📚 19. Yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu: Dağılma Dönemi Çalışma Rehberi

Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, bir ders kaydı ve ders içeriğini özetleyen metinlerden derlenmiştir.

Giriş: 19. Yüzyıl Osmanlı'sına Genel Bakış

19. yüzyıl, Osmanlı İmparatorluğu için varlığını sürdürme mücadelesiyle dolu, çalkantılı bir dağılma dönemi olmuştur. Bu dönemde imparatorluk, iç ve dış faktörlerin etkisiyle büyük toprak kayıpları yaşamış, siyasi ve sosyal yapısında köklü değişikliklere gitmek zorunda kalmıştır. Dönemin temel politikası, büyük devletler arasındaki çıkar çatışmalarından faydalanarak ayakta kalmayı amaçlayan denge politikası olmuştur. 🌍

💡 Dönemin Padişahları:

III. Selim, IV. Mustafa, II. Mahmut, Abdülmecid, Abdülaziz, V. Murat, II. Abdülhamid, V. Mehmet Reşat, VI. Mehmet Vahdettin.

✅ Temel Politikalar ve Etkiler:

• Denge Politikası: İlk kez Fransızların Mısır'ı işgali sırasında İngiltere ve Rusya'nın desteğiyle uygulanmıştır. 19. yüzyılda Osmanlı'nın varlığını sürdürmesinin temel nedeni olarak kabul edilir.
• Fransız İhtilali'nin Etkileri: 1789 Fransız İhtilali ile yayılan milliyetçilik, eşitlik, insan hakları gibi kavramlar, özellikle milliyetçilik akımı, Osmanlı'yı derinden etkilemiştir. Balkanlarda yoğun azınlık isyanlarına yol açmıştır.
• Rusya'nın Panslavizm Politikası: Rusya, Slav halkları Osmanlı'ya karşı kışkırtarak milliyetçilik akımının etkisini artırmıştır.

---

1. Azınlık İsyanları ve Bağımsızlık Süreçleri

1.1. Sırp İsyanı (1804)

Osmanlı'ya karşı ilk ayaklanan azınlık Sırplar olmuştur.

• Nedenleri:
  • Milliyetçilik akımının etkisi.
  • Rusya'nın kışkırtmaları.
  • Osmanlı-Avusturya savaşlarının Sırbistan topraklarında yaşanması ve halkın mağduriyeti.
  • Yeniçeri dayılarının kötü davranışları.
• Gelişmeler:
  • 1804'te Kara Yorgi önderliğinde III. Selim döneminde başlamıştır.
  • İsyanın bastırılmasının ardından çıkan 1806-1812 Osmanlı-Rus Savaşı sonucunda Bükreş Antlaşması (1812) ile Sırplara ayrıcalık verilmiştir.
• Bağımsızlık Aşamaları (BEB Kodu):
  • Bükreş Antlaşması (1812): Ayrıcalık.
  • Edirne Antlaşması (1829): Özerklik.
  • Berlin Antlaşması (1878): Bağımsızlık.
• ⚠️ KPSS Bilgisi: Osmanlı'ya karşı ilk ayaklanan ve ilk ayrıcalık elde eden Sırplardır.

1.2. Yunan İsyanı (1820)

• Nedenleri:
  • Milliyetçilik akımı ve Rus kışkırtmaları.
  • Filiki Eterya Cemiyeti'nin "Megali İdea" (Büyük Ülkü / Bizans'ı yeniden kurma arzusu) hedefi. 📚
  • Yanya Valisi Tepedelenli Ali Paşa'nın isyanı.
• Gelişmeler:
  • 1820'de II. Mahmut döneminde İpsilanti kardeşler öncülüğünde başlamıştır.
  • Osmanlı, isyanı bastıramayınca Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa'dan Mora ve Girit valilikleri karşılığında yardım istemiştir.
  • 1827 Navarin Baskını'nda Osmanlı ve Mısır donanmaları Avrupa devletleri (İngiltere, Fransa, Rusya) tarafından yakılmıştır.
  • Bu durum, 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı'na yol açmıştır.
  • Savaş sonunda imzalanan Edirne Antlaşması (1829) ile Yunanistan bağımsızlığını kazanmıştır.
• ✅ KPSS Bilgisi: Yunanistan, Osmanlı'dan ayrılan ilk ulus olmuştur.

