KPSS Osmanlı Kültür, Vergi ve Devlet Politikaları

📚 Osmanlı Devleti Kültür ve Medeniyeti, Vergiler, Devlet Çalışanları ve Politikaları: KPSS Ön Lisans Çalışma Materyali 📚

---

Giriş: Osmanlı İmparatorluğu'na Kapsamlı Bir Bakış

Bu çalışma materyali, KPSS ön lisans sınavına hazırlanan adaylar için Osmanlı Devleti'nin kültürel ve medeni yapısını, ekonomik omurgasını oluşturan vergi sistemini, devletin işleyişini sağlayan yönetim kadrolarını ve uyguladığı temel politikaları detaylı bir şekilde ele almaktadır. Altı yüzyılı aşkın bir süre varlığını sürdüren Osmanlı İmparatorluğu, kendine özgü yönetim anlayışı, sosyal düzeni ve zengin kültürel mirasıyla tarihin en önemli devletlerinden biridir. Bu materyal, sınavda karşılaşabileceğiniz temel bilgileri sağlam bir zemine oturtarak, Osmanlı tarihini daha iyi anlamanıza yardımcı olmayı amaçlamaktadır. Hazırsanız, bu kapsamlı yolculuğa başlayalım.

---

1. Osmanlı Kültür ve Medeniyetinin Temelleri 🕌

Osmanlı Devleti'nin kültürel ve medeni yapısı, merkeziyetçi bir devlet anlayışı, hoşgörüye dayalı toplum düzeni ve gelişmiş eğitim-adalet sistemleriyle şekillenmiştir.

1.1. Devlet Yapısı ve Toplum Düzeni

Osmanlı Devleti, güçlü bir merkeziyetçi yapıya sahipti. Bu yapının merkezinde, mutlak otorite sahibi olan Padişah bulunuyordu. Devlet, yönetenler ve yönetilenler olmak üzere iki ana sınıfa ayrılmıştı:

• Yönetenler (Askerîler) ✅: Devlet hizmetinde bulunan, vergi vermeyen kesimdi. Bu sınıf, idari, askeri ve ilmiye mensuplarını kapsıyordu.
• Yönetilenler (Reaya) ✅: Tarım, ticaret gibi ekonomik faaliyetlerle uğraşan, vergi veren halk kesimiydi. Reaya, din, dil ve ırk ayrımı gözetmeksizin devletin güvencesi altındaydı. Bu durum, Osmanlı'nın hoşgörü politikasının önemli bir göstergesiydi.

1.2. Eğitim Sistemi 🎓

Osmanlı'da eğitim, devletin devamlılığı ve nitelikli insan gücünün yetiştirilmesi için hayati öneme sahipti.

• Medreseler: İslam ilimleri, hukuk, tıp gibi alanlarda eğitim veren temel kurumlardı. İlmiye sınıfını (kadı, müderris vb.) yetiştirirlerdi.
• Enderun Mektebi: Sarayda bulunan bu özel okul, devşirme sistemiyle alınan yetenekli çocukları üst düzey devlet adamı, komutan ve sanatçı olarak yetiştirirdi. Mezunları, devletin en kritik kademelerinde görev alırdı.

1.3. Adalet Sistemi ⚖️

Osmanlı adalet sistemi, iki ana hukuk dalına dayanıyordu:

• Şer'i Hukuk: İslam hukukuna dayanan, Kur'an, Sünnet, İcma ve Kıyas'tan beslenen hukuk kurallarıydı. Özellikle aile, miras ve vakıf konularında etkiliydi.
• Örfi Hukuk: Padişahın emirleri (kanunnameler) ve geleneklerden oluşan hukuktu. Devletin idari ve mali işlerinde, kamu düzeninin sağlanmasında kullanılırdı.
• Kadılar: Hem yargı hem de idari görevleri üstlenerek adaletin sağlanmasında ve yerel yönetimde kilit rol oynarlardı. Evlenme, boşanma, miras gibi davalara bakarlar, aynı zamanda noterlik ve belediyecilik hizmetleri de verirlerdi.

1.4. Sanat ve Mimari 🎨

Osmanlı mimarisi, sanatı ve edebiyatı, imparatorluğun altın çağını yaşadığı dönemlerde büyük bir gelişme göstermiştir.

