Podit
Aşağıdaki çalışma materyali, bir dersin ses kaydı dökümü ve kopyalanmış metin kaynakları birleştirilerek hazırlanmıştır.
İslamiyet Öncesi Türk Devletleri: Göktürkler, Kutluklar, Uygurlar ve Diğer Türk Boyları 📚
Bu çalışma materyali, İslamiyet öncesi Türk tarihinin önemli dönemlerini ve devletlerini kapsamaktadır. Özellikle Göktürkler, Kutluklar ve Uygurlar gibi merkezi devletlerin yanı sıra, diğer Türk boylarının siyasi, kültürel ve sosyal yapıları detaylı bir şekilde incelenecektir.
1. Birinci Göktürk Devleti (552-630) 🇹🇷
✅ Kuruluş ve Yönetim:
- Kurucu: Aşina boyundan Bumin Kağan tarafından 552 yılında Ötüken merkezli olarak kurulmuştur.
- Türk Adı: Türk adıyla kurulan ilk Türk devletidir.
- Unvan: Bumin Kağan, devleti kuran anlamına gelen "İl Kağan" unvanını almıştır.
- İkili Teşkilat: Devlet, doğuyu Bumin Kağan'ın, batıyı ise İstemi Yabgu'nun yönettiği ikili teşkilat yapısıyla idare edilmiştir. Bu yapı, geniş coğrafyayı yönetmeyi kolaylaştırmış ancak zamanla iç karışıklıklara zemin hazırlamıştır.
✅ Siyasi ve Diplomatik Faaliyetler:
- Avarlara Son Verilmesi: Bumin Kağan, Avarlara karşı Töles isyanını bastırarak güçlenmiş ve Avar Hakanı'nın kızını istemesi reddedilince Avarlara isyan ederek kendi devletini kurmuştur. Avar Hakanı'nın "Demirci kölelerimizsiniz" sözü, Bumin Kağan'ın bağımsızlık arayışını tetiklemiştir.
- İpek Yolu Kontrolü: İstemi Yabgu, İpek Yolu'nun kontrolünü ele geçirmek amacıyla Sasanilerle ittifak kurarak Akhunlara (Eftalitler) son vermiştir. Daha sonra Sasanilere karşı Bizans ile anlaşmıştır.
- İlk Elçilik Faaliyetleri: Orta Asya'dan Bizans'a ilk elçilik faaliyeti Göktürkler döneminde gerçekleşmiştir. Göktürk elçisi Manyak, Bizans elçisi Zemerkos ile görüşmüştür. İstemi Yabgu'nun Bizans elçisine "Atalarımızdan işittik ki, Roma elçileri bize geldiğinde yeryüzünü fethedeceğimize delalet eder" sözü, Türk cihan hakimiyeti anlayışını yansıtır.
- En Parlak Dönem: Mukan Kağan dönemi devletin en parlak zamanı olmuştur. Orhun Abideleri'nde "Dört tarafa ordu gönderip kavimleri itaat altına almış, başlılara baş eğdirmiş, dizlilere diz çöktürmüş" ifadeleriyle fetihleri anlatılır. Bu dönemde Orta Asya'da Türk siyasi birliği ikinci kez sağlanmıştır (ilki Mete Han döneminde).
✅ Yıkılış Süreci:
- Dini Etki: Tapo Kağan'ın Budizmi benimsemesi, halkın Gök Tanrı inancına bağlılığı nedeniyle halkla arasını açmış ve iç karışıklıklara yol açmıştır.
- Çin Baskısı ve Esaret: İşbara Kağan, Çin'in baskılarına karşı "Size bağlı kalacak, haraç verecek, kıymetli atlar hediye edeceğim; fakat dilimizi değiştiremem, halkıma Çinli giysilerini giydiremem, adet ve kanunlarınızı alamam" diyerek milli benliği koruma çabasını göstermiştir. Ancak devlet, Doğu ve Batı Göktürkler olarak ikiye ayrılmış ve nihayetinde Çin egemenliğine girerek 50 yıllık bir esaret dönemi başlamıştır (630-681).