1.3. Cezayir'in İşgali (1830)

• Yunan İsyanı sürecindeki çalkantılardan faydalanan Fransa, 1830'da Cezayir'i işgal etmiştir.
• ✅ KPSS Bilgisi: Cezayir, Osmanlı'nın Kuzey Afrika'da kaybettiği ilk toprak parçasıdır.

---

2. Mısır ve Boğazlar Sorunu

2.1. Kavalalı Mehmet Ali Paşa İsyanı (1831)

• Nedenleri: Kavalalı, Yunan isyanını bastırmasına rağmen vaat edilen Mora ve Girit valiliklerini alamayınca isyan etmiştir. Mora'nın Yunanistan'a verilmesi üzerine Şam ve Girit valiliklerini talep etmiş, reddedilince ordularını Anadolu'ya göndermiştir.
• Gelişmeler: Kavalalı'nın oğlu İbrahim Paşa komutasındaki Mısır orduları, Filistin, Suriye, Adana, Konya ve Kütahya'ya kadar ilerlemiştir.
• Kütahya Antlaşması (1833): II. Mahmut'un Rusya'dan yardım istemesi üzerine İngiltere ve Fransa araya girerek Kütahya Antlaşması'nı imzalatmıştır. Kavalalı'ya Mısır valiliğine ek olarak Şam, Girit, Adana ve Cidde valilikleri verilmiştir.
• ⚠️ KPSS Bilgisi: Kavalalı Mehmet Ali Paşa isyanı, başlangıçta bir iç sorun iken, II. Mahmut'un Rusya'dan yardım istemesiyle uluslararası bir sorun haline gelmiştir.

2.2. Hünkar İskelesi Antlaşması (1833)

• II. Mahmut, Kavalalı'ya karşı Rusya'dan yardım istemesi üzerine Rusya ile bu antlaşmayı imzalamıştır.
• Maddeleri:
  • Rusya'ya saldırı olursa Osmanlı boğazları kapatacak.
  • Osmanlı'ya saldırı olursa Rusya donanmasıyla yardım edecek.
  • Antlaşma 8 yıl süreyle geçerli olacak.
• ✅ KPSS Bilgisi:
  • Bu antlaşma ile Boğazlar Sorunu uluslararası alanda ilk kez ortaya çıkmıştır.
  • Osmanlı'nın boğazlar konusunda tek başına karar verdiği son antlaşmadır.
  • Osmanlı ile Rusya arasındaki ikinci dostluk antlaşmasıdır (ilki 1724 İstanbul Antlaşması).

2.3. Balta Limanı Ticaret Antlaşması (1838)

• Osmanlı, İngiltere'nin desteğini almak amacıyla bu antlaşmayı imzalamıştır.
• Etkileri: İngilizlere geniş kapitülasyonlar verilmiş, İngiliz malları Osmanlı piyasalarını sarmış ve yerli sanayi (loncalar) büyük darbe alarak çökmüştür.
• ⚠️ KPSS Bilgisi: Osmanlı ekonomisini baltalayan, yerli sanayiyi çökerten ve İngilizlere en geniş kapitülasyonları veren antlaşmadır.

2.4. Nizip Bozgunu (1839)

• Kavalalı Mehmet Ali Paşa'nın orduları, Gaziantep'in Nizip ilçesinde Osmanlı ordusunu ağır bir yenilgiye uğratmıştır.
• Bu olaydan kısa süre sonra II. Mahmut vefat etmiş, yerine Abdülmecid geçmiştir.

