak seçilmiş EMNİYET KEMERLERİ ve EMNİYET AĞLARI kullanılmalıdır. (Örn: Paraşüt tipi emniyet kemeri ve güvenlik halatları, düşüş tutucuları, güvenlik ağları).

• 7️⃣ Vücudun Korunması:

  • Riskler: Termik ısı, ergimiş metal sıçraması; ışınlar (kaynak ve oksijen kesimlerinde); fırlayan parça darbeleri; kimyasal madde sıçraması.
  • Korunma: Yukarıdaki risklere uygun olarak seçilmiş koruyucular kullanılmalıdır. (Örn: İş elbisesi, önlük, tozluk, şapka, ense ve boyun koruyucusu, kumlama başlığı).

---

Bölüm 4: Özel Çalışma Alanları ve Ekipman Güvenliği 🛠️

Belirli çalışma ortamları ve ekipmanlar, özel güvenlik önlemleri gerektirir.

• Makine ve Tezgâhlarda Çalışırken Uyulması Gerekli Önlem ve Kurallar:

  • Makine başında çalışırken bol olmayan iş elbisesi giyilmelidir.
  • Kol saati, yüzük, zincir vb. mücevherat kullanılmamalıdır.
  • Çalışmaya başlayacağınız makinenin hareketli kısımlarını (kasnak, kayış, pervane vb.) kapatan koruyucuların kapalı olduğundan emin olunmalı ve öyle çalışılmalıdır.
  • Makinede anormal bir durum olduğunda derhal ilgili amire bildirilmelidir.
  • Makinelerin temizlik ve bakımı hareket halinde iken yapılmadığı gibi, makine ana şalteri üzerine "onarım var" uyarı levhası asılmalıdır.
  • Daire veya şerit testere, planya gibi makineler koruyucu olmadan kullanılmamalıdır.

• Elektrikli Cihazlarla Çalışırken Uyulması Gerekli Önlem ve Kurallar:

  • Elektrikli cihaz arızalandığında onarımı ancak yetkili elektrikçi tarafından yapılmalıdır. Kullananların tamirat yapması yasaktır.
  • Cihazı prizden ayırmak için kablosundan değil, fişinden tutarak çekilmelidir.
  • Cihazı çalıştırmak ve durdurmak için mutlaka şalter kullanılmalıdır.
  • Topraklaması olmayan prizleri kullanmayınız.
  • Cihazın fişini prizden çıkararak durdurmak ancak şalter çalışmadığı durumlarda yapılmalıdır.
  • Sigortalar gerilim altında değiştirilmez. Kontrol kalemi veya diğer uygun bir yöntemle enerji kesikliğinden emin olunduktan sonra değiştirilmelidir.
  • İzolasyonu bozuk kablolu cihazlarla çalışılmamalıdır.

• El Aletleri ile Çalışma Sırasında Uyulması Gereken Önlem ve Kurallar:

  • Bütün el aletleri ambardan onaylanmış tipte ve iyi durumda olarak verilmelidir.
  • Ağır aletleri omuz ya da kolda olmak üzere yukarıya kaldırılmış bir şekilde taşımaya veya kontrol etmeye çalışmayınız.
  • Aletlerin sapları pürüzsüz ve kolay tutulur olmalı, köşeli ya da keskin kenarlı olmamalıdır.
  • Aletlerin düzenli olarak herhangi bir bozukluğu veya kırığı, çatlağı olup olmadığı kontrol edilmelidir.
  • Aletler temiz yerlerde muhafaza edilmelidirler. Aletlerin oynak veya ayar yerleri yeterli miktarda yağlanmalıdır.
  • Yalnızca kaliteli takım çeliğinden yapılmış aletler kullanılmalıdır. Yüksek karbonlu çelikle yapılmış aletler vururken kırılabilir, alet kafaları mantardan olabilir, çeneli aletler açılabilir ve kesici aletlerin keskin kenarları kullanılmaz hale gelebilir. Bu aletler ambara geri verilmeli ve bilgilendirilmelidir.
  • Kullanılmadıkları zamanlar aletler kutularda, torbalarda veya asılı olarak düşme, yuvarlanma ya da ayağımızın takılmayacağı bir şekilde muhafaza edilmelidir.
  • Kullanılacak aletler yapılacak iş için doğru ağırlık, tür ve ayarda seçilmelidir.
  • Elektrikli aygıtların yakınındaki çalışmalar yalnızca izole edilmiş el aletleri kullanılarak yapılmalıdır.
  • Hasarlı aletler en kısa zamanda tamir edilmeli veya değiştirilmelidir. Asla kullanılmamalıdırlar. ⚠️

