Podit
📚 Öğrenme Psikolojisi Çalışma Materyali
Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, bir dersin sesli transkripti ve kopyalanmış metin kaynakları birleştirilerek hazırlanmıştır.
🧠 Giriş: Öğrenme Psikolojisine Yolculuk
Değerli arkadaşlar, gelişim psikolojisi konularını tamamladıktan sonra, bu materyalde öğrenme psikolojisinin temel kavramlarına ve kuramlarına bir giriş yapacağız. Öğrenme psikolojisi, bireylerin nasıl öğrendiğini, öğrenme süreçlerini etkileyen faktörleri ve farklı öğrenme yaklaşımlarını inceler. Bu kapsamda ele alacağımız ana başlıklar şunlardır:
- Öğrenme Nedir ve Ne Değildir?
- Davranışın Tanımı ve Sınıflandırılması
- Öğrenilmiş ve Öğrenilmemiş Davranışlar Arasındaki Farklar
İlerleyen derslerde ise öğrenmeyi etkileyen faktörler (öğrenen, yöntem, malzeme) ve öğrenme kuramları (davranışçı, bilişsel-davranışçı, bilişsel) detaylı olarak incelenecektir.
📚 1. Öğrenme Nedir ve Ne Değildir?
Öğrenme psikolojisinin temelini oluşturan "öğrenme" kavramı, en genel tanımıyla şu şekilde ifade edilir:
✅ Öğrenme Tanımı: Bir organizmanın davranışlarında yaşantısı yoluyla oluşan kalıcı ya da izli (nispeten görece kalıcı) değişimlerdir.
Bu tanım, öğrenmenin üç temel özelliğini vurgular:
- Davranış Değişikliği: Öğrenme, bir davranışta meydana gelen bir değişimi ifade eder.
- Yaşantı Yoluyla Oluşma: Bu değişiklik, bireyin deneyimleri ve etkileşimleri sonucunda ortaya çıkar. Doğuştan gelen veya olgunlaşma ile ortaya çıkan değişimler öğrenme değildir.
- Kalıcı ya da İzli Olma: Davranıştaki değişim, geçici değil, nispeten sürekli veya gelecekte tekrar ortaya çıkabilecek bir iz bırakmış olmalıdır.
⚠️ Her Davranış Değişikliği Bir Öğrenme Değildir! Öğrenme tanımına uymayan, yani kalıcı veya yaşantı yoluyla oluşmayan bazı davranış değişiklikleri öğrenme olarak kabul edilmez. Bunlar başlıca iki kategoriye ayrılır:
1.1. Geçici Davranışlar
Adından da anlaşılacağı gibi, bu tür davranışlar kalıcı değildir ve belirli bir etken ortadan kalktığında eski haline dönerler.
- Etken Madde Kullanımı: Alkol, uyuşturucu veya bazı ilaçların etkisiyle ortaya çıkan davranış değişiklikleri geçicidir. Örneğin, alkolün etkisiyle cesaretlenip normalde söylenmeyecek şeyler söylemek, etki geçince ortadan kalkar.
- Hastalık veya Yorgunluk: Hastalık nedeniyle mızmız veya asabi olmak, yorgunluk nedeniyle hata sayısının artması gibi durumlar, kişi iyileştiğinde veya dinlendiğinde sona erer.
- Sakatlık: Bir sakatlığın doğal sonuçları (örneğin, kol kırıldığında yazı yazamama) geçicidir. Ancak, sakatlığa uyum sağlamak için yeni bir davranış geliştirilmesi (örneğin, sağ kol kırıkken sol elle yazmayı öğrenmek) öğrenilmiş bir davranıştır. Bu yeni davranış, sakatlık geçse bile bir iz bırakır ve gelecekte daha kolay sergilenebilir.
1.2. Doğuştan Gelen Davranışlar
Bu davranışlar yaşantı yoluyla kazanılmaz, organizmanın genetik yapısında mevcuttur.
- Refleksler:
- ✅ Türe Özgü Değildir: Pek çok türde benzer şekilde görülür (örn: solunum, göz kırpma).
- ✅ Uyarıcı Belirgindir: Dışsal bir uyarıcıya tepki olarak ortaya çıkar (örn: ani sese irkilme).
- ✅ Basittir: Bir veya birkaç kas hareketiyle gerçekleşir.
- ✅ Ertelenebilir: Kısa süreliğine kontrol edilebilir (örn: nefes tutma).
- ✅ Amacı: Organizmanın varlığını korumaktır.
- ✅ Hem İnsan Hem Hayvanlarda Vardır.
- İçgüdüler:
- ✅ Türe Özgüdür: Sadece belirli bir türde gözlenir (örn: örümceğin ağ örmesi, arının petek yapması).
- ✅ Uyarıcı Belirgin Değildir: İçsel bir uyarılma sonucu ortaya çıkar.
- ✅ Karmaşıktır: Birkaç basit hareketten ziyade, karmaşık bir davranış örüntüsüdür.
- ✅ Ertelenemez: Vakti geldiğinde koşullar ne olursa olsun yapılır.
- ✅ Amacı: Türün devamlılığını sağlamaktır.
- ✅ Sadece Hayvanlarda Vardır: İnsanlarda içgüdü yoktur, çünkü insan türünü aklıyla ve zekasıyla devam ettirir.
- ⚠️ İçgüdüsel Davranış vs. İçgüdü: Annelik gibi bazı davranışlar hormonların etkisiyle ortaya çıkar ve "içgüdüsel davranış" olarak adlandırılır. Bunlar içgüdü değildir, çünkü türe özgü değildir ve hormon etkisi geçince eski haline dönebilir.
- Homeostatik Davranışlar:
- ✅ Organizmanın iç dengesini (homeostazis) korumaya yönelik doğuştan gelen davranışlardır.
