📚 Osmanlı Kültür ve Medeniyeti: Kapsamlı Bir Çalışma Rehberi

Giriş

Altı yüzyılı aşkın süre hüküm sürmüş, üç kıtaya yayılmış ve ardında derin izler bırakmış Osmanlı İmparatorluğu, sadece bir devlet yapısı değil, aynı zamanda eşsiz bir kültür ve medeniyet sentezidir. Farklı inançları, dilleri ve kültürleri bir potada eriterek kendine özgü bir yaşam biçimi, sanat anlayışı ve düşünce dünyası yaratmıştır. Bu çalışma rehberi, Osmanlı medeniyetinin temel unsurlarını, devlet, toplum, hukuk, sanat, bilim ve gündelik yaşamdaki yansımalarını detaylı bir şekilde inceleyerek, bu büyük mirasın günümüze uzanan etkilerini anlamanıza yardımcı olmayı amaçlamaktadır. Özellikle KPSS lisans düzeyindeki sınavlara hazırlanan öğrenciler için kritik öneme sahip konulara özel bir vurgu yapılacaktır.

---

Kaynak Bilgisi

Bu çalışma materyali, kullanıcı tarafından belirtilen "Osmanlı kültür ve medeniyeti" konusundaki genel bilgi birikimi ve KPSS lisans düzeyindeki sınav analizleri doğrultusunda hazırlanmıştır. Herhangi bir spesifik ders kaydı, not veya PDF belgesi kullanılmamıştır.

---

1. 🏛️ Devlet Yapısı ve Yönetim Anlayışı

Osmanlı İmparatorluğu'nun devlet yapısı, merkeziyetçi bir anlayışla şekillenmiş olup, padişah mutlak otoritenin temsilcisiydi. Ancak bu otorite, şer'i ve örfi hukuk ile dengelenmekteydi.

1.1. Padişah ve Merkezi Otorite

Padişah, devletin başı, ordunun komutanı ve İslam halifesi sıfatıyla en yüksek siyasi, askeri ve dini otoriteye sahipti. Yetkileri yasama (kanunname çıkarma), yürütme (devlet işlerini idare etme) ve yargı (en yüksek mahkeme sıfatıyla) alanlarını kapsıyordu.

1.2. Divan-ı Hümayun 📚

Osmanlı Devleti'nin en önemli yönetim organı olan Divan-ı Hümayun, devlet işlerinin görüşülüp karara bağlandığı yerdi. İlk olarak Orhan Bey döneminde kurulmuş, Fatih Sultan Mehmet dönemine kadar padişah başkanlığında toplanmış, bu dönemden itibaren ise Sadrazam başkanlık etmeye başlamıştır. ✅ Görevleri:

• Devletin iç ve dış siyasetini belirlemek.
• Yasama, yürütme ve yargı yetkilerini kullanmak.
• Şikayetleri dinlemek ve karara bağlamak.
• Yeni kanunlar hazırlamak.

💡 KPSS Notu: Divan-ı Hümayun üyeleri ve görevleri sıkça sorulan konulardandır.

Divan-ı Hümayun Üyeleri:

• Sadrazam (Vezir-i Azam): Padişahın mutlak vekili, Divan'ın başkanı (Fatih'ten sonra). Padişah mührünü taşırdı.
• Vezirler: Sadrazamın yardımcıları, eyalet yönetiminde görev alabilirlerdi.
• Kazaskerler: Adalet ve eğitim işlerinden sorumlu. Hem kadıların atamasını yapar hem de büyük davalara bakarlardı. Rumeli ve Anadolu olmak üzere iki taneydi.
• Defterdarlar: Mali işlerden sorumlu. Gelir ve giderleri düzenler, bütçeyi hazırlarlardı. Rumeli ve Anadolu olmak üzere iki taneydi.
• Nişancı: Padişahın tuğrasını çeker, ferman ve beratlara padişahın mührünü basar, arazi kayıtlarını tutardı.
• Reisülküttab: Divan'ın yazışma işlerini yürütür, dış ilişkilerden sorumlu hale gelmiştir (XVII. yüzyıldan itibaren).
• Kaptanıderya: Donanma komutanı, Divan'a denizcilikle ilgili konularda katılırdı.
• Yeniçeri Ağası: Yeniçeri Ocağı'nın komutanı, Divan'a güvenlik konularında katılırdı.
• Şeyhülislam: Divan'ın daimi üyesi değildi ancak alınan kararların İslam hukukuna uygunluğu konusunda fetva verirdi.