• Mimari: Camiler (Sultanahmet, Süleymaniye), köprüler (Mostar), kervansaraylar, medreseler, külliyeler ve hamamlar gibi yapılar, Osmanlı'nın estetik anlayışını ve mühendislik becerilerini yansıtır.
• Sanat Dalları: Minyatür (nakkaşlık), hat sanatı (güzel yazı), çinicilik, tezhip (kitap süsleme), ebru ve dokumacılık gibi sanatlar büyük bir gelişme göstermiştir.

---

2. Osmanlı Vergi Sistemi: Devletin Ekonomik Omurgası 💰 (ÖZEL ODAK ALANI)

Osmanlı Devleti'nin ayakta kalması, ordusunu finanse etmesi, bayındırlık faaliyetlerini yürütmesi ve kamu hizmetlerini sağlaması için düzenli ve çeşitli gelir kaynaklarına ihtiyacı vardı. Bu gelirlerin büyük bir kısmını vergiler oluşturuyordu. Osmanlı vergi sistemi, şer'i ve örfi olmak üzere iki ana başlık altında toplanıyordu.

2.1. Şer'i Vergiler (İslam Hukukuna Göre Alınan Vergiler)

Bu vergiler, Müslüman halktan alınırdı ve İslam hukukunun temel prensiplerine dayanıyordu.

• Öşür (Aşar) ✅: Müslüman çiftçilerden alınan ürün vergisidir. Genellikle ürünün onda biri (%10) oranında alınırdı. Toprağın verimliliğine ve ürünün türüne göre bu oran değişebilirdi. Hasat zamanı aynî (ürün olarak) veya nakdî (para olarak) toplanabilirdi.
• Haraç ✅: Gayrimüslim çiftçilerden alınan ürün vergisidir. Öşür'e göre genellikle daha yüksek bir oranda (%1/5 veya %1/4) alınırdı. Bu vergi de aynî veya nakdî olabilirdi.
• Cizye ✅: Gayrimüslim erkeklerden askerlik hizmeti karşılığında alınan baş vergisidir. Gayrimüslimlerin can ve mal güvenliğinin devlet tarafından sağlanmasının bir karşılığı olarak görülürdü. Askerlik yapmayan, çalışabilecek durumda olan her erkek gayrimüslimden alınırdı. Din adamları, kadınlar, çocuklar ve engelliler bu vergiden muaftı.

2.2. Örfi Vergiler (Padişah Emirleri ve Geleneklere Göre Alınan Vergiler)

Bu vergiler, şer'i hukukun dışında kalan, devletin değişen ihtiyaçlarına göre belirlenen veya kaldırılan vergilerdi.

• Avarız-ı Divaniye (Avarız) ⚠️: Olağanüstü durumlarda (savaş, doğal afet, kıtlık) halktan toplanan bir vergiydi. Başlangıçta geçici olsa da, özellikle 17. yüzyıldan itibaren devletin artan nakit ihtiyacı nedeniyle sürekli hale gelmiş ve düzenli bir vergiye dönüşmüştür. Genellikle hane başına alınırdı.
• Çift Bozan Vergisi ✅: Toprağını üç yıl üst üste mazeretsiz olarak ekmeyen çiftçiden alınan cezai bir vergiydi. Amacı, üretimin sürekliliğini sağlamak ve toprağın boş kalmasını engellemekti.
• Bac (Pazar Bacı) ✅: Pazar yerlerinde, panayırlarda ve şehir girişlerinde esnaftan alınan bir tür gümrük veya satış vergisiydi. Ticaretin denetlenmesi ve vergilendirilmesi amacıyla alınırdı.
• Gümrük Vergisi ✅: İthal ve ihraç edilen mallardan alınan vergiydi. Devletin dış ticaret gelirlerinin önemli bir kısmını oluştururdu.
• İspenç ✅: Gayrimüslim çiftçilerden alınan toprak vergisidir. Toprağı işleme hakkı karşılığında alınırdı.
• Ağnam Vergisi ✅: Küçükbaş hayvan yetiştiricilerinden (koyun, keçi) alınan hayvan vergisidir. Hayvan sayısına göre belirlenirdi.
• Resm-i Çift ✅: Müslüman çiftçilerden alınan toprak vergisidir. Toprağı işleme hakkı karşılığında alınırdı.
• Resm-i Bennak/Mücerred ✅: Evli veya bekâr Müslüman erkeklerden alınan küçük miktardaki vergilerdi.

