KPSS Coğrafya: Türkiye'nin Yer Şekilleri

1. Türkiye'nin yer şekillerinin çeşitliliğinin temel nedenleri nelerdir?

Türkiye, jeolojik konumu ve tektonik yapısı nedeniyle oldukça çeşitli ve genç oluşumlu yer şekillerine sahiptir. Alp-Himalaya Orojenez Kuşağı üzerinde yer alması ve aktif fay hatlarına sahip olması bu çeşitliliğin ana nedenlerindendir. Bu durum, iklimden tarıma, nüfus dağılımından ekonomiye kadar pek çok alanda belirleyici rol oynar.

2. Yer şekillerinin oluşumunda etkili olan iki temel kuvvet grubu nelerdir?

Yer şekillerinin oluşumunda iki temel kuvvet grubu etkilidir: iç kuvvetler ve dış kuvvetler. İç kuvvetler enerjisini yerin derinliklerinden alırken, dış kuvvetler enerjisini güneşten alır. Bu iki kuvvet grubu, yeryüzünü hem yapıcı hem de aşındırıcı/biriktirici şekillerde sürekli olarak değiştirmektedir.

3. İç kuvvetler enerjisini nereden alır ve genel özellikleri nelerdir?

İç kuvvetler enerjisini yerin derinliklerinden, yani magmadan alır. Bu kuvvetler genellikle yapıcı ve şekillendirici özelliktedir. Orojenez (dağ oluşumu), epirojenez (kıta oluşumu), volkanizma ve depremler iç kuvvetlerin başlıca türleridir.

4. Orojenez nedir ve Türkiye'deki dağ oluşumuyla ilişkisi nasıldır?

Orojenez, yer kabuğunun yan basınçlarla sıkışması sonucu dağların oluşması olayıdır. Türkiye, Alp-Himalaya Orojenez Kuşağı üzerinde yer aldığı için genç ve yüksek dağlara sahiptir. Bu orojenik hareketler sonucunda ülkemizde hem kıvrım hem de kırık dağlar meydana gelmiştir.

5. Kıvrım dağları nasıl oluşur ve Türkiye'den iki örnek veriniz.

Kıvrım dağları, esnek yer kabuğu tabakalarının yan basınçlarla sıkışarak kıvrılması sonucu oluşur. Bu sıkışma, tabakaların yükselip alçalmasına neden olur. Türkiye'deki başlıca kıvrım dağlarına Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar örnek olarak verilebilir.

6. Kırık dağlar nasıl oluşur? Horst ve graben kavramlarını açıklayarak örnek veriniz.

Kırık dağlar, sert yer kabuğu tabakalarının yan basınçlarla kırılması ve blokların düşey yönde hareket etmesiyle oluşur. Yüksekte kalan bloklara horst, alçakta kalan çöküntü alanlarına ise graben denir. Ege Bölgesi'ndeki Kaz, Madra, Yunt, Bozdağlar ve Aydın Dağları horstlara, aralarındaki ovalar ise grabenlere örnektir.

7. Epirojenez nedir ve Türkiye'de epirojenik hareketlere örnekler nelerdir?

Epirojenez, yer kabuğunun geniş alanlarda toptan alçalması veya yükselmesi olayıdır. Bu hareketler genellikle çok yavaş gerçekleşir ve kıta oluşumu olarak da adlandırılır. Türkiye'de Anadolu Yarımadası genel olarak yükselirken, Çukurova ve Ergene Havzası gibi bazı bölgeler alçalmaktadır.

8. Volkanizma nedir ve Türkiye'deki volkanik dağlara örnekler veriniz.

Volkanizma, yerin derinliklerindeki magmanın yeryüzüne çıkması veya yeryüzüne yakın yerlere sokulması olayıdır. Türkiye'de günümüzde aktif volkan bulunmamaktadır. Ancak Doğu Anadolu'daki Ağrı, Süphan, Nemrut, Tendürek ile İç Anadolu'daki Erciyes, Hasan Dağı, Melendiz ve Karadağ gibi sönmüş volkanik dağlarımız mevcuttur.