1.3. Veraset Sistemi 📈

Osmanlı'da veraset sistemi zamanla değişiklik göstermiştir:

1. İlk Dönem (Osman Bey - I. Murat): "Ülke hanedan üyelerinin ortak malıdır." anlayışı. Taht kavgalarına yol açmıştır.
2. I. Murat Dönemi: "Ülke padişah ve oğullarının malıdır." anlayışı. Taht kavgalarını biraz azaltmıştır.
3. Fatih Sultan Mehmet Dönemi: "Ülke padişahın malıdır." anlayışı ve Kardeş Katli Yasası ile merkezi otoriteyi güçlendirme amacı.
4. I. Ahmet Dönemi: Ekber ve Erşed Sistemi (en yaşlı ve en akıllı şehzadenin tahta geçmesi) getirilerek taht kavgaları büyük ölçüde sona erdirilmiş, şehzadelerin sancağa çıkma uygulamasına son verilmiştir.

1.4. Eyalet Yönetimi

Devlet, merkeziyetçi yapısını taşrada da sürdürmek için eyalet sistemini kullanmıştır. Eyaletler, beylerbeyi veya valiler tarafından yönetilirdi. Sancaklar ise sancakbeyleri tarafından idare edilirdi.

2. ⚖️ Hukuk Sistemi ve Adalet Anlayışı

Osmanlı hukuk sistemi, şer'i hukuk (İslam hukuku) ve örfi hukuk (geleneksel Türk hukuku ve padişah kanunnameleri) olmak üzere iki temel üzerine kuruluydu. Bu iki hukuk türü birbirini tamamlar nitelikteydi.

2.1. Şer'i Hukuk

📚 Tanım: Kur'an, Sünnet, İcma ve Kıyas'a dayanan İslam hukukudur. ✅ Uygulama Alanı: Evlenme, boşanma, miras gibi kişisel hukuk konuları ve dini hükümlerle ilgili davalar.

2.2. Örfi Hukuk

📚 Tanım: Türk töresi, fethedilen bölgelerin gelenekleri ve padişahın çıkardığı kanunnamelerden oluşan hukuktur. ✅ Uygulama Alanı: Devlet yönetimi, maliye, toprak düzeni, askeri konular ve ceza hukuku gibi alanlar. 💡 Kanunnameler: Padişahların çıkardığı kanunlardır. En bilineni Fatih Sultan Mehmet'in çıkardığı Kanunname-i Ali Osman'dır.

2.3. Kadıların Rolü

Kadılar, Osmanlı adalet sisteminin temel direkleriydi.

• Yargı Görevi: Davalara bakmak, hüküm vermek.
• Noterlik Görevi: Alım-satım, vekalet gibi işlemleri tescil etmek.
• Belediye Hizmetleri: Fiyatları denetlemek (narh sistemi), çarşı-pazar düzenini sağlamak.
• Vergi Toplama: Bazı bölgelerde vergi toplama işlerine nezaret etmek.
• Vakıfları Denetleme: Vakıfların işleyişini kontrol etmek.

3. 👥 Toplumsal Yapı ve Millet Sistemi

Osmanlı toplumu, din ve etnik köken farklılıklarına rağmen belirli bir düzen içinde bir arada yaşamıştır. Bu düzenin temelini Millet Sistemi oluşturur.

