Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, bir dersin sesli transkripti ve kopyalanmış metin kaynaklarından derlenmiştir.
Kurtuluş Savaşı Hazırlık Dönemi: Genelgeler ve Kongreler 🇹🇷📚
Bu çalışma materyali, Mondros Ateşkes Antlaşması sonrası başlayan ve Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılışına kadar uzanan Kurtuluş Savaşı hazırlık dönemini kapsamaktadır. Bu süreçte atılan adımlar, yayımlanan genelgeler ve düzenlenen kongreler, milli mücadelenin temelini oluşturmuştur.
1. Mondros Sonrası Durum ve Mustafa Kemal Paşa'nın İlk Adımları
Birinci Dünya Savaşı'nın Osmanlı Devleti için sona erdiğini belirten Mondros Ateşkes Antlaşması'nın imzalanmasıyla vatan toprakları işgale açık hale gelmiştir.
- "Geldikleri Gibi Giderler" Sözü: Mustafa Kemal Paşa, Suriye-Filistin Cephesi'nden İstanbul'a dönerken İtilaf Devletleri gemilerini görmesi üzerine yaveri Cevat Abbas'a bu tarihi sözü söylemiştir. ✅
- Mondros Sırasındaki Görevi: Mustafa Kemal, Mondros imzalandığında Yıldırım Orduları Grup Komutanı olarak görev yapmaktaydı. Hatay-Halep hattını çekerek Anadolu'nun işgalini engellemiştir.
- İstanbul'daki Faaliyetleri: İstanbul'a geldikten sonra Ali Fethi Okyar ile birlikte Minber Gazetesi'ni çıkarmış ve "Hatip" takma adıyla yazılar yazarak ülkenin kurtuluş çarelerini aramıştır. 💡
2. Milli Bilincin Uyandırılması: Samsun ve Havza
İstanbul Hükümeti, Karadeniz'deki Türk-Rum çatışmalarını durdurmak ve Mondros'un 7. maddesinin uygulanmasını engellemek amacıyla Mustafa Kemal Paşa'yı 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun'a göndermiştir. Mustafa Kemal'in asıl amacı ise ulusal bağımsızlığı sağlamak ve ardından ulusal egemenliği tesis etmektir.
2.1. Samsun Raporu (19 Mayıs 1919)
- Milli Mücadele'nin İlk Raporu: Samsun'a ulaştıktan sonra bölgedeki durumu analiz eden Mustafa Kemal, bu raporu kaleme almıştır.
- İçeriği: Raporda, Rumların Türkleri katlettiğini belirterek Türklerin silahlarının alınmasını reddetmiştir.
- İlk Görüş Ayrılığı: Bu rapor, Mustafa Kemal ile İstanbul Hükümeti arasında yaşanan ilk görüş ayrılığı olmuştur.
2.2. Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919)
- Yayımlanma Nedeni: İzmir'in işgalini öğrenmesi üzerine kaleme alınmıştır.
- İçeriği: İşgallere karşı protesto ve mitingler düzenlenmesini istemiş, ancak azınlıklara zarar verilmemesi gerektiğini vurgulamıştır. ⚠️ Azınlıklara zarar verilmemesi, İtilaf Devletleri'nin Mondros'un 7. maddesini bahane etmesini engellemek ve haklıyken haksız duruma düşmemek içindir.
- Önemi: Milli bilinci uyandırmaya yönelik ilk belgedir.
- İstanbul Hükümeti'nin Tepkisi: Bu genelge sonrası İstanbul Hükümeti, Mustafa Kemal'i ilk kez geri çağırmıştır.
3. Milli Mücadelenin Programı: Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919)
Mustafa Kemal Paşa, İstanbul Hükümeti'nin geri çağırma emrini görmezden gelerek Amasya'ya geçmiştir.
- Önemi: Milli Mücadele'nin amaç, gerekçe ve yöntemini ortaya koyan bir "ihtilal bildirgesi" niteliğindedir. Milli Mücadele'nin programı açıklanmıştır.
- Yazıldığı Yer: Saraydüzü Kışlası. Yaveri Cevat Abbas tarafından kaleme alınmıştır.
- Temel Maddeleri ve Yorumları:
- Gerekçe: "Vatanın bütünlüğü, milletin istiklali tehlikededir." ve "İstanbul Hükümeti üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirmemektedir."
- Amaç ve Yöntem: "Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." 💡 Bu madde, üstü kapalı da olsa ulusal egemenliğe ve rejim değişikliğine ilk vurguyu yapmıştır.
- Temsil Heyeti: "Her türlü etki ve denetimden uzak bir heyet gereklidir." ifadesiyle Temsil Heyeti'nden ilk kez bahsedilmiştir.
- Kongre Kararları: Erzurum Kongresi'nin toplanacağı duyurulmuş, Sivas'ta ulusal bir kongre toplanmasına karar verilmiştir.
