Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, bir dersin sesli transkripti ve ek olarak sağlanan metin içeriği kullanılarak hazırlanmıştır.

---

Kurtuluş Savaşı'nın Kritik Dönemleri: Muharebeler ve Diplomatik Gelişmeler 🇹🇷

Bu çalışma materyali, Kurtuluş Savaşı'nın en kritik askeri ve diplomatik aşamalarını detaylı bir şekilde ele almaktadır. Eskişehir-Kütahya Muharebeleri'nden başlayarak, Sakarya Meydan Muharebesi ve Büyük Taarruz gibi dönüm noktası niteliğindeki askeri zaferleri, ardından Mudanya Mütarekesi ile kazanılan diplomatik başarıları inceleyeceğiz. Bu süreçler, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşuna giden yolda atılan önemli adımları ve Milli Mücadele'nin ruhunu yansıtmaktadır.

1. Eskişehir-Kütahya Muharebeleri ve Yeniden Yapılanma (10-24 Temmuz 1921)

Bu muharebeler, düzenli ordunun Yunan kuvvetleri karşısındaki ilk büyük yenilgisidir.

• Yunan Hedefi: Yunan Kralı, "Ankara'da yemek yiyeceğiz, orada operet seyredeceğiz" diyerek Ankara'yı ele geçirme niyetini açıkça belirtmiştir.
• Askeri Durum:
  • Karargahımız Karacahisar'daydı.
  • Eskişehir, Kütahya ve Afyon kaybedildi.
  • Yunan ordusu Ankara yakınlarındaki Polatlı'ya kadar ilerledi. Ankara'da, Ulus'taki eski Meclis binasından top sesleri duyulmaya başlandı.
• TBMM'deki Tepkiler:
  • Birçok milletvekili Mustafa Kemal Paşa'ya karşı tepki gösterdi. Kuvâ-yi Milliye'den düzenli orduya geçişin bu yenilgiye neden olduğunu savundular.
  • Meclis'in Kayseri'ye taşınması fikri gündeme geldi.
• Mustafa Kemal'in Stratejisi:
  • Ordunun daha fazla kayıp vermesini engellemek amacıyla Sakarya Nehri'nin doğusuna çekilme kararı aldı. 💡 Bu, asker kayıplarını en aza indirme amacı taşıyordu.
  • ⚠️ Önemli Not: Sakarya Nehri'nin doğusuna çekilme, Sakarya ili sınırları içinde değil, Sakarya Nehri havzasında gerçekleşmiştir.

1.1. Başkomutanlık Yetkisi ve Tekalif-i Milliye Emirleri

Yenilginin ardından Mustafa Kemal Paşa, Meclis'ten geçici olarak üç aylık süreyle Başkomutanlık yetkisini talep etti.

• Yetkinin Verilmesi: Mustafa Kemal'in ifadesine göre, muhalif milletvekilleri dahi, olası bir yenilginin tüm sorumluluğunu kendisine yüklemek amacıyla bu yetkiye "evet" oyu verdi.
• Askerlik Görevine Dönüş: Amasya Genelgesi sonrası sivil hayata dönen Mustafa Kemal, bu kanunla askerlik görevine geri döndü.
  • 📚 ÖSYM Vurgusu: "Mücahit bir fert olarak milletin sinesine dönme" durumu, Eskişehir-Kütahya Muharebeleri sonrası, Başkomutanlık Kanunu ile sona ermiştir.
• Tekalif-i Milliye Emirleri (Milli Yükümlülükler):
  • Başkomutanlık Kanunu'na dayanarak Mustafa Kemal tarafından çıkarıldı.
  • Amacı: Ordunun acil ihtiyaçlarını (giyim, gıda, ulaşım, silah vb.) halktan karşılamak.
  • İçeriği: Her evden 3 çift çamaşır, 3 çift çorap, taşıt, telgraf teli, telefon gibi malzemelerin Milli Yükümlülük Komisyonlarına teslimi istendi. Bu, topyekûn bir seferberlik ruhunu yansıtır.
  • Uygulama: Emirlerin uygulanmasında İstiklal Mahkemeleri görevlendirildi.
  • Benzerlik: Osmanlı dönemindeki olağanüstü durumlarda alınan Avarız vergisine benzer bir nitelik taşır.
  • Etkisi: Emirler Sakarya Savaşı'ndan 15 gün önce çıkarılsa da, asıl etkisi Büyük Taarruz sırasında görüldü.
  • 💡 Fedakarlık Örneği: Halkın tencere ve tavalarını eritip mermi yapılması gibi büyük fedakarlıklar yaşandı.

