Podit
📚 Tarih Çalışma Materyali: Trablusgarp Savaşı'ndan Kurtuluş Savaşı Hazırlıklarına
Kaynaklar: Bu çalışma materyali, bir ders kaydı transkripti ve kopyalanmış metin kaynaklarından derlenerek hazırlanmıştır.
Giriş
Bu çalışma materyali, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinde yaşadığı önemli savaşları ve bu savaşların ardından başlayan Kurtuluş Savaşı hazırlıklarını kapsamaktadır. Trablusgarp Savaşı, Balkan Savaşları ve I. Dünya Savaşı gibi kritik olaylar, Osmanlı'nın dağılma sürecini hızlandırmış ve Türkiye Cumhuriyeti'nin temellerinin atılmasına zemin hazırlamıştır. Bu dönemdeki siyasi, askeri ve sosyal gelişmeler, modern Türkiye tarihinin anlaşılması için büyük önem taşır.
1. Trablusgarp Savaşı (1911-1912)
Trablusgarp Savaşı, İtalya'nın sömürgecilik hedefleri doğrultusunda Osmanlı toprağı olan Trablusgarp'ı işgal etmesiyle başlamıştır.
1.1. Nedenleri
- 🌍 Bölgenin İtalya'ya Yakınlığı: Coğrafi konum, İtalya için stratejik bir avantaj sağlamıştır.
- 💰 Zengin Hammadde Yatakları: Trablusgarp'ın sahip olduğu doğal kaynaklar, İtalya'nın iştahını kabartmıştır.
- 🇮🇹 İtalya'nın Sömürgecilik Rekabetine Geç Katılması: Siyasi birliğini geç tamamlayan İtalya, sömürgecilik yarışında pay kapma arayışındaydı.
- 🤝 Rocconigi Antlaşması: Rusya ile İtalya arasında imzalanan bu antlaşma, İtalya'nın Trablusgarp'ı işgaline Rusya'dan onay almasını sağlamıştır.
1.2. Savaşa Katılan Gönüllü Subaylar
Osmanlı Devleti'nin bölgeye kara bağlantısı olmaması nedeniyle, genç ve vatansever subaylar gönüllü olarak bölgeye giderek yerel halkı örgütlemiştir.
- Mustafa Kemal (Gazeteci Şerif takma adıyla)
- Enver Paşa (Kuyumcu Hamdi takma adıyla)
1.3. Uşi Antlaşması (1912)
Savaş, Balkan Savaşları'nın başlamasıyla Osmanlı'nın barış yapmak zorunda kalmasıyla Uşi Antlaşması ile sona ermiştir.
- ✅ Trablusgarp ve Bingazi İtalya'ya Bırakılacak: Osmanlı'nın Kuzey Afrika'daki son toprağı kaybedilmiştir.
- ✅ Trablusgarp Halkı Dini Açıdan Halife'ye Bağlı Kalacak: Osmanlı'nın bölgedeki kültürel ve dini bağlarını koruma çabasıdır.
- ✅ 12 Ada Balkan Savaşları Sonuna Kadar İtalya'da Kalacak: Geçici olarak İtalya'ya bırakılan adalar, daha sonra geri alınamamıştır.
- ✅ İtalya, Osmanlı'nın Kapitülasyonları Kaldırması Konusunda Yardım Edecek: Bu madde hiçbir zaman gerçekleşmemiştir.
2. Balkan Savaşları (1912-1913)
2.1. I. Balkan Savaşı (1912-1913)
- Nedeni: Osmanlı Devleti'ni Balkanlar'dan tamamen atmak.
- Savaşa Katılan Devletler: Karadağ, Yunanistan, Sırbistan, Bulgaristan.
- Londra Antlaşması (1913):
- ✅ Osmanlı Devleti ile Bulgaristan sınırı Midye-Enez hattı olacak.
- ✅ Osmanlı bu hattın batısından çekilecek.
- I. Balkan Savaşı Sonuçları:
- ⚠️ Batı Trakya azınlık sorunu ortaya çıktı.
- ✅ Osmanlı Devleti'nin Balkanlar'da toprağı kalmadı (Edirne ve Kırklareli dahil).
- 📈 Balkanlar'dan Anadolu'ya büyük Türk göçü başladı.
- 💡 Yenilgiden hükümeti sorumlu tutan İttihat ve Terakki, Bab-ı Ali Baskını'nı gerçekleştirdi.
2.2. II. Balkan Savaşı (1913)
- Nedeni: Bulgaristan'ın I. Balkan Savaşı sırasında diğer Balkan devletlerine göre daha fazla toprak elde etmesi.