- İmzalayanlar/Onaylayanlar: Mustafa Kemal Paşa ile birlikte Kazım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy, Rauf Orbay, Refet Bele ve Cemal Paşa (K.A.R.A.R.C.I. şifresiyle akılda tutulabilir) genelgeyi imzalamış veya telgrafla onaylamıştır. Kazım Karabekir ve Cemal Paşa telgrafla onaylamıştır.
- Askerlikten İstifa: Amasya Genelgesi sonrası Mustafa Kemal Paşa, askerlik görevinden istifa ederek "sine-i millete" dönmüş ve sivil bir vatandaş olarak mücadeleye devam etmiştir. Bu, Erzurum Kongresi'nden önce gerçekleşmiştir.
4. Önemli Kongreler ve Gelişmeler
4.1. Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919)
- Toplayanlar: Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti ve Trabzon Muhafaza-i Hukuk Cemiyeti.
- Nitelik: Toplanış açısından bölgesel, aldığı kararlar açısından ulusaldır.
- Mustafa Kemal'in Katılımı: Mustafa Kemal'in sivil olarak katıldığı ilk yerdir.
- Temel Kararları ve Yorumları:
- Milli Sınırlar: "Ulusal sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz." ifadesiyle milli sınırlardan ilk kez bahsedilmiştir. Bu, Misak-ı Milli'nin temelini oluşturacaktır.
- Temsil Heyeti: İstanbul Hükümeti görevini yapmazsa geçici bir hükümetin kurulacağı belirtilerek Temsil Heyeti kurulmuştur.
- Manda ve Himaye: Manda ve himaye ilk kez reddedilmiştir.
- Milli İrade: "Kuvay-ı Milliye'yi etkin, milli iradeyi hakim kılmak esastır." ifadesiyle bağımsızlık ve ulusal egemenliğe vurgu yapılmıştır.
- Azınlıklar: "Azınlıklara siyasi hakimiyet ve sosyal dengemizi bozacak imtiyazlar verilemez."
- Dış Yardım: "Sınırlarımızda gözü olmayan bir devletten yardım alınabilir." (SSCB kastedilmiştir.)
- Cemiyetler: Doğudaki cemiyetler birleştirilmiştir.
- Mebusan Meclisi: Osmanlı Mebusan Meclisi'nin toplanması ve hükümeti denetlemesi gerektiği belirtilmiştir.
- Padişahlık/Halifelik: Padişahlık ve halifelik yanlılarının da desteğini almak amacıyla "Ulusal güçler padişahı ve halifelik makamını düştüğü bu durumdan kurtaracaktır." maddesi eklenmiştir.
4.2. Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919)
- Nitelik: Hem toplanış hem de kararlar açısından ulusaldır. Erzurum Kongresi'nin tamamlayıcısı niteliğindedir.
- Katılımın Az Olma Nedenleri: Damat Ferit Paşa hükümetinin, Elazığ Valisi Ali Galip'in, Ankara Valisi Muhittin Paşa'nın engelleme çalışmaları, Fransızların Sivas'ı işgal söylentileri ve İngiliz Williams Charles Noel'in girişimleri.
- Tartışılan Konular: Manda ve himaye ile kongre başkanlığı.
- Temel Kararları ve Yorumları:
- Manda ve Himaye: Manda ve himaye kesin olarak reddedilmiştir. Mustafa Kemal Paşa "Ya İstiklal Ya Ölüm" parolasını benimsemiştir.
- Cemiyetlerin Birleştirilmesi: Tüm cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirilmiştir. Bu, milli mücadeleyi tek elden yönetme amacını taşır.
- Temsil Heyeti: Temsil Heyeti ulusal hale getirilmiş ve ilk kez yürütme yetkisini kullanarak Ali Fuat Cebesoy'u Batı Cephesi Komutanlığı'na atamıştır. 1️⃣
- İrade-i Milliye Gazetesi: Halkı milli mücadele konusunda bilgilendirmek amacıyla çıkarılmasına karar verilmiştir.
- Damat Ferit Hükümeti'nin İstifası: Temsil Heyeti'nin İstanbul Hükümeti'ne karşı kazandığı ilk siyasi zaferdir.
4.3. Diğer Kongreler
- Balıkesir ve Alaşehir Kongreleri: Hacim Muhittin Bey tarafından düzenlenmiş, Batı Cephesi'nin kurulmasında etkili olmuş ve saltanata bağlılık bildirilmiştir.
- Aydın ve Nazilli Kongreleri: Celal Bayar tarafından "Galip Hoca" takma adıyla toplanmıştır.
- Edirne ve Lüleburgaz Kongreleri: Cafer Tayyar Paşa liderliğindeki Trakya Paşa Cemiyeti tarafından Doğu Trakya'nın Yunan işgalinden kurtarılması amacıyla toplanmıştır.
- Pozantı Kongresi: Kilikyalılar Cemiyeti tarafından Fransız ve Ermeni faaliyetlerine karşı toplanmıştır. Milli Mücadele'nin son kongresidir ve Mustafa Kemal Atatürk de katılmıştır.