1.2. Eğitim ve Lojistik Hamleler

• 1. Maarif Kongresi: Savaşın en yoğun döneminde, 15-21 Temmuz 1921 tarihleri arasında Ankara'da (Darülmuallimin'de) düzenlendi.
  • Mustafa Kemal'in sözü: "Cahillikle savaş düşmanla savaştan daha az önemli değildir." ✅ Bu, savaş koşullarında dahi eğitime verilen önemin bir göstergesidir.
• İstiklal Yolu: Kastamonu'nun İnebolu ilçesinden başlayıp Kastamonu, Ilgaz, Çankırı üzerinden Ankara'ya uzanan, silah ve mühimmat sevkiyatının yapıldığı hayati lojistik yol. Şerife Bacı gibi kahramanlar bu yolda şehit düşmüştür.
• Kurtuluş Yolu: Mustafa Kemal'in Samsun'dan Havza'ya, oradan da Amasya'ya (Suluova üzerinden) yaptığı 98 km'lik güzergah.

1.3. Milli Mücadele'nin Kadın Kahramanları

Milli Mücadele döneminde direnişe aktif olarak katılan ve önemli roller üstlenen kadın kahramanlar:

• ⚠️ Karıştırmayın: Nene Hatun, 93 Harbi (1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı) kahramanıdır, Milli Mücadele döneminde yer almamıştır. Şerife Bacı ise silah taşırken şehit düşen fedakar bir annedir, doğrudan direnişçi olarak anılmaz.
• Önemli Kadın Kahramanlar:
  • ✅ Kara Fatma (Fatma Seher Erden): Erzurumlu, Balkan ve I. Dünya Savaşı'nda Kafkas Cephesi'nde görev aldı. Bursa ve İzmit'in kurtuluşunda etkili oldu. Sakarya ve Büyük Taarruz'da savaştı. Emekli maaşını Kızılay'a bağışladı.
  • ✅ Gördesli Makbule: Eşi Halil Efe ile birlikte Güvere Savaşı'nda önemli rol oynadı. Kurtuluş Savaşı zaferini göremeden şehit düştü. Manisa'nın Gördes ilçesinde heykelleri bulunmaktadır.
  • ✅ Tayyar Rahmiye: Osmaniye'deki Fransız karargahının ele geçirilmesinde askerleri motive ederek büyük rol oynadı.
  • ✅ Kılavuz Hatice: Pozantı civarında Fransız birliğini para karşılığı kılavuzluk yapma bahanesiyle Türk birliklerinin yoğun olduğu bir kar yığınına götürerek imha edilmelerini sağladı.
  • ✅ Binbaşı Ayşe (Selanikli Ayşe Altıntaş): Rütbeli olarak savaşa katılan ilk Türk kadını.
  • ✅ Onbaşı Halide (Halide Edip Adıvar): Wilson Prensipleri Cemiyeti'nden pişmanlık duyarak Milli Mücadele'ye katıldı. "Türk'ün Ateşle İmtihanı", "Ateşten Gömlek" gibi eserleri yazdı. Sakarya Savaşı'nda onbaşı rütbesi aldı.
  • ✅ Çete Ayşe: Efe unvanı alan ilk Türk kadını.
  • ✅ Halime Çavuş (Koca Bıyık): Çavuş rütbesi aldı, İstiklal Madalyası sahibi.
  • ✅ Onbaşı Nezahat (Nezahat Baysel): 9 yaşından itibaren babasıyla cephelerde büyüdü, 12 yaşında onbaşı rütbesi aldı. "Türk Jeanne d'Arc'ı" olarak bilinir.

2. Sakarya Meydan Muharebesi: Bir Dönüm Noktası (23 Ağustos-12 Eylül 1921)

Bu muharebe, Kurtuluş Savaşı'nın en uzun süren ve en kanlı çatışmalarından biri olup, Türk ordusunun savunmadan taarruza geçtiği bir dönüm noktasıdır.

