Bu çalışma materyali, bir dersin sesli transkriptinden derlenmiştir.

---

Osmanlı Devleti Dağılma Dönemi: Sultan Abdülaziz ve II. Abdülhamid Dönemleri 📚

Bu çalışma materyali, Osmanlı Devleti'nin Dağılma Dönemi'nde yaşanan önemli siyasi, sosyal ve ekonomik gelişmeleri, Sultan Abdülaziz ve II. Abdülhamid dönemleri özelinde incelemektedir. Dönemin reformları, iç ve dış politikadaki çalkantılar ve devleti kurtarma çabaları detaylandırılmıştır.

1. Sultan Abdülaziz Dönemi (1861-1876) 👑

Sultan Abdülaziz, 15 yıl süren saltanatı boyunca Osmanlı Devleti'nde önemli modernleşme adımları atmıştır.

1.1. Önemli Islahatlar ve Gelişmeler ✅

• Deniz Filosu: Dünyanın üçüncü en büyük deniz filosu bu dönemde oluşturulmuştur. 🚢
• Adalet Sistemi:
  • Günümüzdeki Yargıtay'ın temeli olan Divan-ı Ahkam-ı Adliye kurulmuştur.
  • Günümüzdeki Danıştay'ın temeli olan Şura-yı Devlet kurulmuştur.
• Yurt Dışı Seyahati: Seyahat amaçlı yurt dışına çıkan ilk Osmanlı padişahıdır.
  • Gidilen Yerler: Fransa (III. Napolyon'un davetiyle), Avusturya, Macaristan, İngiltere, Mısır.
  • Amaçlar:
    1. Yeni borç kaynakları bulmak. 💰
    2. Avrupa devletlerine Rusya'nın Doğu Akdeniz'deki yayılmacı planlarını anlatmak.
    3. Osmanlı içindeki gayrimüslim tebaaya padişahın uluslararası saygınlığını göstermek.
  • Detay: Seyahat sırasında "Saltanat Vagonu" kullanılmış, padişahın Osmanlı toprağına basma hassasiyeti nedeniyle ayakkabısına toprak konulmuştur.
• Eğitim ve Kültür:
  • Mecelle: Ahmet Cevdet Paşa tarafından hazırlanan, Osmanlı Devleti'nin ilk medeni kanunu yürürlüğe girmiştir. 📖
  • Darüşşafaka: Yetim çocukların eğitimi için açılmıştır.
  • Robert Koleji ve Galatasaray Sultanisi gibi önemli eğitim kurumları açılmıştır.
• Sosyal ve Hukuki Düzenlemeler:
  • Hilal-i Ahmer (Kızılay): Hasta ve yaralılara yardım amacıyla kurulmuştur. 🚑
  • Nizamiye Mahkemeleri kurulmuş, Vilayet Nizamnamesi çıkarılmıştır.
• Ekonomik Durum:
  • Ramazan Kararnamesi (1875): Osmanlı Devleti'nin ekonomik sıkıntılarını ve borçlarını ödemekte zorlandığını belirten ilk uyarı niteliğindeki kararnamedir. ⚠️

1.2. Tahttan İndirilmesi 📉

Sultan Abdülaziz, Genç Osmanlılar'ın meşrutiyet taleplerini kabul etmemesi ve yenilik yapmadığı gerekçesiyle tahttan indirilen ilk Osmanlı padişahıdır. Şüpheli bir şekilde hayatını kaybetmiştir.

2. II. Abdülhamid Dönemi (1876-1909) 🌟

II. Abdülhamid, Osmanlı Devleti'nin en uzun süre tahtta kalan padişahlarından biridir ve dönemi hem modernleşme hem de iç/dış çalkantılarla geçmiştir.

2.1. Genel Bakış ve Unvanı ✅

• Unvanı: Eğitime verdiği önem nedeniyle "Maarifperver" (eğitimi seven) unvanıyla anılır.
• Yönetim Merkezi: Yıldız Sarayı'na taşınmıştır.