2. İkinci Göktürk Devleti (Kutluklar) (681-744) 🐎
✅ Yeniden Bağımsızlık Mücadelesi:
- Kürşat Ayaklanması (639): Çin esareti döneminde, Türk tarihinde ilk milli istiklal ayaklanması Kürşat ve 40 arkadaşı tarafından Çin sarayına karşı başlatılmıştır. Başarısız olmasına rağmen, bu ayaklanma bağımsızlık fikrinin güçlenmesine zemin hazırlamıştır.
- Kutluk Kağan ve Vezir Tonyukuk: 50 yıllık Çin esaretine Vezir Tonyukuk'un stratejik önderliğinde Kutluk Kağan son vermiştir. Kutluk Kağan, Türk boylarını bir araya getirerek İkinci Göktürk Devleti'ni kurmuştur.
- İlteriş Unvanı: Kutluk Kağan'a "derleyen, toplayan, devlet kuran" anlamına gelen "İlteriş" unvanı verilmiştir. Orhun Abideleri'nde kuruluş süreci "Babam İlteriş 17 er ile harekete geçti. Haberi işiten ormandakiler, yayladakiler toplandı, 700 kişi oldular..." şeklinde anlatılır.
- Vezir Tonyukuk: "Apa Tarkan" ve "Türklerin Bismark'ı" unvanlarıyla anılan Vezir Tonyukuk, ilk Türk tarihçisi ve yazarıdır. Orhun Yazıtları'nın yazımında önemli rol oynamıştır.
- Tonyukuk'un Vizyonu: Bilge Kağan'ın şehirleşme ve Budizm'i benimseme tekliflerine karşı çıkarak, Türk milletinin konar-göçer yaşam tarzının savaşçılık yeteneklerini korumadaki önemini vurgulamıştır. "Biz ömrümüzü sulu ve bozkırlarda geçiren milletiz. Bu hayat bizi hep harp egzersizi içinde tutmaktadır... Eğer kale ve sur içine kapanırsak, Tuna orduları bizi kuşatır ve ülkemizi kolayca istila ederler" sözleriyle bu duruşunu ifade etmiştir.
✅ Önemli Hükümdarlar:
- İlteriş Kağan: Çin'e 46 sefer düzenleyerek devletin bağımsızlığını pekiştirmiştir.
- Kapgan Kağan: Çin'i baskı altında tutarak tüm Türk boylarını Ötüken'de toplamayı amaçlamış, Orta Asya'da Türk birliğini sağlamaya çalışmıştır. Büyük bir Türk fatihi olarak bilinir.
- Bilge Kağan: Devleti toparlama çabalarıyla öne çıkmıştır.
✅ Yıkılış:
- İkinci Göktürk Devleti, Karluk, Basmil ve Uygurların ayaklanmaları sonucunda 744 yılında sona ermiştir.
✅ Türk Tarihindeki Yeri ve Önemi:
- Türk adıyla devlet kuran ilk devlettir.
- İlk Türk alfabesi olan Orhun (Göktürk) alfabesini oluşturmuşlardır.
- Orta Asya'da Türk siyasi birliğini sağlamışlardır.
- Daha sonraki Türk devletlerine örnek olmuşlardır.
- Batı Türkistan'ın Türkleşmesini sağlamışlardır.
3. Uygur Devleti (744-840) 🏞️
✅ Kuruluş ve Gelişim:
- Kurucu: Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından kurulmuştur.
- Başkent: Önce Ötüken, daha sonra kendi kurdukları şehir olan Ordu Balık (Karabalasagun) olmuştur. "Balık" kelimesi şehir anlamına gelir.
- Kelime Anlamı: Akraba, müttefik, şahin gibi dolaşan, hücum eden anlamlarına gelir. Çin kaynaklarında "9 Oğuzlar" olarak da anılırlar.
- En Parlak Dönem: Moyençor (Bayançor) dönemi devletin en parlak zamanıdır.
✅ Maniheizm'in Etkileri ve Kültürel Dönüşüm:
- Din Değişikliği: Bögü Kağan, Çin seferi sonrası ülkesine getirdiği dört Mani rahibi ile Maniheizm'i resmi din olarak benimsemiştir.
- Yerleşik Yaşama Geçiş: Maniheizm'in etkisiyle hayvansal gıdaların tüketimi yasaklanmış, bu durum savaşçılık yeteneklerinin zamanla zayıflamasına yol açmıştır. Ancak bu din, Uygurları yerleşik yaşama teşvik etmiştir.
