Bu çalışma, ders kaydı ve kopyalanmış metin kaynaklarından derlenerek hazırlanmıştır.
Osmanlı Devleti Dağılma Dönemi Siyasi Tarihi (19. Yüzyıl) 📚
Giriş
- yüzyıl, Osmanlı Devleti için büyük toprak kayıplarının, uluslararası güç dengelerinin değiştiği ve varoluş mücadelesinin yaşandığı kritik bir dönemdir. Bu süreçte Rusya'nın yayılmacı politikaları, Avrupa devletlerinin müdahaleleri ve iç isyanlar, Osmanlı'nın dağılma sürecini hızlandıran temel faktörler olmuştur. Bu çalışma, dönemin önemli siyasi olaylarını, nedenlerini ve sonuçlarını kapsamlı bir şekilde sunmayı amaçlamaktadır.
1. Rusya'nın Osmanlı Politikaları ve "Hasta Adam" Kavramı 🇷🇺
- yüzyılda Rusya, Osmanlı Devleti'nin en büyük ve sürekli rakibi haline gelmiştir. Rusya'nın temel politikaları şunlardır:
- Panslavizm: Balkanlardaki Slav kökenli halkları Osmanlı'ya karşı kışkırtarak kendi çatısı altında birleştirme ideolojisi.
- Panortodoksizm: Osmanlı topraklarındaki Ortodoks Hristiyanları himayesi altına alarak nüfuzunu artırma çabası.
- Sıcak Denizlere İnme: Karadeniz ve Boğazlar üzerinden Akdeniz'e ulaşarak küresel bir güç olma hedefi.
- "Hasta Adam" Kavramı: Rus Çarı I. Nikola, Osmanlı Devleti'ni "hasta adam" olarak nitelendirmiş ve Avrupa devletlerine Osmanlı topraklarını paylaşma teklifinde bulunmuştur. 💡 Bu ifade, Osmanlı'nın zayıflığını ve parçalanmaya açık olduğunu uluslararası arenada vurgulamıştır.
2. Kırım Savaşı (1853-1856) ⚔️
2.1. Nedenleri
- Rus Elçisi Mençikov'un Talepleri: Rus elçisi Mençikov, Osmanlı'dan Eflak ve Boğdan'ın Rusya'ya bırakılmasını ve Kudüs'teki Ortodoks Hristiyanların haklarının Rusya'ya devredilmesini talep etmiştir.
- Hünkar İskelesi Antlaşması'nın Etkisi: Rusya, 1833 Hünkar İskelesi Antlaşması ile Boğazlar üzerindeki elde ettiği hakları (1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi ile kaybettiği) geri almak istemiştir.
- Kutsal Yerler Sorunu: Kudüs'teki dini mekanların (özellikle Beytüllahim çevresi) yönetimi konusunda Fransa (Katolikler adına) ve Rusya (Ortodokslar adına) arasındaki rekabet.
- Macar ve Leh Mülteciler Sorunu: 1848 İhtilalleri sonrası Osmanlı'ya sığınan Macar ve Leh mültecilerin Rusya ve Avusturya tarafından iadesinin Osmanlı tarafından reddedilmesi.
2.2. Savaşın Gelişimi ve Önemli Olaylar
- Rusya'nın taleplerinin reddedilmesi üzerine Eflak ve Boğdan'ı işgal etmesiyle savaş başlamıştır.
- Rus donanması, 1853'te Sinop'ta Osmanlı donanmasını yakmıştır. ⚠️ Bu olay, Osmanlı donanmasının tarihte dördüncü kez yakılışıdır.
- Rusya'nın Akdeniz'e inmesini engellemek isteyen İngiltere ve Fransa, Osmanlı'ya destek vererek savaşa dahil olmuş ve savaş Kırım Yarımadası'na kaymıştır. Piyemonte (İtalya) de savaşa katılmıştır.
- Savaş Sırasında Yaşanan Önemli Gelişmeler:
- İlk Dış Borç: Osmanlı Devleti tarihinde ilk kez İngiltere'den dış borç almıştır. 💰 (Sultan Abdülmecid dönemi).