2.2. Eğitim Hamlesi 🏫

Döneminde büyük bir eğitim hamlesi yaşanmıştır. Birçok mesleki ve teknik okul açılmıştır:

• Sanayi-i Nefise Mektebi (Güzel Sanatlar Fakültesi)
• Hendese (Mühendislik) Mektebi
• Ticaret, Polis, Hukuk, Ziraat, Kız Sanayi, Maliye, Deniz Ticaret, Orman, Maden, Sağır, Kör ve Dilsizler Mektepleri
• Lisan ve Telgraf Mektepleri
• Önemli Şahsiyet: Sanayi-i Nefise Mektebi'nin kurucusu, ilk müzeci ve arkeolog Osman Hamdi Bey'dir.

2.3. Altyapı ve Ekonomi 📈

• Ziraat Bankası: Mithat Paşa'nın gayretleriyle kurulan Memleket Sandıkları (1863, Abdülaziz dönemi), 1888'de Ziraat Bankası adını almıştır.
• Tercüman-ı Hakikat Gazetesi: Bu dönemde yayın hayatına başlamıştır.
• Almanya ile Yakınlaşma: II. Wilhelm ile yakın ilişkiler kurulmuş, Almanya ile stratejik ittifak geliştirilmiştir.
  • 3B Projesi: Berlin-Bağdat Demiryolu projesi başlatılmıştır.
  • Hicaz Demiryolu: İnşa edilmiştir. Bu demiryolları ulaşım ve sevkiyatı kolaylaştırmış, Alman sermayesinin Osmanlı'ya akışını sağlamıştır. 🚂
• Muharrem Kararnamesi (1881): Osmanlı Devleti'nin iflas ettiğini resmen açıkladığı kararnamedir.
• Düyun-u Umumiye İdaresi (Genel Borçlar İdaresi): Muharrem Kararnamesi üzerine alacaklı devletler (başta İngiltere ve Fransa) tarafından kurulmuştur. Osmanlı gelirlerine el koyarak devlet içinde devlet gibi bir yapıya dönüşmüştür. 📊

2.4. İç Güvenlik ve Sosyal Kurumlar 🛡️

• Jurnal Teşkilatı (Hafiye Teşkilatı): İç güvenlik ve düzeni sağlamak amacıyla kurulmuştur.
• Hamidiye Alayları: Ermeni isyanlarını bastırmak için oluşturulmuştur.
• Hamidiye Etfal Çocuk Hastanesi ve Darülhayr-ı Ali: Ermeni saldırılarında yetim kalan çocukları korumak ve eğitmek amacıyla açılmıştır.

2.5. Siyasi Çalkantılar ve II. Meşrutiyet 🇹🇷

• Reval Görüşmeleri (1908): İngiltere ve Rusya arasında Osmanlı Devleti'nin topraklarının paylaşılması kararının alındığı görüşmelerdir. 🌍
• İstibdat Dönemi (1878-1908): II. Abdülhamid'in Kanun-i Esasi'yi askıya alarak Meclis-i Mebusan'ı kapatmasıyla başlayan baskı dönemidir.
• II. Meşrutiyet'in İlanı (1908): İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin baskıları sonucunda II. Abdülhamid ikinci kez Meşrutiyet'i ilan etmek zorunda kalmıştır. Bu olay "Hürriyet Bayramı" olarak kutlanmıştır.
  • Kanun-i Esasi Değişiklikleri (1909):
    • Padişahın yetkileri kısıtlanmıştır.
    • Hükümet meclise karşı sorumlu hale gelmiştir.
    • Meclisi açma ve kapama yetkisi padişahın elinden alınmıştır.
    • Sürgün ve angarya cezaları kaldırılmıştır.
    • Siyasi parti kurma özgürlüğü tanınmıştır.
  • Çift Parlamentolu Sistem: Ayan Meclisi (padişah atar) ve Mebusan Meclisi (halk seçer) yeniden oluşturulmuştur.
• 31 Mart Vakası (1909): II. Meşrutiyet'i ve anayasal düzeni ortadan kaldırarak monarşiye dönmek isteyen gruplar tarafından çıkarılan isyandır.
  • Bastırılması: Selanik'ten gelen Mahmut Şevket Paşa komutasındaki Hareket Ordusu tarafından bastırılmıştır.
  • Mustafa Kemal'in Rolü: Mustafa Kemal, bu orduda kurmay yüzbaşı olarak görev alarak tarih sahnesine ilk kez çıkmıştır. İsyanın bastırılmasında önemli rol oynamış, ordunun planını ve beyannamesini kaleme almıştır.
  • Önemi: Osmanlı tarihinde rejimi değiştirmeye yönelik ilk ve tek isyandır.
• II. Abdülhamid'in Tahttan İndirilmesi: 31 Mart Vakası'nın ardından meclis kararıyla tahttan indirilmiş ve yerine V. Mehmet Reşat geçirilmiştir.
• Toprak Kayıpları: II. Meşrutiyet döneminde önemli toprak kayıpları yaşanmıştır:
  • Bulgaristan bağımsızlığını ilan etmiştir.
  • Bosna-Hersek, Avusturya-Macaristan tarafından ilhak edilmiştir.
  • Girit, Yunanistan'a bağlanmıştır.