2.5. Tanzimat Fermanı (1839)

• Abdülmecid döneminde, Avrupalı devletlerin iç işlerine karışmasını engellemek ve azınlık sorununu çözmek amacıyla ilan edilmiştir.
• Önemli İlkeler: Herkesin kanun önünde eşitliği, mahkemelerin herkese açık olması, gelire göre vergilendirme gibi maddeler içerir.

2.6. 1840 Londra Sözleşmesi

• İngiltere'nin baskısıyla Kavalalı Mehmet Ali Paşa ile imzalanmıştır.
• Sonuç: Kavalalı'ya verilen Şam, Girit, Adana ve Cidde valilikleri geri alınmış, Mısır valiliği Kavalalı ve soyuna bırakılmış, ancak Osmanlı'ya vergi ödeme şartı getirilmiştir.
• ✅ KPSS Bilgisi: Mısır Sorunu, bu sözleşmeyle büyük oranda çözüme kavuşmuştur.

2.7. 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi

• Hünkar İskelesi Antlaşması'nın süresi dolunca (8 yıl sonra) İngiltere'nin öncülüğünde imzalanmıştır.
• Sonuç: Boğazlar'ın uluslararası statüsü belirlenmiş, savaş zamanında tüm devletlerin savaş gemilerine kapalı olması kararlaştırılmıştır.
• ✅ KPSS Bilgisi: Boğazlar konusunda imzalanan ilk uluslararası antlaşmadır.

---

3. Kırım Savaşı (1853-1856)

3.1. Nedenleri

• Rusya'nın Sıcak Denizlere İnme Politikası: Rusya'nın Osmanlı toprakları üzerinden Akdeniz'e inme isteği.
• "Hasta Adam" Tabiri: Rus Çarı Nikola'nın Osmanlı için "hasta adam" tabirini kullanması ve topraklarının paylaşılması teklifi (İngiltere reddetmiştir). 📚
• Kutsal Yerler Sorunu: Kudüs'teki Hristiyan mabetlerinin bakımı konusunda Rusya'nın Ortodokslar adına imtiyaz istemesi.
• Sinop Baskını (1853): Rusya'nın Sinop'ta Osmanlı donanmasını yakması, İngiltere ve Fransa'nın savaşa müdahale etmesine neden olmuştur.

3.2. Savaşan Taraflar

• Osmanlı Yanında: İngiltere, Fransa, Piyemonte (Sardinya), Avusturya (savaşa katılmayıp Paris Konferansı'na katılmıştır).
• Rusya: Tek başına.
• 💡 Piyemonte'nin Katılımı: İtalyan siyasi birliğini sağlamak amacıyla savaşa katılmıştır. Kırım Savaşı sonrası Piyemonte önderliğinde İtalyan siyasi birliği sağlanmıştır.

3.3. Önemli Gelişmeler

• İlk Dış Borç: Osmanlı, savaş masraflarını karşılamak için ilk kez İngiltere'den dış borç almıştır.
• Telgraf Kullanımı: İlk kez telgraf hatları (Edirne-Şumnu-İstanbul arasında) kullanılmıştır.
• Florence Nightingale: "Lambalı Kadın" lakabıyla bilinen İngiliz hemşire, İstanbul Selimiye Kışlası'nda yaralı askerlere gönüllü hemşirelik yapmıştır. Hemşireliğin kurucusu olarak kabul edilir. 📚
• Islahat Fermanı (1856): Abdülmecid, Avrupalı devletlerin iç işlerine karışmasını önlemek amacıyla savaş sırasında ilan etmiştir. Gayrimüslimlere geniş haklar tanınmıştır.