- Savaşa Katılan Devletler: Sırbistan, Karadağ, Yunanistan, Romanya (I. Balkan Savaşı'nda olmayıp II. Balkan Savaşı'na katılan tek devlet), Bulgaristan.
- Gelişmeler:
- ✅ Osmanlı Devleti bu durumdan yararlanarak Doğu Trakya'yı (Edirne dahil) Bulgaristan'dan geri almıştır.
- 💡 Doğu Trakya'yı kurtarmasında Enver Paşa etkili olmuş ve "Edirne Fatihi" unvanını almıştır.
- Antlaşmalar:
- ✅ Bükreş Antlaşması: Savaşa katılan Balkan ülkeleri kendi aralarında imzaladı.
- ✅ Osmanlı Devleti - Yunanistan: Atina Antlaşması (Sınır düzenlemesi).
- ✅ Osmanlı Devleti - Bulgaristan: İstanbul Antlaşması (Sınır düzenlemesi).
- ✅ Osmanlı Devleti - Sırbistan: İstanbul Antlaşması (Sırbistan'daki Türklerin hakları).
3. I. Dünya Savaşı (1914-1918)
3.1. Nedenleri
- 💰 Devletler Arası Hammadde ve Pazar Yarışı: Sanayi İnkılabı'nın getirdiği sömürgecilik rekabeti.
- 🌍 Fransız İhtilali'nden Yayılan Ulusçuluk Akımı: Çok uluslu imparatorlukları tehdit eden milliyetçilik hareketleri.
- 🇷🇺 Rusya'nın Sıcak Denizlere İnme ve Panslavizm Politikası: Rusya'nın Balkanlar ve boğazlar üzerindeki emelleri.
- 🇫🇷🇩🇪 Almanya ile Fransa Arasındaki Alsace-Lorraine Sorunu: Zengin kömür yataklarına sahip bu bölge üzerindeki anlaşmazlık.
- ⚠️ Savaşın Başlaması: Avusturya-Macaristan İmparatorluğu veliahtı Ferdinand'ın Saraybosna gezisi sırasında Sırp Gavrilo Princip tarafından öldürülmesi.
3.2. Osmanlı Devleti'nin Savaşa Katılımı
- Almanya'nın Yanında Savaşa Girme Nedenleri:
- ✅ Siyasi yalnızlıktan kurtulmak.
- ✅ Almanya ile yapılan gizli antlaşmalar.
- ✅ Kaybettiğimiz toprakları geri alma isteği.
- ✅ İttihat ve Terakki'nin Alman hayranlığı.
- Osmanlı'nın Savaşa Girmesinin Sonuçları:
- ✅ Almanya'nın savaş yükü hafifledi.
- ✅ Savaşın süresi uzadı.
- ✅ V. Mehmet Reşat Cihat ilan etti.
- ✅ Yeni cepheler açıldı.
3.3. Cepheler
3.3.1. Taarruz Cepheleri (Saldırı)
- Kafkasya Cephesi:
- Nedenleri: Kars, Ardahan, Batum'u geri almak, Turancılığı gerçekleştirmek, Bakü petrollerine ulaşmak, İngilizlerin Hindistan ile olan bağını koparmak.
- Kanal Cephesi:
- Nedenleri: Kaybedilen Mısır'ı geri almak, İngiltere'nin sömürge yolları ile bağlantılarını kesmek.
- 💡 Bu cephe Almanların isteği üzerine açılmıştır. Komutanı Cemal Paşa'dır.
3.3.2. Savunma Cepheleri
- Çanakkale Cephesi:
- Nedenleri: İstanbul'u alarak Osmanlı Devleti'ne son vermek ve savaşın süresini kısaltmak, kararsız kalan Balkan ülkelerini kendi yanlarına çekmek.
- 💡 Mustafa Kemal savaş sırasında askerlere "Ben size yaşamayı değil ölmeyi emrediyorum" demiştir.
- Sonuçları:
- ✅ Savaşın süresi en az 2 yıl uzadı.
- ✅ Bulgaristan Osmanlı Devleti'nin yanında savaşa girdi.
- ✅ Mustafa Kemal'in rütbesi Albaylığa yükseltildi.
- ✅ Rusya'ya yardım gitmediği için Rusya'daki ekonomik kriz derinleşti.
- ✅ I. Dünya Savaşı'nda Osmanlı Devleti'nin başarılı olduğu tek cephedir.
- 💡 Mustafa Kemal Çanakkale Savaşı'nın ardından "Hamdolsun İstanbul'u kurtardık" demiştir.