2.3. Vergi Toplama Yöntemleri 📊

Osmanlı Devleti, geniş coğrafyasında vergileri toplamak için farklı yöntemler kullanmıştır:

1. Tımar Sistemi: Özellikle ilk dönemlerde ve taşrada yaygın olan bu sistemde, vergi toplama yetkisi ve sorumluluğu tımarlı sipahilere verilirdi. Sipahiler, belirli bir bölgedeki vergileri toplar, bununla kendi geçimlerini sağlar ve devlete asker yetiştirirlerdi.
2. İltizam Sistemi 💡: Özellikle nakit ihtiyacının artmasıyla yaygınlaşan bir yöntemdi. Devlet, belirli bir bölgenin vergi toplama hakkını, en yüksek bedeli ödeyen kişiye (mültezim) belirli bir süre (genellikle 1-3 yıl) için satardı. Mültezim, peşin ödediği paranın üzerine kâr ekleyerek vergileri toplardı.
   • Avantajları: Devletin nakit ihtiyacını hızlıca karşılaması.
   • Dezavantajları: Mültezimlerin halka ağır vergiler yüklemesi, yolsuzluklara açık olması, üretimin düşmesine neden olabilmesi.
3. Mukataa Sistemi: Geliri doğrudan devlet hazinesine aktarılan vergi kaynaklarıydı. Bu kaynaklar da iltizam yoluyla mültezimlere verilebilirdi.
4. Malikane Sistemi: İltizam sisteminin olumsuzluklarını gidermek amacıyla 18. yüzyıldan itibaren uygulanan bir sistemdi. Vergi toplama hakkı, ömür boyu (malikane) olarak verilirdi. Bu, mültezimin bölgeye daha uzun vadeli yatırım yapmasını ve halka daha iyi davranmasını teşvik etmeyi amaçlıyordu. Ancak zamanla bu sistem de bozulmalara uğramıştır.

2.4. Vergi Sistemindeki Değişimler ve Islahatlar 📈

Osmanlı vergi sistemi, devletin ihtiyaçları ve ekonomik koşullara göre zamanla değişmiş ve çeşitli ıslahatlara tabi tutulmuştur.

• 17. Yüzyıl ve Sonrası: Uzun süren savaşlar ve merkezi otoritenin zayıflamasıyla devletin nakit ihtiyacı arttı. Bu durum, avarız vergisinin sürekli hale gelmesine ve iltizam sisteminin yaygınlaşmasına yol açtı. İltizamın yaygınlaşması, köylü üzerindeki vergi yükünü artırdı ve tarımsal üretimi olumsuz etkiledi.
• Tanzimat Dönemi (19. Yüzyıl) 📜: Vergi sisteminde önemli reformlar yapıldı.
  • İltizamın Kaldırılması (Kısmen): Tanzimat Fermanı ile iltizamın kaldırılması hedeflense de, devletin nakit ihtiyacı nedeniyle tamamen kaldırılamadı ve farklı şekillerde devam etti.
  • Aşar Vergisinin Düzenlenmesi: Aşar vergisinin toplanmasında adaletsizlikler giderilmeye çalışıldı. Ancak bu vergi, Cumhuriyet dönemine kadar varlığını sürdürdü.
  • Vergi Adaleti: Herkesin gelirine göre vergi ödemesi ilkesi getirilmeye çalışıldı.
• Islahatların Genel Amacı: Devletin gelirlerini artırmak, vergi toplama sistemini daha adil ve düzenli hale getirmek, yolsuzlukları önlemek ve halkın üzerindeki yükü hafifletmekti. Ancak çoğu zaman bu ıslahatlar, devletin zayıflayan merkezi otoritesi ve değişen ekonomik koşullar nedeniyle tam olarak başarıya ulaşamamıştır.

---

3. Devlet Çalışanları ve Yönetim Politikaları 🏛️ (ÖZEL ODAK ALANI)

Osmanlı Devleti'nin uzun ömürlü olmasında, karmaşık ama etkili yönetim kadroları ve uyguladığı politikalar kilit rol oynamıştır.

3.1. Merkezi Yönetim: Divan-ı Hümayun ve Görevlileri

Merkezi yönetimin başında Padişah bulunurdu. Padişahın en önemli danışma ve karar alma organı Divan-ı Hümayun idi. Divan, devletin tüm önemli işlerinin görüşüldüğü ve karara bağlandığı yerdi.