3.4. 1856 Paris Antlaşması

• Maddeleri ve Yorumları:
  • Osmanlı bir Avrupa devleti sayılacak ve Avrupa hukukundan yararlanacak. ✅
    • Yorum: Osmanlı'nın Avrupa devletleri tarafından ilk kez Avrupa hukukuna dahil edilmesi.
  • Osmanlı toprakları Avrupalı devletlerin koruması altında olacak.
    • Yorum: Osmanlı'nın güçsüzlüğünü kabul etmesi ve toprak bütünlüğünün Avrupalı garantörlüğüne bırakılması.
  • Karadeniz tarafsız hale getirilecek; Osmanlı ve Rusya Karadeniz'de donanma ve tersane bulunduramayacak. ✅
    • Yorum: Savaşı kazanan Osmanlı'nın da kısıtlanması, yeni devlet muamelesi gördüğünün kanıtıdır. Rusya'nın sıcak denizlere inmesi engellenmiştir.
  • Boğazlar, 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi'ne göre yönetilecek.
    • Yorum: Rusya'nın Akdeniz'e inmesi engellenmeye devam etmiştir.
  • Eflak ve Boğdan'a özerklik verilecek.
    • Yorum: Romanya'nın bağımsızlık süreci başlamıştır.
  • Osmanlı, Islahat Fermanı'nı uygulayacak. ✅
    • Yorum: Islahat Fermanı uluslararası bir antlaşma maddesi haline gelerek Osmanlı'nın iç işlerine müdahaleye açık kapı bırakmıştır.
• ⚠️ KPSS Bilgisi:
  • Osmanlı'nın 19. yüzyılda imzaladığı şartları en iyi antlaşmadır.
  • Rusya, Küçük Kaynarca Antlaşması ile elde ettiği birçok hakkı kaybetmiştir.

---

4. 93 Harbi (1877-1878)

4.1. Nedenleri

• Balkan Bunalımı (1875): Bosna, Hersek, Bulgaristan, Sırbistan'da çıkan isyanlar.
• Tersane Konferansı (1876): Avrupalı devletlerin İstanbul'da toplanarak Balkan sorununu çözme girişimi. Azınlıklara özerklik ve bağımsızlık kararları alınmıştır.
• I. Meşrutiyet'in İlanı (1876): Jön Türkler'in baskısıyla II. Abdülhamid tarafından ilan edilmiş, Kanun-i Esasi yürürlüğe girmiş ve Mebusan Meclisi açılmıştır. Osmanlı, bu hamleyle Tersane Konferansı kararlarını etkilemeyi amaçlamıştır. Ancak Avrupalı devletler kararlarından vazgeçmeyince Rusya saldırıya geçmiştir.

4.2. Cepheler ve Kahramanlar

• Kafkas Cephesi:
  • Gazi Ahmet Muhtar Paşa: Kars ve çevresinde Ruslara karşı direniş göstermiştir.
  • Nene Hatun: Erzurum Aziziye Tabyaları'nda halk direnişini örgütlemiştir. 📚
• Balkan Cephesi:
  • Süleyman Hüsnü Paşa: Şıpka Geçidi'nde Rusları belirli bir süre durdurarak "Şıpka Kahramanı" olarak anılmıştır.
  • Gazi Osman Paşa: Plevne Müdafaası'nda büyük kahramanlıklar göstermiş, "Plevne Kahramanı" olarak anılmıştır. 📚

4.3. Ayastefanos Antlaşması (1878)

• Osmanlı'nın yenilgisi üzerine Rusya ile imzalanmıştır.
• Önemli Maddesi: Büyük Bulgaristan Krallığı kurulacak.
  • Yorum: Rusya'nın Bulgaristan üzerinden sıcak denizlere (Adriyatik, Ege, Batı Karadeniz) inme politikası güçlenmiştir.
• İngiltere'nin Müdahalesi: İngiltere, bu durumdan rahatsız olarak antlaşmanın şartlarını hafifletmek karşılığında Osmanlı'dan Kıbrıs'ın yönetimini istemiştir. Osmanlı kabul etmiştir.
• ⚠️ KPSS Bilgisi: Ayastefanos Antlaşması, İngiltere'nin müdahalesiyle yürürlüğe girmemiş, yerine Berlin Antlaşması imzalanmıştır.