9. Volkanik arazilerin ekonomik ve tarımsal açıdan önemi nedir?

Volkanik araziler, genellikle verimli topraklar ve zengin maden yatakları açısından önemlidir. Volkanik küllerin ayrışmasıyla oluşan topraklar tarım için elverişli olup, magmatik kökenli madenler de bu bölgelerde sıkça bulunur. Bu durum, bölge ekonomisine önemli katkılar sağlar.

10. Türkiye'nin depremsellik açısından konumu nasıldır ve başlıca fay hatları nelerdir?

Türkiye, dünyanın en aktif deprem kuşaklarından biri olan Alp-Himalaya deprem kuşağı üzerinde yer almaktadır. Bu durum, ülkemizde sık sık depremlerin yaşanmasına neden olur. Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAF), Doğu Anadolu Fay Hattı (DAF) ve Batı Anadolu Fay Hattı (BAF) Türkiye'deki başlıca aktif fay hatlarıdır.

11. Dış kuvvetler enerjisini nereden alır ve genel özellikleri nelerdir?

Dış kuvvetler enerjisini güneşten alır ve genellikle aşındırıcı ve biriktirici özelliktedir. Akarsular, buzullar, rüzgarlar, dalgalar ve akıntılar ile yeraltı suları başlıca dış kuvvetlerdir. Bu kuvvetler, iç kuvvetlerin oluşturduğu ana yapıları şekillendirir ve değiştirir.

12. Türkiye'de en etkili dış kuvvet hangisidir ve akarsuların oluşturduğu aşındırma şekillerine örnekler veriniz.

Türkiye'de en etkili dış kuvvet akarsulardır. Akarsuların aşındırma şekilleri arasında vadiler (çentik vadi, boğaz vadi, kanyon vadi), platolar (yüksek düzlükler, örneğin İç Anadolu'daki Obruk, Uzunyayla platoları) ve peneplenler (deniz seviyesine yakın düzlükler) sayılabilir.

13. Akarsuların oluşturduğu biriktirme şekillerine örnekler veriniz ve delta ovasını açıklayınız.

Akarsuların oluşturduğu biriktirme şekilleri arasında delta ovaları, ova tabanı ovaları ve birikinti konileri/yelpazeleri bulunur. Delta ovaları, akarsuların denize döküldüğü yerde taşıdığı alüvyonları biriktirmesiyle oluşan verimli ovalardır. Çukurova, Bafra ve Çarşamba ovaları Türkiye'deki önemli delta ovalarına örnektir.

14. Türkiye'de buzullar hangi bölgelerde etkilidir ve oluşturduğu aşındırma şekilleri nelerdir?

Türkiye'de buzullar, yüksek dağların zirvelerinde etkilidir. Özellikle Hakkari'deki Cilo Dağı ve Rize'deki Kaçkar Dağları gibi yüksek kesimlerde buzul etkileri görülür. Buzul aşındırma şekilleri arasında sirk çukurları (buzul çanakları) ve buzul vadileri bulunur.

15. Buzulların oluşturduğu biriktirme şekillerine ne ad verilir?

Buzulların erimesiyle taşıdıkları malzemeleri biriktirmesi sonucu oluşan yer şekillerine moren denir. Morenler, buzul vadilerinin tabanlarında veya kenarlarında görülebilen, farklı boyutlardaki kayaç ve toprak yığınlarıdır.

16. Rüzgarlar hangi iklim bölgelerinde daha etkilidir ve oluşturduğu aşındırma şekillerine örnekler veriniz.

Rüzgarlar, özellikle kurak ve yarı kurak iklim bölgelerinde, bitki örtüsünün cılız olduğu yerlerde daha etkilidir. Türkiye'de İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde rüzgar aşındırma şekilleri görülebilir. Yardanglar ve mantar kayalar, rüzgarın aşındırmasıyla oluşan tipik şekillerdir.

17. Rüzgarların oluşturduğu biriktirme şekillerine ne ad verilir ve Türkiye'de nerede görülür?

Rüzgarların taşıdığı kum ve toz gibi malzemeleri biriktirmesiyle oluşan yer şekillerine kumullar (kum tepeleri) denir. Bu şekiller, özellikle İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu gibi kurak ve yarı kurak bölgelerde, bitki örtüsünün seyrek olduğu alanlarda yaygın olarak görülür.