• Vezir-i Azam (Sadrazam) 👑: Padişahın mutlak vekiliydi ve Divan'ın başkanıydı. Padişah adına devleti yönetir, ordunun başkomutanlığını yapar ve tüm devlet işlerinden sorumluydu. Padişahın mührünü taşırdı.
• Vezirler ✅: Vezir-i Azam'a yardımcı olan devlet adamlarıydı. Genellikle askeri ve idari görevlerde bulunurlardı.
• Defterdar 💰: Devletin mali işlerinden sorumluydu. Bütçeyi hazırlar, gelir ve giderleri takip eder, hazineyi yönetirdi. Başdefterdar ve Anadolu Defterdarı gibi farklı defterdarlar bulunurdu.
• Nişancı ✍️: Padişahın tuğrasını çeker, fermanları yazar, arazi kayıtlarını (tahrir defterleri) tutar ve Divan'dan çıkan kararların kanunlara uygunluğunu denetlerdi.
• Kazasker (Kadıasker) ⚖️: Adalet ve eğitim işlerinden sorumluydu. Kadı ve müderris atamalarını yapar, büyük davalara bakardı. Rumeli ve Anadolu Kazaskerleri olmak üzere iki taneydi.
• Kaptan-ı Derya ⚓: Donanmanın başkomutanıydı ve denizcilik işlerinden sorumluydu. Divan'a sonradan katılan üyelerdendi.
• Şeyhülislam 🕌: İlmiye sınıfının başıydı. Divan'da alınan kararların İslam hukukuna (şeriat) uygun olup olmadığına dair fetva verirdi. Divan'ın daimi üyesi değildi ancak görüşleri alınırdı.
• Reisülküttab 📜: Divan'ın yazışma işlerinden sorumluydu. Dış ilişkilerde önemli rol oynar, zamanla dışişleri bakanı konumuna gelmiştir.
• Yeniçeri Ağası ⚔️: Yeniçeri Ocağı'nın komutanıydı. Divan'a gerektiğinde katılırdı.

3.2. Taşra Yönetimi

Osmanlı Devleti, geniş topraklarını eyaletler, sancaklar ve kazalar şeklinde örgütlemişti.

• Eyaletler: En büyük idari birimdi. Başında Beylerbeyi bulunurdu. Beylerbeyi, eyaletin idari, askeri ve mali işlerinden sorumluydu.
• Sancaklar: Eyaletlerden küçük idari birimlerdi. Başında Sancakbeyi vardı.
• Kazalar: Sancaklardan küçük idari birimlerdi. Başında Kadı bulunurdu. Kadılar, hem yargı hem de yerel yönetim işlerini yürütürlerdi.
• Subaşılar: Şehirlerde asayişi sağlamakla görevliydi.

3.3. Önemli Yönetim Politikaları ve Sistemleri 💡

1. Tımar Sistemi ✅:

   • Tanım: Toprağın mülkiyetinin devlete ait olduğu, kullanım hakkının ise belirli hizmetler (asker yetiştirme, vergi toplama) karşılığında sipahilere verildiği bir sistemdi.
   • İşleyiş: Sipahiler, kendilerine verilen tımar topraklarında tarım yaptırır, elde ettikleri gelirle hem kendi geçimlerini sağlar hem de belirli sayıda atlı asker (Tımarlı Sipahi) beslerlerdi. Bu askerler, savaş zamanında orduya katılırdı.
   • Amaçları:
     • Devlet hazinesinden para çıkmadan büyük bir ordu beslemek.
     • Tarım üretimini sürekli kılmak ve toprağın boş kalmasını engellemek.
     • Taşrada devlet otoritesini sağlamak ve asayişi temin etmek.
     • Vergilerin düzenli toplanmasını sağlamak.
   • Bozulması: 16. yüzyıl sonlarından itibaren iltizamın yaygınlaşması, nakit ihtiyacının artması, dirliklerin haksız yere dağıtılması ve ateşli silahların önem kazanmasıyla tımar sistemi bozulmaya başlamış ve 19. yüzyılda tamamen kaldırılmıştır.