3. Osmanlı'yı Dağılmaktan Kurtarma Fikir Akımları 💡

Osmanlı Devleti'ni dağılmaktan kurtarmak amacıyla ortaya çıkan başlıca fikir akımları şunlardır:

• Osmanlıcılık (İttihad-ı Anasır):
  • Fikir: Din, dil, ırk farkı gözetmeksizin herkesi Osmanlı vatandaşı sayma anlayışıdır.
  • Uygulamalar: Tanzimat Fermanı, Islahat Fermanı ve I. Meşrutiyet bu doğrultuda ilan edilmiştir.
  • Başlangıç: II. Mahmut döneminde başlamıştır.
  • Sonu: Balkan Savaşları'nda Arnavutluk'un bağımsızlığını ilan etmesiyle önemini tamamen yitirmiştir.
  • Savunucuları: Ziya Paşa, Mithat Paşa, Namık Kemal, Ali Suavi.
• Türkçülük (Pantürkizm):
  • Fikir: Osmanlı içindeki Türkleri bir bayrak altında toplamayı amaçlamıştır. Rusya'nın Panslavizm politikasına karşı ortaya çıkmıştır.
  • Etkisi: II. Meşrutiyet'in ilanında etkili olmuştur.
  • Savunucuları: Yusuf Akçura, İsmail Gaspıralı, Ziya Gökalp, Fuat Köprülü, Zeki Velidi Togan.
• İslamcılık (Ümmetçilik / Panislamizm):
  • Fikir: Bütün dünya Müslümanlarını halifenin etrafında birleştirmeyi amaçlamıştır. II. Abdülhamid'in dış politikası olmuştur.
  • İlk Darbe: Arnavutluk'un ayrılmasıyla ilk darbeyi almıştır.
  • Önemini Yitirmesi: I. Dünya Savaşı'nda Arapların İngilizlerle işbirliği yapması sonucunda önemini yitirmiştir.
  • Sonu: 3 Mart 1924'te halifeliğin kaldırılmasıyla tamamen sona ermiştir.
  • Savunucuları: Sait Halim Paşa, Mehmet Akif Ersoy, Ahmet Hamdi Akseki, Cemalettin Afgani.
• Batıcılık:
  • Fikir: Batı'nın bilim ve teknolojisini almayı, batılılaşmayı savunmuştur. Lale Devri'nden itibaren etkili olsa da, bir fikir akımı olarak II. Meşrutiyet döneminde öne çıkmıştır.
  • Savunucuları: Celal Nuri, Beşir Fuat, Dr. Abdullah Cevdet, Tevfik Fikret.
• Adem-i Merkeziyetçilik (Federalizm):
  • Fikir: Merkezi yetkilerin yerel yönetimlere devredilmesini savunmuştur.
  • Savunucusu: Prens Sabahattin.

---