4.4. Berlin Antlaşması (1878)

• Ayastefanos Antlaşması'nın yerine imzalanmıştır.
• Maddeleri ve Yorumları:
  • Bulgar toprakları üçe ayrılıp Osmanlı'ya bağlanacak.
    • Yorum: Rusya'nın Bulgaristan üzerinden sıcak denizlere inmesi engellenmiştir.
  • Sırbistan, Karadağ, Romanya bağımsız olacak. (Sakar Kodu) ✅
    • Yorum: İlk kez bir antlaşmayla birden fazla ulus bağımsızlık kazanmıştır.
  • Bosna-Hersek Osmanlı'nın olacak, yönetimi Avusturya'ya bırakılacak.
    • Yorum: Osmanlı'nın egemenlik haklarını zedeleyici bir maddedir, Avusturya'nın ileride Bosna-Hersek'i ilhak etmesine zemin hazırlamıştır.
  • Teselya Yunanistan'a verilecek.
  • Kars, Ardahan, Batum (Elviye-i Selase) Rusya'ya verilecek; Doğu Beyazıt Osmanlı'da kalacak. ✅
    • Yorum: Ayastefanos'a göre Osmanlı'nın tek kazancı Doğu Beyazıt'ın geri alınmasıdır.
  • Osmanlı, Rumların yaşadığı Girit'te ve Ermenilerin yaşadığı yerlerde ıslahat yapacak. ✅
    • Yorum: Bu madde ile Ermeni Sorunu uluslararası boyut kazanmıştır.
  • Osmanlı, Rusya'ya savaş tazminatı ödeyecek.
• ⚠️ KPSS Bilgisi: Ermeni Sorunu'nun uluslararası boyut kazandığı antlaşmadır.

---

5. İstibdat Dönemi ve Toprak Kayıpları

5.1. II. Abdülhamid Dönemi (1878-1908)

• Rejim Değişikliği: 93 Harbi sonrası II. Abdülhamid, meşrutiyet rejimini askıya alarak mutlakiyete dönmüş, Kanun-i Esasi'yi yürürlükten kaldırmış ve Mebusan Meclisi'ni kapatmıştır. Bu durum, Osmanlı'da rejim değişikliği olarak kabul edilir.
• İstibdat Dönemi: 1878-1908 yılları arasındaki baskıcı dönemdir.
• İdeoloji: İslamcılık (Ümmetçilik / Panislamizm) devletin resmi ideolojisi haline gelmiştir.

5.2. Önemli Toprak Kayıpları

• İngiltere: Kıbrıs (yönetimi 1878, işgali 1914), Mısır (1882).
• Fransa: Tunus (1881).
• 1908 İkinci Meşrutiyet'in İlanı Sürecindeki Kayıplar:
  • Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti.
  • Yunanistan Girit adasını ilhak ettiğini açıkladı.
  • Avusturya Bosna-Hersek'i ilhak ettiğini açıkladı.

5.3. Dömeke Meydan Savaşı (1897)

• Girit sorunundan dolayı Yunanistan ile yapılmıştır.
• Sonuç: Osmanlı, Yunanistan'ı yenmiştir.
• 1897 İstanbul Antlaşması: Osmanlı'nın 19. yüzyılda kazanan taraf olarak imzaladığı son antlaşmadır. 📚

---

Ek Bilgi: Zeynep Kamil Hastanesi'nin Hikayesi 💡

Malatya Arapgir'den Yusuf Kamil Paşa ile Kavalalı Mehmet Ali Paşa'nın kızı Züleyha Zeynep Hanım'ın aşk ve fedakarlık dolu hikayesi, günümüzde İstanbul'da bulunan Zeynep Kamil Çocuk Hastalıkları Hastanesi'nin kuruluşuna ilham vermiştir. Çocukları olmayan çift, servetlerini çocukların sağlığına adamış ve bu hastaneyi kurmuşlardır.