2. Devşirme Sistemi ✅:

   • Tanım: Osmanlı Devleti'nin Balkanlar'daki Hristiyan ailelerden belirli yaşlardaki erkek çocukları alarak, onları Türk-İslam kültürüyle yetiştirip devlet hizmetine alması sistemidir.
   • Amaçları:
     • Padişaha bağlı, profesyonel ve sadık bir ordu (Yeniçeriler) ve yönetici kadro oluşturmak.
     • Fethedilen topraklardaki Hristiyan nüfusun devlete entegrasyonunu sağlamak.
     • Türk soylu ailelerin devlet içinde güçlenmesini dengelemek.
   • Eğitim: Devşirilen çocuklar, Türk ailelerinin yanına verilerek Türkçe öğrenir, İslam dinini benimser ve daha sonra ya askeri ocaklara (Yeniçeri Ocağı) ya da Enderun Mektebi'ne gönderilerek özel eğitim alırlardı.

3. Millet Sistemi ✅:

   • Tanım: Osmanlı Devleti'nin farklı din ve mezheplere mensup toplulukları, kendi iç işlerinde (din, eğitim, hukuk) serbest bırakarak yönettiği sistemdir.
   • İşleyiş: Her millet (dini cemaat), kendi dini lideri (Patrik, Hahambaşı vb.) aracılığıyla devlete bağlıydı. Bu liderler, cemaatlerinin hem dini hem de idari temsilcisiydi.
   • Amaç: Farklı inanç ve kültürleri bir arada, barış içinde yaşatmak ve toplumsal düzeni sağlamak. Bu sistem, Osmanlı'nın hoşgörü politikasının temelini oluşturmuştur.

4. İskan Politikası ✅:

   • Tanım: Osmanlı Devleti'nin fethettiği topraklara Anadolu'dan Türkmenleri yerleştirme politikasıdır.
   • Amaçları:
     • Fethedilen bölgelerin Türkleşmesini ve İslamlaşmasını sağlamak.
     • Bölgede kalıcı egemenlik kurmak ve asayişi temin etmek.
     • Göçebe Türkmenleri yerleşik hayata geçirerek tarımsal üretimi artırmak.
     • Yeni fetihlere zemin hazırlamak.

3.4. Askeri Yapı ⚔️

Osmanlı ordusu, Kapıkulu askerleri ve Eyalet askerleri olmak üzere iki ana gruptan oluşuyordu.

• Kapıkulu Askerleri: Doğrudan padişaha bağlı, maaşlı ve profesyonel askerlerdi. Devşirme sistemiyle yetiştirilirlerdi.
  • Kapıkulu Piyadeleri:
    • Yeniçeriler: Ordunun en önemli vurucu gücüydü. Piyade birlikleriydi ve ateşli silahları etkin kullanırlardı.
    • Acemi Ocağı, Cebeciler (silah bakımı), Topçular (top dökümü ve kullanımı), Humbaracılar (havan topu), Lağımcılar (kale kuşatmalarında tünel açma).
  • Kapıkulu Süvarileri (Altı Bölük Halkı): Sipahiler, Silahtarlar, Sağ ve Sol Ulufeciler, Sağ ve Sol Garipler. Padişahı ve hazineyi korumakla görevli atlı birliklerdi.
• Eyalet Askerleri: Taşrada görev yapan, genellikle tımar sistemiyle beslenen askerlerdi.
  • Tımarlı Sipahiler: Tımar sahipleri tarafından yetiştirilen atlı askerlerdi. Ordunun en kalabalık kısmını oluştururlardı.
  • Akıncılar (sınır boylarında keşif ve yıpratma), Azaplar (bekar Türk gençlerinden oluşan öncü birlikler), Yaya ve Müsellemler (ilk dönemlerdeki yaya ve atlı birlikler).

3.5. Islahatlar: Devletin Yeniden Yapılanma Çabaları 🛠️

Osmanlı Devleti, özellikle 17. yüzyıldan itibaren başlayan duraklama ve gerileme dönemlerinde, devletin eski gücüne kavuşması için çeşitli alanlarda ıslahatlar yapmıştır. Bu ıslahatlar genellikle askeri, idari ve mali alanlarda yoğunlaşmıştır.