- Irak Cephesi:
- Nedenleri: Rusya'ya karadan yardım göndermek, Musul ve Abadan petrollerini ele geçirmek.
- ✅ Kut'ül Amare'de 25.000 İngiliz askeri ve General Townshend esir alındı.
- Hicaz-Yemen Cephesi:
- Nedenleri: İngilizlerin kutsal bölgeleri ele geçirmek.
- 💡 Fahreddin Paşa, Medine'de yaptığı savunmayla öne çıktı ve "Çöl Aslanı", "Medine Müdafii", "Çöl Ortasında Plevne Kahramanı" gibi unvanlar aldı.
- ⚠️ İngiliz ajanı Lawrence ve Hicaz Emiri Şerif Hüseyin arasında imzalanan "McMahon Antlaşması" bu cephede etkili olmuştur.
- Suriye-Filistin Cephesi:
- Nedenleri: Kanal Cephesi'nin devamıdır. İtilaf devletlerinin amacı Anadolu'ya güneyden girmek, Kudüs'ü ve Suriye petrollerini ele geçirmektir.
- ✅ Mustafa Kemal cepheye atanarak İngilizlerin ilerleyişini durdurdu.
3.4. I. Dünya Savaşı Sırasında Yapılan Gizli Antlaşmalar
- İstanbul Antlaşması: Boğazlar Rusya'ya verildi.
- Londra Antlaşması: İtalya'ya Antalya ve çevresi verildi.
- Skyes-Picot Antlaşması: İngiltere ve Fransa arasında imzalandı, Orta Doğu paylaşıldı.
- Petrograt Antlaşması: Rusya'ya Doğu Anadolu verildi.
- McMahon Antlaşması: Şerif Hüseyin ve İngiltere arasında imzalandı.
- St. Jean de Maurienne Antlaşması: İtalya'ya İzmir ve çevresi verildi.
- 💡 Gizli antlaşmaları dünyaya açıklayan devlet: SSCB (Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği).
3.5. Wilson İlkeleri (1918)
ABD Başkanı Woodrow Wilson'ın I. Dünya Savaşı sonrasında yapılacak barışın esaslarını yayınladığı on dört ilkedir.
- ✅ Osmanlı Devleti'nin Türklerin çoğunlukta olduğu bölgelerinde Osmanlı egemenliği sağlanacak, Türklerin çoğunlukta olmadığı bölgelerde ise buradaki milletlerin kendi kendini yönetme hakkı olacak.
- ✅ Boğazlar bütün milletlerin gemilerine açık olacak ve bu durum milletlerarası kontrol altında olacak.
- ✅ Her millet kendi geleceğine kendisi karar verecek (Self-determinasyon).
- ✅ Alsas-Loren Fransa'ya verilecek.
- ✅ Devletler arası anlaşmazlıkları çözmek amacıyla uluslararası bir teşkilat kurulacak (Milletler Cemiyeti).
- 💡 Milletler Cemiyeti'nin (Cemiyet-i Akvam) kurulması amaçlanmıştır. Bu madde Wilson İlkeleri'nin uyulan tek maddesidir.
3.6. I. Dünya Savaşı'nın Sonuçları
- ✅ Milletler Cemiyeti kuruldu.
- ✅ Osmanlı, Avusturya-Macaristan, Çarlık Rusya ve Almanya gibi imparatorluklar yıkıldı.
- ✅ Çekoslovakya, Avusturya, Macaristan, SSCB, Ukrayna, Letonya, Litvanya, Polonya, Estonya, Türkiye gibi yeni devletler kuruldu.
- ⚠️ Savaş dönemi boyunca açlık ve kıtlık nedeniyle çok fazla insan hayatını kaybetti.
- 🚀 İlk kez uçak, denizaltı, zehirli gaz gibi yeni silahlar kullanıldı.
- 💡 Yeni rejimler ortaya çıktı (Komünizm, Nazizm, Faşizm).
- ✅ Sömürgecilik, mandacılık adı altında devam etti.
- 💡 Galip devletler mağlup devletlerden toprak ya da savaş tazminatı almamalıdır (Wilson İlkeleri'ne göre).
- 📊 İngiltere: En kârlı devlet.
- 📊 ABD: Savaşın kaderini değiştiren devlet.
- 📊 İtalya: Savaş sırasında taraf değiştiren devlet.
- 📊 Bulgaristan: Savaştan ilk çekilen devlet.