• Kimyasal Maddelerle Çalışırken Uyulacak Güvenlik Kuralları:

  • Yutuldukları, solundukları veya deriden içeri girdikleri takdirde sağlığa zararlı olan madde veya atıklarla çalışırken dikkatli olunmalıdır.
  • Tehlikeli maddelerle çalışırken gösterilecek ufak bir ihmal, ağır yaralanmalara ve kazalara sebep olabilir.
  • Kimyasal maddelerle çalışırken, koruyucu gözlük veya yüz siperi, lastik eldiven, lastik çizme ve özel elbiseler giyilmelidir.
  • Kimyasal maddeler, göze veya vücuda temas ederse derhal bol su ile yıkanmalı ve hemen iş yeri hekimine durumu bildirilmelidir.
  • Kapların üzerindeki firma ikaz ve işaretlerine çok dikkat edilmelidir.

---

Bölüm 5: Çevre Yönetimi ve Temizliği ♻️

İş yerinde çevre temizliği ve yönetimi, hem çalışan sağlığı hem de genel güvenlik açısından büyük önem taşır.

• Genel Çevre Temizliği Uygulamaları:

  • Biriktirilen artık malzemeler ve çöpler yangın ve kazalara sebep olur.
  • Kâğıt, plastik, cam, metal gibi atıkları bunlar için ayrılmış özel bölmelere atın.
  • İş yerinde oluşan atıklar (demir çubuklar, saç levhalar, kablolar, çivili keresteler vb.) ve diğer malzemeler belirli yerlerde muhafaza altına alınmalı, çalışanlara zarar vermeyecek yerlerde toplanmalıdır.
  • Dökülen sıvı ve yanıcı maddeleri derhal kurulayın.
  • Ellerinizi benzin veya benzeri çözücü sıvılarla yıkamayın, iş yerince verilen temizlik malzemelerini kullanın.
  • Tozlu çamaşırları, yiyecek kırıntılarını ve meşrubat şişelerini biriktirmeyin, çöpe atın.
  • İş yerinde gelişigüzel dilediğiniz yerde yemek yemeyin, dinlenmeyin ve uyumayın.

• Çevrenin Korunması:

  • Motorlu araçların altından sızan yağ ve yakıta dikkat edilmeli, sızan yerin altına tabla konulmalı ve bu sızıntılar yetkililere rapor edilmelidir.
  • Zararlı atıklar gerektiği şekilde toplanmalı ve genel çöpe gitmesi engellenmelidir.
  • Gürültü seviyesinin yüksek olduğu yerlerde gerekli önlemler alınarak gürültü kirliliği önlenmelidir.
  • Atıklar cinslerine göre ayrı ayrı toplanmalıdır.

---

Bölüm 6: İş Kazaları ve Acil Durum Yönetimi 🚨

İş kazaları, genellikle emniyetsiz koşullar ve/veya emniyetsiz hareketlerin birleşimi sonucu meydana gelir. Bu durumların anlaşılması ve yönetilmesi, kazaların önlenmesi ve etkilerinin azaltılması için hayati öneme sahiptir.