3.1. Millet Sistemi 🤝

📚 Tanım: Osmanlı Devleti'nde farklı din ve mezheplere mensup toplulukların, kendi inanç ve geleneklerine göre örgütlenerek, kendi iç işlerini (eğitim, hukuk, ibadet) serbestçe yürütmelerine olanak tanıyan sistemdir. ✅ Özellikleri:

• Din temelli bir ayrımdır (Müslüman milleti, Rum milleti, Ermeni milleti, Yahudi milleti vb.).
• Her milletin başında kendi dini lideri (Patrik, Hahambaşı) bulunurdu.
• Bu sistem sayesinde farklı kültürler barış içinde bir arada yaşamış, Osmanlı hoşgörüsü dünyaya örnek olmuştur.

3.2. Toplumun Katmanları 📊

Osmanlı toplumu temel olarak iki ana sınıfa ayrılırdı:

1. Yönetenler (Askerî Sınıf)

Devlet hizmetinde bulunan, vergi ödemeyen ve belirli imtiyazlara sahip olan sınıftır. Kendi içinde üçe ayrılır:

• Seyfiye (Kılıç Ehli): Askeri ve idari görevliler. Sadrazam, vezirler, beylerbeyleri, sancakbeyleri, kapıkulu askerleri (yeniçeriler vb.).
• İlmiye (İlim Ehli): Din, eğitim ve hukuk işlerinden sorumlu. Şeyhülislam, kazaskerler, kadılar, müderrisler.
• Kalemiye (Kalem Ehli): Bürokrasi ve maliye işlerinden sorumlu. Defterdarlar, nişancılar, reisülküttablar, katipler.

2. Yönetilenler (Reaya)

Devletin koruması altında olan, vergi ödeyen ve genellikle üretimle uğraşan halk kesimidir. Din, dil, ırk ayrımı gözetmeksizin tüm halkı kapsar. Şehirli, köylü ve konargöçer olarak üçe ayrılırdı.

3.3. Lonca Teşkilatı 🛠️

Esnaf ve zanaatkarların örgütlendiği, Ahi Teşkilatı'nın devamı niteliğindeki mesleki kuruluştur. ✅ Görevleri:

• Üretimin kalitesini ve miktarını kontrol etmek.
• Fiyatları belirlemek (narh sistemi).
• Üyeler arasında dayanışmayı sağlamak.
• Mesleki eğitimi (usta-çırak ilişkisi) düzenlemek.
• Haksız rekabeti önlemek.
• Devlet ile esnaf arasındaki ilişkileri düzenlemek.

4. 🕌 Vakıf Müessesesi

Vakıflar, Osmanlı toplumsal yaşamının ve dayanışmasının en önemli kurumlarından biriydi. Devletin ulaşamadığı veya yetersiz kaldığı alanlarda sosyal hizmetleri üstlenmişlerdir.

4.1. Vakıfların İşlevleri ✅

• Eğitim: Medreseler, kütüphaneler, sıbyan mektepleri inşa etmek ve işletmek.
• Sağlık: Hastaneler (darüşşifalar), şifahaneler kurmak ve bakımını sağlamak.
• Sosyal Yardım: Aşevleri (imaretler), kervansaraylar, yolcular için hanlar inşa etmek. Fakirlere, yetimlere yardım etmek.
• İmar ve Çevre: Cami, köprü, çeşme, hamam gibi yapılar inşa etmek ve bakımlarını üstlenmek. Ağaç dikmek, su yolları açmak.
• Kültürel: Sanatçıları desteklemek, el yazması eserleri çoğaltmak.

4.2. Vakıf Türleri

• Hayri Vakıflar: Toplumun genel yararına yönelik vakıflar (cami, medrese, hastane).
• Zürri Vakıflar: Aile üyelerine gelir sağlamak amacıyla kurulan vakıflar.

💡 KPSS Notu: Vakıfların toplumsal dayanışmadaki rolü, devletin sosyal devlet anlayışının bir göstergesi olarak sıkça vurgulanır.

5. 🎓 Eğitim ve Bilim

Osmanlı Devleti, eğitime ve bilime büyük önem vermiş, bu alanda önemli kurumlar ve bilim insanları yetiştirmiştir.

5.1. Medreseler 📚

Osmanlı eğitim sisteminin temelini oluşturan medreseler, hem dini hem de pozitif bilimlerin öğretildiği kurumlardı.