4. Savaş Sonrası Gelişmeler ve Kurtuluş Savaşı Hazırlıkları
4.1. Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918)
- İmzalayanlar: Osmanlı Devleti adına Rauf Orbay, İngiliz Amiral Calthorpe.
- Yer: Limni Adası, Agamemnon zırhlısı.
- Önemi: Osmanlı Devleti'ni fiilen sona erdirmiştir.
- Önemli Maddeleri:
- ⚠️ 7. Madde: İtilaf Devletleri güvenliğini tehdit eden herhangi bir bölgede karışıklık çıkması halinde o bölgeyi işgal edebilecek. (İşgallerin hukuki dayanağını oluşturmuştur, Wilson İlkeleri'ne ters düşmekten kurtulmuşlardır.)
- ⚠️ 24. Madde: Vilayet-i Sitte'de (Erzurum, Van, Bitlis, Sivas, Diyarbakır, Elazığ) herhangi bir karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri buraları işgal edecek. (Doğu Anadolu'da Büyük Ermenistan kurmaya yöneliktir.)
- ✅ Haberleşme ve ulaşıma ait bütün araç-gereçler (telsiz, telgraf, kablolar vb.) anlaşma devletinin denetimine bırakılacaktır. (Halkın direnişini engellemeyi amaçlar.)
- ✅ Osmanlı ordusu terhis edilecek, orduya ait araç-gereç, taşıt, mühimmat İtilaf devletlerine teslim edilecek. Savaş gemileri teslim olacak.
- ✅ Boğazlar İtilaf Devletleri'ne açılacak, Karadeniz'e giriş-çıkışlar serbest olacak.
4.2. Paris Barış Konferansı (1919)
- Amacı: I. Dünya Savaşı sonunda yenen devletler ile yenilen devletler arasında yapılacak barış antlaşmalarını belirlemek.
- Katılımcı: 32 devlet katıldı.
- Önemli Kararlar ve Gelişmeler:
- 💡 İtilaf Devletleri arasında ilk kez görüş ayrılığı yaşanmıştır.
- ⚠️ Gizli antlaşmalarda İtalya'ya bırakılan İzmir ve çevresi, İngiltere'nin istekleri doğrultusunda Yunanistan'a bırakıldı.
- ✅ Antep ve Maraş'ın Fransa'ya verilmesine ve Boğazların yönetiminin uluslararası bir komisyona bırakılmasına karar verildi.
4.3. I. Dünya Savaşı'nı Bitiren Barış Antlaşmaları
- Almanya: Versay Antlaşması
- Avusturya: Sen German Barışı
- Macaristan: Triyanon Antlaşması
- Bulgaristan: Nöyyi Antlaşması
- Osmanlı: Sevr Antlaşması (Yürürlüğe girmemiştir.)
4.4. İzmir'in İşgali (15 Mayıs 1919)
- 💡 Bu işgale karşı ilk kurşunu Hukuk-u Beşer gazetesi başyazarı Hasan Tahsin (Osman Nevres) atmıştır.
- ✅ Albay Süleyman Fethi Bey "Yaşa Venizelos" demediği için şehit edildi.
- 📚 Amiral Bristol Raporu: İzmir'in işgalinin haksızlığını ve Türk Milli Mücadelesi'nin haklılığını ortaya koyan ilk uluslararası belgedir.
4.5. Kurtuluş Savaşı Hazırlık Dönemi
- 💡 Mustafa Kemal İstanbul'a geldiğinde Cevat Abbas'a "Geldikleri gibi giderler" demiştir.
- ✅ Mustafa Kemal, 9. Ordu Müfettişliği göreviyle Samsun'a çıktı (19 Mayıs 1919).
- ✅ Samsun ve çevresindeki ilk incelemelerinden sonra Mustafa Kemal, İstanbul Hükümeti'ne ilk raporu olan Samsun Raporu'nu göndermiştir.
- Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919):
- ✅ Mustafa Kemal tarafından yayınlandı.
- ✅ İzmir'in işgali her yerde protesto edilecek.
- ⚠️ Protestolar yapılırken masum azınlığa zarar verilmeyecek.
- ✅ Ordular dağıtılmayacak, silahlar teslim edilmeyecek. (Mondros'a karşı ilk açık direniş çağrısı)
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919):
- ✅ Mustafa Kemal arkadaşlarıyla beraber yayınladı: Ali Fuat Cebesoy, Rauf Orbay, Kazım Karabekir (telgrafla onayladı), Cemal Paşa (telgraf), Cafer Tayyar Paşa, Ali Fethi Okyar.
- 💡 Milli Mücadele'nin gerekçesi, amacı ve yöntemi belirlenmiştir.