• 17. Yüzyıl Islahatları: Genellikle askeri alanda ve merkezi otoriteyi güçlendirmeye yönelikti.
  • II. Osman (Genç Osman): Yeniçeri Ocağı'nı kaldırma girişimi, saray dışından evlilik.
  • IV. Murat: Merkezi otoriteyi güçlendirme, iç isyanları bastırma, tütün ve içki yasağı.
  • Köprülüler Dönemi: Merkezi otoriteyi yeniden tesis etme, orduyu disipline etme.
• 18. Yüzyıl Islahatları: Batı'nın üstünlüğünün kabul edilmeye başlandığı dönemdir.
  • Lale Devri (III. Ahmet): İlk matbaa, itfaiye (Tulumbacılar), Avrupa'ya elçilikler gönderme, mimari ve sanat alanında yenilikler. Askeri alanda ıslahat yapılmadı.
  • III. Selim (Nizam-ı Cedit): Avrupa tarzında yeni bir ordu kurma (Nizam-ı Cedit), yeni tersaneler, mühendishaneler açma.
• 19. Yüzyıl Islahatları (Tanzimat ve Islahat Fermanları): Kapsamlı idari, hukuki, askeri ve mali reformlar.
  • II. Mahmut: Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması (Vaka-i Hayriye), Asakir-i Mansure-i Muhammediye'nin kurulması, Divan-ı Hümayun'un kaldırılarak nazırlıkların (bakanlıkların) kurulması, tımar sisteminin kaldırılması, ilk nüfus sayımı, posta teşkilatı.
  • Tanzimat Fermanı (1839): Hukuk üstünlüğü, can ve mal güvenliği, vergi adaleti, iltizamın kaldırılması (hedef).
  • Islahat Fermanı (1856): Gayrimüslimlere daha fazla haklar tanınması, eşitlik ilkesinin vurgulanması.
• Islahatların Genel Özellikleri:
  • Genellikle askeri alanda başlamış, daha sonra idari ve mali alanlara yayılmıştır.
  • Batı'dan etkilenme giderek artmıştır.
  • Merkezi otoriteyi güçlendirme ve devleti ayakta tutma amacı taşımıştır.
  • Çoğu zaman halkın ve bazı kesimlerin (Yeniçeriler, ulema) tepkisiyle karşılaşmıştır.

---

Sonuç: Osmanlı Mirasını Anlamak ve Sınav Başarısı İçin İpuçları ✅

Bu çalışma materyalinde, Osmanlı Devleti'nin kültürel ve medeni yapısından vergi sistemine, devlet çalışanlarından yönetim politikalarına kadar KPSS ön lisans sınavı için kritik öneme sahip birçok konuyu detaylıca inceledik.

• Merkeziyetçi devlet yapısı ve hoşgörü politikası, Osmanlı'nın toplumsal düzeninin temelini oluştururken; medreseler ve Enderun Mektebi eğitim sisteminin, şer'i ve örfi hukuk ise adalet sisteminin omurgasını oluşturmuştur.
• Vergi sistemi, devletin ekonomik gücünün kaynağıydı. Öşür, Haraç, Cizye gibi şer'i vergiler ile Avarız, Çift Bozan, Bac gibi örfi vergiler, devletin gelirlerini sağlarken, iltizam ve malikane gibi toplama yöntemleri de ekonomik yapıyı şekillendirmiştir. Vergi sistemindeki ıslahatlar, devletin değişen ihtiyaçlarına uyum sağlama çabalarını göstermiştir.
• Divan-ı Hümayun ve buradaki Vezir-i Azam, Defterdar, Nişancı, Kazasker gibi önemli görevliler, merkezi yönetimin işleyişini sağlarken, Tımar Sistemi, Devşirme Sistemi, Millet Sistemi ve İskan Politikası gibi yönetim politikaları imparatorluğun uzun ömürlü olmasında ve geniş coğrafyalara hükmetmesinde kilit rol oynamıştır. Askeri yapı ise Kapıkulu ve Eyalet askerleri olarak ikiye ayrılmış, devletin askeri gücünü oluşturmuştur. Islahatlar ise devletin kendini yenileme ve ayakta kalma mücadelesinin bir göstergesidir.

Bu bilgileri sadece ezberlemekle kalmayıp, aralarındaki bağlantıları ve neden-sonuç ilişkilerini anlamaya çalışmak, öğrenmenizi daha kalıcı hale getirecektir. KPSS ön lisans sınavında başarılı olmak için bu konulara hakimiyetiniz büyük önem taşımaktadır. Başarılar dileriz!