• Müfredat: Başlangıçta fıkıh, kelam, tefsir, hadis gibi dini ilimlerin yanı sıra matematik, astronomi, tıp, mantık gibi pozitif bilimler de okutulurdu. Ancak zamanla pozitif bilimlerin ağırlığı azalmıştır.
• Hiyerarşi: Müderris (profesör), Danişmend (öğrenci), Suhte (medrese öğrencisi).
• Önemi: Devletin ilmiye sınıfını yetiştiren ana kurumdu.

5.2. Enderun Mektebi 👑

Padişahın sarayında bulunan, devşirme sistemiyle alınan yetenekli çocukların devlet adamı ve sanatçı olarak yetiştirildiği eşsiz bir kurumdu.

• Amacı: Devletin üst düzey yönetici, asker ve sanatçı ihtiyacını karşılamak.
• Müfredat: Geniş bir yelpazede eğitim verilirdi: Türkçe, Arapça, Farsça, İslam ilimleri, matematik, coğrafya, tarih, müzik, hat, binicilik, güreş, silah kullanma.
• Önemi: Liyakat esasına dayalı bir eğitimle, kökenine bakılmaksızın yetenekli kişilerin devletin en üst kademelerine yükselmesini sağlamıştır.

5.3. Diğer Eğitim Kurumları

• Sıbyan Mektepleri: Çocuklara okuma-yazma ve temel dini bilgilerin öğretildiği ilkokul düzeyindeki kurumlar.
• Lonca Okulları: Esnaf ve zanaatkarların mesleki eğitim verdiği yerler (usta-çırak ilişkisi).
• Cami ve Tekkeler: Halkın dini ve ahlaki eğitim aldığı yerler.

5.4. Önemli Bilim İnsanları ve Eserleri 🔭

• Ali Kuşçu: Matematikçi ve astronom. Fatih Sultan Mehmet döneminde İstanbul'a gelmiş, Ayasofya Medresesi'nde müderrislik yapmıştır.
• Takiyüddin Mehmet: Astronom ve mühendis. İstanbul'da bir rasathane kurmuştur.
• Piri Reis: Denizci ve haritacı. Dünya haritası ve Kitab-ı Bahriye adlı eseriyle tanınır.
• Akşemseddin: Fatih Sultan Mehmet'in hocası, tıp ve tasavvuf alimi.
• Sabuncuoğlu Şerefeddin: Tıp alimi, Cerrahiyyetü'l-Haniyye adlı eseriyle tanınır.

6. 🎨 Sanat ve Mimari

Osmanlı medeniyeti, sanatta ve mimaride zirveye ulaşmış, kendine özgü bir estetik anlayışı geliştirmiştir.

6.1. Mimari 🕌

Osmanlı mimarisi, Selçuklu, Bizans ve İslam mimarisinden etkilenerek özgün bir sentez oluşturmuştur.

• Erken Dönem (Bursa ve İznik): Tek kubbeli, sade yapılar (Bursa Ulu Cami, Yeşil Cami).
• Klasik Dönem (İstanbul): Mimar Sinan'ın dehasıyla zirveye ulaşmıştır. Büyük külliyeler, merkezi kubbe etrafında şekillenen anıtsal yapılar (Süleymaniye Camii, Selimiye Camii).
  • Mimar Sinan: Kanuni, II. Selim ve III. Murat dönemlerinde baş mimar olarak görev yapmıştır. Eserlerini "çıraklık", "kalfalık" ve "ustalık" dönemi eserleri olarak sınıflandırmıştır.
    • Çıraklık Eseri: Şehzade Camii
    • Kalfalık Eseri: Süleymaniye Camii
    • Ustalık Eseri: Selimiye Camii
• Geç Dönem (Lale Devri, Barok, Rokoko Etkileri): Batı etkilerinin görüldüğü, daha süslü yapılar (Nuruosmaniye Camii, Dolmabahçe Sarayı).