- ✅ Örnekler: Vücut ısısını dengelemek için terleme veya titreme; kan basıncını dengelemek için canın tuzlu/tatlı çekmesi; susuzluk hissiyle su içme. Bunlar da yaşantı yoluyla kazanılmaz.
📚 2. Davranış Nedir?
Öğrenmenin temelinde yatan "davranış" kavramı, genellikle eksik tanımlanır. Doğru tanımı şöyledir:
📚 Davranış Tanımı: Bir organizmanın her türlü etkinliğine davranış denir.
Bu tanım, davranışın kapsamının ne kadar geniş olduğunu gösterir. Davranışlar, gözlenebilirliklerine göre ikiye ayrılır:
- Açık Davranışlar: Dışarıdan doğrudan gözlenebilen etkinliklerdir (örn: konuşmak, yürümek, yazı yazmak).
- Kapalı Davranışlar: Dışarıdan doğrudan gözlenemeyen, ancak organizma içinde gerçekleşen etkinliklerdir (örn: rüya görmek, hayal kurmak, düşünmek, acıkmak, susamak).
📚 3. Davranışların Sınıflandırılması
Davranışlar, öğrenme psikolojisi bağlamında üç ana kategoriye ayrılır:
- Doğuştan Gelen Davranışlar: Refleksler, içgüdüler ve homeostatik davranışlar.
- Geçici Davranışlar: Etken madde kullanımı, hastalık, yorgunluk veya sakatlığın doğal sonuçları ile ortaya çıkanlar.
- Öğrenilmiş Davranışlar: Yaşantı yoluyla kazanılan, kalıcı veya izli davranış değişiklikleri.
⚠️ Önemli Not: Doğuştan gelen ve geçici davranışlar, öğrenilmemiş davranışlar kategorisinde yer alır.
💡 4. Öğrenilmiş Davranışları Anlama Yöntemi: "Yeni Doğan Bebek Testi"
Bir davranışın öğrenilmiş olup olmadığını anlamanın pratik bir yolu, "yeni doğan bebek testi"dir. Bu testin mantığı şöyledir:
1️⃣ Test Kuralı: Yeni doğmuş bir bebeği (henüz yaşantı geçirmemiş) belirli bir uyarıcıyla karşılaştırın ve tepkisini gözlemleyin. 2️⃣ Değerlendirme: * Eğer yeni doğmuş bebek o uyarıcıya tepki veriyorsa (ve biz de aynı tepkiyi veriyorsak) ✅, bu davranış doğuştan gelen (öğrenilmemiş) bir davranıştır. * Eğer yeni doğmuş bebek o uyarıcıya tepki vermiyorsa (ama biz tepki veriyorsak) ✅, bu davranış öğrenilmiş bir davranıştır.
⚠️ Unutmayın: Bir tepkiyi öğrenilmiş ya da öğrenilmemiş yapan, tepkinin kendisi değil, o tepkinin hangi uyarıcı karşısında sergilendiğidir.
Örnekler:
- Para görünce mutlu olmak: Yeni doğmuş bebek paranın ne olduğunu bilmez, tepki vermez. Biz ise verebiliriz. ➡️ Öğrenilmiştir.
- Sevdiği kızı görünce Ali'nin yüzünün kızarması: Yeni doğmuş bebek için "sevdiği kız" kavramı yoktur, tepki vermez. Ali'nin tepkisi ise yaşantı sonucu oluşmuştur. ➡️ Öğrenilmiştir.
- Soğukta kalan Ali'nin yüzünün kızarması: Yeni doğmuş bebek de soğukta kalınca yüzü kızarır. Bu fizyolojik bir tepkidir. ➡️ Öğrenilmemiştir (Doğuştan).
- Diline limon değen Ali'nin ağzının sulanması: Yeni doğmuş bebeğin diline limon değdiğinde ağzı sulanır (refleks). ➡️ Öğrenilmemiştir (Doğuştan).
- Limon gören Ali'nin ağzının sulanması: Yeni doğmuş bebek limonun ne olduğunu bilmez, tepki vermez. Ali'nin tepkisi ise yaşantı yoluyla (limonun ekşiliğini deneyimleyerek) oluşmuştur. ➡️ Öğrenilmiştir.
- Karnı doyan bebeğin rahatlaması: Yeni doğmuş bebek karnı doyduğunda doğal olarak rahatlar (fizyolojik). ➡️ Öğrenilmemiştir (Doğuştan).
- Annesinin kokusunu alan bebeğin rahatlaması: Yeni doğmuş bebek annesinin kokusunu doğuştan tanımaz. Bu rahatlama, annenin besleme, gaz çıkarma gibi rahatlatıcı eylemleriyle kokusu arasında kurulan bir bağ (klasik koşullanma) sonucudur. ➡️ Öğrenilmiştir.
- Çalar saatin çalmasıyla uyanmak: Yeni doğmuş bebek de yüksek sese tepki olarak uyanır. Bu, yüksek sesin tehlike algısıyla ilişkilendirildiği doğuştan gelen bir tepkidir. ➡️ Öğrenilmemiştir (Doğuştan). (Ancak saati kurmak veya susturmak öğrenilmiştir.)
🎯 Sonuç
Bu materyalde, öğrenme psikolojisine bir giriş yaparak öğrenme kavramının temel tanımını, öğrenme olmayan davranış türlerini ve davranışın genel tanımını inceledik. Özellikle "yeni doğan bebek testi" gibi pratik bir yöntemle öğrenilmiş ve öğrenilmemiş davranışları ayırt etmenin önemini vurguladık. Bu temel bilgiler, öğrenme psikolojisinin ilerleyen konularını anlamak için sağlam bir zemin oluşturacaktır.