- İlk Telgraf Hatları: Kırım, Varna, İstanbul (veya İstanbul, Şumnu, Edirne) arasında ilk telgraf hatları çekilmiştir. 📞
- Florence Nightingale: Modern hemşireliğin kurucusu sayılan İngiliz hemşire, Selimiye ve Levent kışlalarında yaralı İngiliz ve Osmanlı askerlerini tedavi etmiştir. "Lambalı Kadın" 💡 lakabıyla tanınmıştır.
- Islahat Fermanı (1856): Paris Barış Konferansı öncesinde Avrupa devletlerini etkilemek ve gayrimüslimlere haklar verildiğini göstermek amacıyla ilan edilmiştir.
2.3. 1856 Paris Barış Antlaşması ve Sonuçları
Savaşın sonunda imzalanan antlaşmanın önemli maddeleri şunlardır:
- Osmanlı Devleti, Avrupa hukukundan yararlanan bir Avrupa devleti sayılacak. ✅ (Osmanlı'nın Avrupa devletler hukukuna dahil olması).
- Osmanlı Devleti'nin toprak bütünlüğü Avrupa devletlerinin garantisi altına alınacak. ⚠️ (Osmanlı'nın kendi topraklarını koruyamayacak durumda olduğunu gösteren bir acziyet ifadesidir).
- Karadeniz, hem Osmanlı hem de Rusya için tarafsız hale getirilecek; savaş gemisi ve tersane bulunduramayacaklar. ⚖️ (Osmanlı, savaşı kazanmasına rağmen yenik devlet muamelesi görmüştür. Bu madde, savaşın gerçek galibinin kim olduğu konusunda şüphe uyandırmıştır).
- Eflak ve Boğdan'a özerklik verilecek.
3. 93 Harbi (1877-1878) 💥
3.1. Nedenleri
- Balkan Bunalımı: Rusya'nın kışkırtmalarıyla Balkanlarda (özellikle Sırbistan, Karadağ, Romanya ve Bulgaristan'da) çıkan isyanlar ve Osmanlı'ya karşı artan milliyetçi hareketler.
- İstanbul (Tersane) Konferansı (1876): Balkan sorununu çözmek amacıyla toplanan konferansta, Avrupa devletlerinin Osmanlı'dan Balkanlardaki Hristiyanlar lehine reformlar talep etmesi ve bu taleplerin Osmanlı tarafından reddedilmesi.
- İngiltere'nin Politika Değişikliği: İngiltere'nin, Osmanlı toprak bütünlüğünü koruma politikasından vazgeçerek Rusya'nın yayılmacılığına yeşil ışık yakması.
- Kanun-i Esasi'nin İlanı (1876): Konferans sırasında Avrupa devletlerini etkilemek amacıyla I. Meşrutiyet ilan edilmiş ve ilk anayasa Kanun-i Esasi yürürlüğe konulmuştur. Ancak bu durum, Avrupa devletlerinin taleplerini değiştirmemiştir.
3.2. Savaşın Gelişimi ve Kahramanlar
Savaş, Doğu ve Batı cephelerinde aynı anda cereyan etmiştir:
- Doğu Cephesi:
- Gazi Ahmet Muhtar Paşa: Kars ve Erzurum'da Ruslara karşı büyük bir direniş göstermiştir.
- Nene Hatun: Erzurum Aziziye Tabyaları'nda Ruslara karşı halk direnişinin sembolü olmuştur. 👵 Nene Hatun, Kurtuluş Savaşı'nda değil, 93 Harbi'nde yer almıştır.
- Batı Cephesi:
- Gazi Osman Paşa: Plevne'de 5,5 ay süren destansı bir savunma yaparak "Plevne Kahramanı" unvanını almıştır. 🎖️ Plevne Marşı, bu kahramanlık için yazılmıştır.
3.3. Ayastefanos Antlaşması (1878)
- Rusların Çatalca'ya kadar ilerlemesi üzerine Osmanlı Devleti, ağır şartlar içeren Ayastefanos Antlaşması'nı imzalamak zorunda kalmıştır.