• Süre: 22 gün 22 gece sürdü.
• Mustafa Kemal'in Durumu: Muharebe öncesi atından düşerek kaburgaları kırıldı, ancak savaşı cepheden yönetmeye devam etti.
• Diğer İsimleri:
  • 📚 Subaylar Savaşı: Yaklaşık 350 subayımızın şehit düşmesi nedeniyle.
  • 📚 Melhame-i Kübra (Büyük Kıyım/Kan Denizi): Mustafa Kemal'in bu savaşa verdiği isim.
• Mustafa Kemal'in Emri: "Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır." ✅ Bu emir, dünya askeri literatürüne girmiş, topyekûn mücadele ruhunu ifade etmiştir.
• Önemi:
  • 1683 Viyana bozgunundan beri süregelen Türk geri çekilişi sona erdi.
  • Türk ordusu savunmadan taarruza geçti.
  • Mustafa Kemal'e TBMM tarafından Gazi unvanı ve Mareşallik rütbesi verildi.

2.1. Sakarya Zaferi'nin İç ve Dış Politika Sonuçları

📊 Dış Politika Sonuçları:

• ✅ Ukrayna ile Dostluk Anlaşması: TBMM Hükümeti'nin Ukrayna ile imzaladığı ilk anlaşmadır.
• ✅ Fransa ile Ankara Anlaşması (20 Ekim 1921):
  • Güney Cephesi tamamen kapandı.
  • Hatay ve İskenderun, Fransız mandasındaki Suriye'ye bırakıldı (Misak-ı Milli'den ikinci taviz). Hatay sorunu bu anlaşmayla başladı.
  • Hatay'da özel bir yönetim kurulması ve resmi dilin Türkçe olması kabul edildi.
  • Süleyman Şah'ın mezarının bulunduğu Caber Kalesi'nin Türk toprağı sayılması kabul edildi.
  • Fransa, Misak-ı Milli'yi ve TBMM Hükümeti'ni tanıyan ilk İtilaf devleti oldu.
  • ⚠️ Tepkiler: Sovyet Rusya (İtilaf devletiyle ilişki kurulduğu için) ve İngiltere (Fransa'nın kendilerini yalnız bıraktığı için) anlaşmaya olumsuz tepki gösterdi.
• ✅ Kafkas Cumhuriyetleri ile Kars Anlaşması (13 Ekim 1921):
  • Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan ile imzalandı. (AEG kodlaması).
  • Moskova Anlaşması esas alındı.
  • Doğu sınırımız kesinleşti. (Gümrü ve Moskova ile kesinleşmedi, Kars ile kesinleşti).
  • Nahçıvan'a özerklik verildi.
• ✅ İtalya'nın Anadolu'dan Tamamen Çekilmesi: Anadolu'dan tamamen çekilen ilk İtilaf devleti oldu.
• ✅ Malta Sürgünlerinin Tamamının Serbest Bırakılması: I. İnönü sonrası bir kısmı serbest bırakılmıştı, Sakarya sonrası tamamı serbest kaldı.
• ✅ İtilaf Devletleri'nin Barış Teklifleri (Paris Replikası): Bağımsızlığımıza aykırı olduğu için TBMM tarafından reddedildi.
• ✅ Yunan Planları: Yunanlılar, Batı Anadolu'da İyon devleti kurma planları yapmaya başladı.
• ✅ Fevzi Çakmak'ın Telgrafı: "Anadolu'nun Yunan ordusu için mezar olacağı inancımız gerçekleşmektedir." (ÖSYM potansiyel sorusu).

📊 İç Politika Sonuçları:

• ✅ Mustafa Kemal'e Gazi unvanı ve Mareşallik rütbesi verildi.
• ✅ TBMM'ye ve düzenli orduya olan güven arttı.

2.2. İtilaf Devletleri Arasındaki Anlaşmazlıklar

Sakarya Zaferi, İtilaf Devletleri arasındaki çatlakları derinleştirdi:

• 1️⃣ Paris Barış Konferansı: İzmir'in İtalya yerine Yunanistan'a verilmesi ilk anlaşmazlığı doğurdu.
• 2️⃣ İtalya'nın Anadolu'dan Çekilmesi: İtalya'nın işgal ettiği bölgelerden çekilmesi, İtilaf bloğundaki ikinci anlaşmazlık oldu.
• 3️⃣ Fransa'nın Ankara Anlaşması'nı İmzalaması: Fransa'nın TBMM Hükümeti'ni tanıması ve savaştan çekilmesi, İtilaf Devletleri arasındaki üçüncü önemli anlaşmazlığı gösterdi.

3. Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi (26 Ağustos-9 Eylül 1922)

Bir yıllık hazırlığın ardından, Kurtuluş Savaşı'nın askeri safhasını sona erdiren ve kesin zaferi getiren taarruzdur.

• Hazırlık: Sakarya Zaferi'nden sonra bir yıl boyunca taarruz için hazırlık yapıldı.
• Başkomutanlık Yetkisi: Mustafa Kemal'in Başkomutanlık yetkisi süresiz uzatıldı.
• Diğer İsimleri:
  • 📚 Rum Sındığı: Mustafa Kemal'in bu savaşa verdiği isim (Osmanlı'daki Sırp Sındığı'na atıfla).
  • 📚 SAT Operasyonu: Askeri literatürdeki adı.
  • 📚 Dumlupınar Meydan Muharebesi: Büyük Taarruz'un önemli bir bölümü (30 Ağustos).
• Diplomatik Girişim: Taarruz öncesi, Mustafa Kemal Dışişleri Bakanı Yusuf Kemal Tengirşenk'i barış görüşmeleri için Avrupa'ya gönderdi.
• Taarruzun Başlangıcı: 26 Ağustos 1922'de Kocatepe'den başladı.
  • 💡 Mustafa Kemal'in Taktiği: Çal köyündeki karargahında, Yunanlıları yanıltmak için birlikler arasında futbol maçı düzenletti.
• Mustafa Kemal'in Emri: "Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz'dir, ileri!" ✅ Bu emirle Türk ordusu hızla Batı'ya ilerledi. (Ege Denizi, Akdeniz'in bir parçası olarak kabul edilmiştir.)
• Kurtarılan Şehirler:
  • 9 Eylül: İzmir
  • 11 Eylül: Bursa
  • 18 Eylül: Batı Anadolu tamamen düşman işgalinden kurtarıldı.
• Önemli Olaylar:
  • Çiğiltepe Olayı: Albay Reşat Bey, verilen sürede Çiğiltepe'yi alamadığı düşüncesiyle intihar etti. Yarım saat sonra tepe ele geçirildi. Ailesi daha sonra "Çiğiltepe" soyadını aldı.
  • Yunan Başkomutanı Trikopis'in Esir Alınması: Uşak yakınlarındaki Karlı köyünde esir alındı.
  • Fevzi Çakmak'a Mareşallik: Sakarya ve Büyük Taarruz'da Genelkurmay Başkanı olan Fevzi Çakmak'a Mareşallik rütbesi verildi.
• Edebiyatta: Yahya Kemal Beyatlı, "26 Ağustos 1922" şiirinde bu zaferi "son İslam ordusu" olarak nitelendirmiştir.
• Yunan Kaynaklarında: Türk zaferi "Küçük Asya Felaketi" olarak adlandırılmıştır.
• Silah Kullanımı: Fransız ve İtalyanların Anadolu'dan çekilirken bıraktığı silah ve mühimmat, Büyük Taarruz'da etkin bir şekilde kullanıldı.
• Sonuç: Türk birliklerinin Boğazlar ve Doğu Trakya'yı kurtarmak için operasyonlara devam etme kararı alındı.

3.1. Önemli Tepeler

• ✅ Doğatepe: Polatlı/Ankara (Sakarya Meydan Muharebesi)
• ✅ Metristepe: Bilecik (I. ve II. İnönü Muharebeleri)
• ✅ Kocatepe: Afyon (Büyük Taarruz)

4. Mudanya Mütarekesi: Askeri Zaferden Diplomatik Zafere (11 Ekim 1922)

Büyük Taarruz'un ardından askeri safhanın sona erdiğini ve diplomatik safhanın başladığını gösteren önemli bir anlaşmadır.