4.4. Atatürk'ün Katıldığı Kongreler
Mustafa Kemal Atatürk'ün katıldığı kongreler ESAP şifresiyle akılda tutulabilir:
- Erzurum Kongresi
- Sivas Kongresi
- Afyon Kongresi
- Pozantı Kongresi
İlk iki kongreye (Erzurum, Sivas) Temsil Heyeti Başkanı olarak, son iki kongreye (Afyon, Pozantı) ise TBMM Başkanı olarak katılmıştır.
5. Amasya Görüşmeleri ve Misak-ı Milli
5.1. Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919)
- Katılımcılar: Damat Ferit Paşa'nın istifası sonrası kurulan Ali Rıza Paşa hükümetinin temsilcisi Bahriye Nazırı Salih Paşa ile Temsil Heyeti adına Mustafa Kemal, Rauf Orbay ve Bekir Sami Bey.
- Önemi: İstanbul Hükümeti, Amasya Görüşmeleri ile Temsil Heyeti'ni resmen tanımıştır.
- Kabul Edilen Madde: Amasya Protokolü'ndeki maddelerden sadece Mebusan Meclisi'nin açılması kararı kabul edilmiştir. Mustafa Kemal'in isteği İstanbul dışında toplanması yönündeyken, meclis İstanbul'da açılmıştır.
5.2. Sivas Komutanlar Toplantısı (16 Kasım 1919)
- Milli Mücadele Merkezi: Milli Mücadele'nin merkezi Ankara olarak belirlenmiştir. 📍
- Nedenleri: Anadolu'nun ortasında yer alması, ulaşım ve haberleşme olanaklarının yüksek olması, Batı Cephesi'ne yakınlığı, Ankara halkının milli mücadele yanlısı olması ve düzenli bir ordunun (20. Kolordu) bulunması.
- Mustafa Kemal'in İstekleri: Mustafa Kemal Paşa, Son Osmanlı Mebusan Meclisi'ne gidecek milletvekillerinden üç ana istekte bulunmuştur:
- Kendisini meclis başkanı seçmeleri (gerçekleşmedi).
- Müdafaa-i Hukuk grubu kurmaları (gerçekleşmedi, yerine Felah-ı Vatan Grubu kuruldu).
- Misak-ı Milli kararlarını onaylatmaları (gerçekleşti). ✅
5.3. Misak-ı Milli Kararları (28 Ocak 1920)
- Anlamı: Milli Ant, Milli Yemin veya Milli Söz anlamına gelir.
- Onaylanması: Felah-ı Vatan Grubu tarafından Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nde onaylatılmıştır. Bu, meclisin kabul ettiği son kanundur.
- Şifresi: KARA BORSA 📊
- Kapitülasyonlar: Siyasi, mali ve adli gelişmeyi engelleyen kısıtlamalar kaldırılacaktır.
- Boğazlar: Tehlikeden uzak bir şekilde, diğer devletlerle karar verilerek dünya ticaretine açılacaktır.
- Osmanlı Borçları: Adaletli bir şekilde paylaştırılırsa ödenecektir.
- Referandum: Elviye-i Selase (Kars, Ardahan, Batum), Arap toprakları ve Batı Trakya'da halk oylaması yapılacaktır. (Doğu Trakya değil, Batı Trakya!)
- Sınırlar: Ulusal sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz (Mondros imzalandığı sırada işgal edilmemiş topraklar).
- Azınlıklar: Mütekabiliyet (denklik) ilkesi doğrultusunda başka ülkelerde vatandaşımıza tanınan hak kadar tanınacaktır.
- Önemli Not: Misak-ı Milli kararları içerisinde ulusal egemenlikle ilgili herhangi bir madde bulunmamaktadır. ⚠️
6. İstanbul'un İşgali ve TBMM'nin Açılışına Doğru (16 Mart 1920)
- İşgal Nedeni: Misak-ı Milli'nin kabul edilmesi üzerine İtilaf Devletleri İstanbul'u işgal etmiş ve Mebusan Meclisi'ni dağıtmıştır. Milletvekilleri Malta'ya sürgüne gönderilmiştir.
- Tek Olumlu Yanı: İstanbul'un işgalinin tek olumlu yanı, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılışının hızlanması olmuştur. 📈
- Haber Veren Kişi: Manastırlı Hamdi Bey, İstanbul'un işgalini Mustafa Kemal'e haber veren kişidir. (Soyadı kanunu ile "Martonaltı" soyadını almıştır.)
- Mustafa Kemal'in Aldığı Önlemler: İstanbul ile haberleşme kesilmiş, Geyve ve Ulukışla demiryolları tahrip edilmiş, işgalleri kınayan telgraflar çekilmiş ve İtilaf subayları tutuklanmıştır.
Bu dönem, milli mücadelenin fikri ve örgütsel altyapısının oluşturulduğu, ulusal bağımsızlık ve egemenlik hedeflerinin netleştiği kritik bir evredir.