- Bu antlaşma, Rusya'nın Bulgaristan üzerinden Akdeniz'e inme tehlikesi yaratması nedeniyle başta İngiltere olmak üzere Avrupa devletlerinin tepkisini çekmiştir.
- Önemi: İmzalanmasına rağmen yürürlüğe girmeyen ilk Osmanlı antlaşması olarak kabul edilir. 🚫
3.4. Berlin Antlaşması (1878) ve Sonuçları
Ayastefanos Antlaşması'nın yerine, Avrupa devletlerinin müdahalesiyle Berlin Antlaşması imzalanmıştır.
- Maddeleri ve Sonuçları:
- Bulgaristan: Üçe bölündü (Bulgar Prensliği, Doğu Rumeli ve Makedonya'da ıslahat yapılması şartıyla Osmanlı'ya bağlı kalacak). Bu düzenleme ile Rusya'nın Akdeniz'e inmesi engellenmiştir. 🛑
- Bağımsızlıklar: Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsızlık kazandı. 🇹🇷
- Ermeni Meselesi: Girit ve Doğu Anadolu'da Ermeniler lehine ıslahat yapılması kararı alındı. 🌍 Bu madde, Ermeni Meselesi'ni uluslararası bir sorun haline getirmiştir.
- Bosna-Hersek: Osmanlı'ya bağlı kalacak ancak yönetimi Avusturya'ya bırakıldı. 🇦🇹
- Toprak Kayıpları: Kars, Ardahan ve Batum (tarihte Elviye-i Selase olarak bilinir) Rusya'ya verildi. Doğu Beyazıt ise Osmanlı'ya bırakıldı. 🗺️
- Kıbrıs: Antlaşma öncesinde İngiltere, Osmanlı'ya Berlin Konferansı'nda destek verme karşılığında Kıbrıs'ın idaresini almıştır. 🏝️
- 93 Harbi'nin Genel Sonuçları: Balkanlardan Anadolu'ya büyük göç dalgaları yaşanmış ("muhacir" sorunu), Osmanlı Devleti ciddi toprak kayıpları yaşayarak dağılma sürecini hızlandırmıştır.
4. Dağılma Sürecini Hızlandıran Diğer Gelişmeler 📉
- Halepa Fermanı (1878): Girit'te çıkan isyanları yatıştırmak amacıyla Giritli Rumlara geniş haklar veren bir ferman yayınlandı.
- Tunus'un İşgali (1881): Fransa tarafından işgal edildi.
- Mısır'ın İşgali (1882): İngiltere tarafından işgal edildi.
- Dömeke Meydan Muharebesi (1897): Osmanlı-Yunan Savaşı'dır. Osmanlı Devleti savaşı kazanmasına rağmen, Avrupa devletlerinin müdahalesiyle masada kayıplar yaşamıştır. Mustafa Kemal Atatürk'ün gençliğinin en heyecan verici günleri olarak nitelendirdiği, ancak katılamadığı savaştır. ⚔️
Sonuç 🔚
- yüzyıldaki Kırım Savaşı ve 93 Harbi gibi büyük çatışmalar, Osmanlı Devleti'nin zayıflığını ve uluslararası alandaki yalnızlığını açıkça ortaya koymuştur. Paris ve Berlin antlaşmaları, Osmanlı'nın toprak bütünlüğünü koruma çabalarına rağmen, Avrupa devletlerinin müdahalelerine açık hale gelmesine ve önemli toprak kayıpları yaşamasına neden olmuştur. Özellikle Ermeni Meselesi'nin uluslararası boyut kazanması ve stratejik bölgelerin (Kıbrıs, Bosna-Hersek yönetimi) kaybedilmesi, dağılma sürecini hızlandıran kritik gelişmeler olmuştur. Bu dönem, Osmanlı'nın kendi iç dinamiklerini yönetmekte zorlandığı ve dış güçlerin etkisiyle uluslararası arenada giderek daha fazla taviz vermek zorunda kaldığı bir süreci temsil etmektedir.