• Tanım: Savaşı durduran, ateşkes sağlayan bir anlaşmadır.
• Temsilciler:
  • Türk Tarafı: İsmet İnönü (Baş temsilci), Asım Gündüz, Mehmet Tevfik Bıyıklıoğlu.
  • İtilaf Devletleri: İngiliz General Harrington, Fransız General Sharpie, İtalyan General Mombelli.
  • Yunanistan: Temsilcisi General Mazarakis, görüşmelere katılmayarak İngiliz gemisinde bekledi.
• Önemli Maddeleri ve Sonuçları:
  • ✅ İstanbul, Boğazlar ve Çevresi TBMM'ye Bırakıldı: Osmanlı Hükümeti'nden hiçbir temsilcinin olmaması ve bu bölgelerin TBMM'ye devredilmesi, Osmanlı Devleti'nin hukuken sona erdiğinin ilk işareti kabul edilir.
  • ✅ Doğu Trakya TBMM'ye Devredildi: Türk kuvvetleri, 8000 askeri geçmeyecek şekilde bu bölgeye girebilecekti.
  • ✅ Yunanlılar 15 Gün İçinde Meriç Nehri'ne Kadar Çekildi.
  • ✅ Türk Ordusu Barış Yapılana Kadar İzmit-Çanakkale Hattını Geçmeyecekti.
  • Çanakkale Krizi/Bunalımı: Büyük Taarruz ile Mudanya Mütarekesi arasındaki dönemde, İngilizlerin Çanakkale-İzmit hattından çekilmek istememesi nedeniyle İngilizlerle ilk kez doğrudan bir savaş durumu ortaya çıktı. Bu durum "Çanakkale Krizi" olarak bilinir.
• Önemi:
  • ✅ Kurtuluş Savaşı'nın askeri safhası sona erdi, diplomatik safhası başladı.
  • ✅ Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar (DİP) savaş yapılmadan kazanıldı. (⚠️ ÖSYM'nin Batı Trakya ile karıştırma tuzağına dikkat!)
  • ✅ Lozan Barış Konferansı'na zemin hazırlandı.
  • ✅ İngiltere'de Lloyd George hükümeti istifa etti.
  • ✅ Doğu Trakya'yı teslim almak üzere Refet Bele görevlendirildi.
  • ✅ İstanbul'un askeri idaresi Şükrü Naili Paşa'ya, teslim anlaşması ise siyasi yetkili olarak Yusuf Akçura'ya verildi.

4.1. Anadolu'dan Çekilen Devletler Sırası

Anadolu'yu işgal eden devletlerin çekilme süreçleri şu sırayla gerçekleşti:

1. Ermenistan: Gümrü Anlaşması ile.
2. Gürcistan: Batum Anlaşması ile.
3. İtalya: Sakarya Savaşı sonrası tamamen çekildi.
4. Fransa: Ankara Anlaşması ile Güney Cephesi'ni kapattı.
5. Yunanistan ve İngiltere: Mudanya Mütarekesi sonrası çekildi.

4.2. "Gâvur Mümin" Hikayesi

Büyük Taarruz sırasında esir alınan Yunan Başkomutanı Trikopis'in takası gündeme geldi. Mustafa Kemal, Trikopis karşılığında "Gâvur Mümin" lakaplı bir Türk subayının iadesini istedi. Bu subay, İzmir'de Türk birliğinde görevli olmasına rağmen, Yunan karargahına sızarak Türk tarafına gizlice bilgi aktarmakla görevlendirilmişti. Halk ve hatta ailesi tarafından hain sanılan bu subay, vatanı için onurunu hiçe sayarak büyük bir fedakarlık örneği sergilemiştir. Bu olay, Kurtuluş Savaşı'ndaki büyük fedakarlıkları ve vatan sevgisini gözler önüne sermektedir.

---

5. Karşılaştırmalı Anlaşmalar: 1921 ve 1926 Ankara Anlaşmaları

• 1921 Ankara Anlaşması:
  • İmzalayan: Fransa ile.
  • Konu: Hatay sorunu.
  • Önemi: Misak-ı Milli'den verilen ikinci taviz. Suriye sınırını ilgilendirir.
• 1926 Ankara Anlaşması:
  • İmzalayan: İngiltere ile.
  • Konu: Musul sorunu.
  • Önemi: Misak-ı Milli'den verilen üçüncü taviz. Irak sınırını ilgilendirir.

---