• İş Kazası Nedenleri: Emniyetsiz Koşullar:

  • Ekipmanın uygun olmayan bir şekilde korunması.
  • Kusurlu ekipman, araçlar ve malzemeler.
  • Emniyetsiz giysiler.
  • Uygun olmayan havalandırma.
  • Güvenli olmayan tasarım veya inşaat.
  • Malzemelerin/gaz silindirlerinin uygun olmayan biçimde depolanması.
  • Uygun olmayan (bir şeyin çökmesini engellemek için konulan) destek.
  • Kusurlu elektrik tesisatı, topraklamasız çalışma.
  • Zayıf çevre temizliği / düzensizlik.
  • Gürültüye maruz kalma.
  • Radyasyona maruz kalma.
  • Korumasız platformlar, uygun olmayan bariyerler.
  • Tehlikeli çevre, gazlar, tozlar, pis kokulu gazlar.

• İş Kazası Nedenleri: Emniyetsiz Hareketler:

  • Uygunsuz kaldırma.
  • Yetkisiz teçhizat yapımı.
  • Güvenli olmayan bir hızda iş yapmak.
  • Çalışmayan riskli aletleri kullanmak.
  • Emniyetsiz veya kusurlu ekipman kullanmak.
  • Güvensiz bir şekilde yükleme ya da yerleştirme yapmak.
  • Emniyetsiz bir pozisyonda bulunmak.
  • Hareket eden veya tehlikeli bir ekipmanın üstünde çalışmak.
  • El şakası yapmak.
  • Kişisel korunma ekipmanını kullanmamak.
  • Alkol/Uyuşturucunun etkisinde kalmak.
  • Yorgun işe gelmek, sinirli davranışlarda bulunmak.
  • Tüm çalışanlar emniyetsiz koşullardan ve şartlardan kaçınmalıdır.

• Kaza Anında Yapılması Gerekenler:

  • 1️⃣ Bir kaza durumunda amirinize haber verin.
  • 2️⃣ İnsan yaralanması varsa, durumun ciddiyetine göre ya ilkyardım ekibini bekleyiniz ya da revire gidiniz.
  • 3️⃣ Tehlikenin devamını oluşturacak şartlar devam ediyorsa, gerekli önlemlerin alınması için o kısmın sorumlusu ile birlikte koordinasyonlu bir çalışma sağlayınız.
  • 4️⃣ Amire bildirildikten sonra alarm vermek gerekiyorsa, gerekli işaretlerle alarm veriniz.
  • 5️⃣ Bir kaza anında mutlaka alınan ACİL DURUM eğitimine göre davranınız. Bilginiz yoksa müdahale etmeyiniz.

• Acil Durum:

  • Olağanüstü, beklenmedik bir zamanda ortaya çıkan, sonucu bakımından büyük tahribatlar oluşturan olaylar bütünüdür.
  • Acil durum sırasındaki hal ve hareketlerimiz, olayı en az tahribatla veya tahribatsız atlatmanız bakımından önemlidir. Telaş ve heyecana kapılmadan önceden belirlenmiş kurallar doğrultusunda hareket etmek gerekir.

---

Sonuç: Güvenli Bir Gelecek İçin İSG 💡

İş sağlığı ve güvenliği, sadece yasal bir zorunluluk değil, aynı zamanda etik bir sorumluluktur. Her çalışanın sağlıklı ve güvenli bir ortamda çalışma hakkı vardır. Bu rehberde ele alınan temel tanımlar, genel güvenlik kuralları, kişisel koruyucu donanımların doğru kullanımı, özel çalışma alanlarındaki önlemler, çevre yönetimi ve acil durum prosedürleri, iş yerlerinde güvenli bir kültür oluşturmanın temel taşlarıdır. Unutulmamalıdır ki, İSG bir ekip işidir ve her bireyin katkısı, kazasız ve sağlıklı bir çalışma ortamı için hayati önem taşır. Sürekli eğitim, farkındalık ve kurallara uyum, güvenli bir geleceğin anahtarıdır.