- Tarım, sulama kanalları ve mimari gelişmiştir.
- Şehirler ve tapınaklar kurulmuştur.
- Sanat ve Yazılı Kültür:
- "Ay" ve "Kün" gibi unvanlar kullanılmaya başlanmıştır (örn. Ay Tengride Kut Bulmuş).
- Resim sanatı gelişmiş, ressamlara "Bedizci", duvar resimlerine "Fresk" denilmiştir.
- Yazılı kültür gelişmiş, harf hareketli matbaa kullanılmıştır.
- İlk kütüphaneler kurulmuş, örgün eğitim başlamıştır.
- Türk tiyatrosunun temeli olan orta oyunu, pandomim, şan ve opera gibi sanat dalları ortaya çıkmıştır.
- İlk minyatür sanatı örnekleri Uygurlarda görülmüştür.
- Ekonomi ve Sağlık:
- Kağıt para (Çav) kullanmışlardır.
- İlk vakıf teşkilatını kurmuşlardır.
- Türk bankacılık sisteminin temellerini atmışlardır (faizle borç verme).
- Nişadır ticareti yapmışlardır.
- Akupunktur, göz tedavileri ve çiçek aşısı gibi sağlık alanında yenilikler geliştirmişlerdir.
- Wang Yi Seyyahı: Ünlü Çinli seyyah Wang Yi, Uygurlardaki tarım zenginliğinden ve refah düzeyinden övgüyle bahsetmiştir.
✅ Yıkılış ve Sonrası:
- Uygur Devleti, yaşanan kıtlık ve iç karışıklıklar sonucunda Kırgızlar tarafından 840 yılında yıkılmıştır.
- Yıkıldıktan sonra Sarı Uygurlar ve Turfan Uygurları olarak ikiye ayrılmışlardır.
- Moğollar, Uygurlara devlet kademelerinde yer vermiş ve onlara "Benim Hocam" diye hitap etmişlerdir. Bu durum, Uygurların Moğol kültür ve devlet teşkilatında önemli rol oynadığını gösterir.
4. Diğer Türk Boyları 🌍
- Kırgızlar:
- Uygurları yıkarak Ötüken merkezli devletlerini kurmuşlardır.
- Cengiz Han'a itaat eden ilk Türk devleti olmuşlardır.
- Manas Destanı ve Yenisey Yazıtları'nı oluşturmuşlardır.
- Dünya tarihinde milletlerarası ilk kez yarışma düzenleyen toplum olmuşlardır.
- Karluklar:
- Kelime anlamı "kar yığını"dır.
- Talas Savaşı'nda Abbasileri destekleyerek Çinlilere karşı savaşmışlardır.
- İslamiyet'i kabul eden ilk Türk boyu olmuşlardır.
- Cengiz Han'a itaat eden ilk Müslüman Türk topluluğudur.
- Karahanlılar Devleti'nin kuruluşunda etkili olmuşlardır.
- Türgişler:
- En bilinen hükümdarı Bagatar Kağan'dır. Kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdarıdır.
- Sulu Kağan zamanında Emevi ilerleyişini durdurarak Orta Asya'nın İslamlaşmasını bir süre engellemişlerdir.
- Sarı ve Kara Türgişler olarak ikiye ayrılmışlardır.
- Akhunlar (Eftalitler):
- Ortadoğu ve Afganistan bölgesinde hüküm sürmüşlerdir.
- Göktürk-Sasani işbirliği sonucunda yıkılmışlardır.
- Oğuzlar:
- Kelime anlamı "boy, kabile, kalabalık"tır.
- İkinci Göktürklerin yıkılmasından sonra batıya göç etmişlerdir.
- Hazar Denizi ile Aral Gölü arasında Oğuz Yabgu Devleti'ni kurmuşlardır.
- Büyük Selçuklu, Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Devleti gibi büyük Türk devletlerini kurmuşlardır.
- Tavgaçlar:
- 200 yıl boyunca Kuzey Çin'de egemenlik kurmuşlardır.
- Başkırtlar:
- Günümüzde Rusya Federasyonu içinde Başkurdistan adında otonom bir devlete sahiptirler.
- 1730'lu yıllarda Rusya'ya karşı ayaklanmışlardır.
- Kimekler:
- Göktürklerin egemenliği altında yaşamışlardır.