18. Dalgalar ve akıntılar hangi bölgelerde etkilidir ve oluşturduğu aşındırma şekillerine örnek veriniz.

Dalgalar ve akıntılar, kıyı bölgelerinde etkili olan dış kuvvetlerdir. Kıyıların aşındırılmasıyla oluşan en belirgin şekillerden biri falezlerdir (yalıyarlar). Falezler, dalgaların kıyıdaki dik yamaçları aşındırması sonucu oluşan uçurumlardır.

19. Dalgaların ve akıntıların oluşturduğu biriktirme şekillerine örnekler veriniz ve tomboloyu açıklayınız.

Dalgalar ve akıntıların oluşturduğu biriktirme şekilleri arasında kumsallar, kıyı okları, lagünler (deniz kulağı) ve tombololar bulunur. Tombolo, bir adanın kıyı oku veya kordonu ile karaya bağlanması sonucu oluşan saplı adadır. Örneğin, Kapıdağ Yarımadası bir tombolodur.

20. Yeraltı suları ve karstik şekiller hangi kayaç türlerinin yaygın olduğu bölgelerde etkilidir?

Yeraltı suları ve karstik şekiller, özellikle kalker (kireç taşı) gibi eriyebilen kayaçların yaygın olduğu bölgelerde etkilidir. Türkiye'de Akdeniz Bölgesi, karstik arazilerin en yoğun görüldüğü yerdir. Bu kayaçların su ile teması, çeşitli yer şekillerinin oluşumuna yol açar.

21. Karstik aşındırma şekillerine örnekler veriniz ve polye nedir?

Karstik aşındırma şekilleri arasında lapya, dolin, uvala, polye ve mağaralar bulunur. Polye, karstik bölgelerde erimeyle oluşmuş, tabanı düz ve geniş çukurluklardır; aynı zamanda karstik ovalar olarak da bilinirler. Damlataş Mağarası da bir karstik aşındırma şeklidir.

22. Karstik biriktirme şekillerine örnekler veriniz ve Pamukkale Travertenleri hangi şekle örnektir?

Karstik biriktirme şekilleri arasında sarkıt, dikit ve travertenler bulunur. Sarkıtlar mağara tavanından, dikitler ise mağara tabanından yükselen oluşumlardır. Pamukkale Travertenleri, kireçli suların buharlaşmasıyla çökelen minerallerin oluşturduğu basamaklı teraslar olup, travertenlere en güzel örnektir.

23. Türkiye'nin yer şekillerinin genel yapısını iç ve dış kuvvetler açısından nasıl özetlersiniz?

Türkiye'nin yer şekilleri, iç kuvvetlerin (orojenez, epirojenez, volkanizma, depremler) oluşturduğu dağlar, platolar, volkanlar ve fay hatları gibi ana yapıların, dış kuvvetler (akarsular, buzullar, rüzgarlar, dalgalar, yeraltı suları) tarafından aşındırılması, taşınması ve biriktirilmesiyle son halini almıştır. Bu iki kuvvet grubu sürekli etkileşim halindedir.

24. KPSS'de yer şekilleri konusundan genellikle ne tür sorular gelir?

KPSS'de yer şekilleri konusundan genellikle kavram bilgisi, örnek yer şekilleri ve bu yer şekillerinin Türkiye'de hangi bölgelerde görüldüğüyle ilgili eşleştirme soruları gelir. Hangi yer şeklinin hangi kuvvet tarafından oluşturulduğunu ve nerede bulunduğunu bilmek önemlidir.

25. "Delta ovası" denince akla hangi dış kuvvet ve Türkiye'den hangi örnek gelmelidir?

"Delta ovası" denince akla akarsu biriktirmesiyle oluşan yer şekli gelmelidir. Akarsuların denize döküldüğü yerlerde taşıdığı alüvyonları biriktirmesiyle oluşurlar. Türkiye'den Çukurova, Bafra ve Çarşamba ovaları önemli delta ovalarına örnektir.