6.2. Geleneksel Sanatlar 🖌️

• Hat (Kaligrafi): Arap harfleriyle güzel yazı yazma sanatı. İslam sanatının en önemli dallarından biridir. Şeyh Hamdullah, Hafız Osman önemli hattatlardır.
• Minyatür: El yazması kitapları süslemek için yapılan küçük boyutlu, perspektifsiz resim sanatı. Nakkaş Osman, Matrakçı Nasuh önemli minyatürcülerdir.
• Tezhip: El yazması kitapların sayfalarını, levhaları altın ve boya ile süsleme sanatı.
• Çini: Seramik levhaların sır altı tekniğiyle boyanarak fırınlanmasıyla elde edilen süsleme sanatı. İznik çinileri dünyaca ünlüdür.
• Ebru: Yoğunlaştırılmış su üzerine özel boyalarla desenler oluşturup kağıda aktarma sanatı.
• Ciltçilik: Kitapları korumak ve estetik bir görünüm kazandırmak için yapılan sanat.

6.3. Edebiyat ve Müzik 🎶

• Divan Edebiyatı: Yüksek zümreye hitap eden, Arapça ve Farsça kelimelerle yüklü, nazım şekilleri (gazel, kaside, mesnevi) ve mazmunlarla dolu bir edebiyat. Fuzuli, Baki, Nedim, Şeyh Galip önemli temsilcileridir.
• Halk Edebiyatı: Halkın anlayabileceği sade bir dille yazılan, hece ölçüsü ve dörtlüklerle oluşturulan edebiyat. Aşık Veysel, Karacaoğlan, Yunus Emre önemli temsilcileridir.
• Müzik: Klasik Türk Müziği, dini müzik (ilahi, mevlevi ayini) ve halk müziği olmak üzere zengin bir yapıya sahipti. Itri, Dede Efendi önemli bestecilerdir.

7. ☕ Gündelik Yaşam ve Sosyal Hayat

Osmanlı insanının gündelik yaşamı, zengin sosyal etkileşimler ve kendine özgü alışkanlıklarla doluydu.

7.1. Kahve Kültürü ☕

Kahvehaneler, sosyal yaşamın ve sohbetin merkezi haline gelmişti. İnsanlar burada haberleşir, tartışır, oyun oynar ve edebi sohbetler yapardı.

7.2. Hamamlar 🛀

Temizlik ve sağlık merkezi olmasının yanı sıra, sosyal buluşma, eğlence ve dinlenme mekanlarıydı.

7.3. Çarşılar ve Pazarlar 🛍️

Ekonomik hayatın kalbi olan çarşılar, aynı zamanda sosyal etkileşimin yoğun olduğu yerlerdi. Esnaf ve halkın buluştuğu, alışverişin yanı sıra haberleşmenin de sağlandığı mekanlardı.

7.4. Şenlikler ve Eğlenceler 🎉

Dini bayramlar, düğünler, sünnet törenleri, padişah çocuklarının doğumları gibi özel günler büyük şenliklerle kutlanırdı. Bu şenliklerde halk oyunları, meddah gösterileri, Karagöz ve Hacivat gibi geleneksel eğlenceler yer alırdı.

7.5. Aile ve Mahalle Yapısı

Geniş aile yapısı yaygındı. Mahalleler, güçlü komşuluk ilişkileri ve dayanışma ruhuyla öne çıkardı. Her mahallenin bir camisi, mescidi, bakkalı ve kahvehanesi bulunurdu.

8. 💡 KPSS Odaklı Detaylar ve Sıkça Sorulan Konular

KPSS lisans sınavlarında Osmanlı Kültür ve Medeniyeti bölümünden çıkan sorular genellikle belirli konular etrafında yoğunlaşmaktadır. İşte bu konulara dair ek detaylar:

8.1. Devlet Yönetimi ve Kurumlar

• Divan-ı Hümayun: Üyeleri, görevleri ve zaman içindeki değişimleri (özellikle Sadrazam'ın başkanlık etmeye başlaması).
• Veraset Sistemi: Osman Bey'den I. Ahmet'e kadar olan değişiklikler ve bunların nedenleri/sonuçları. (Kardeş katli, Ekber ve Erşed).
• Tımar Sistemi: Toprak yönetimi, asker yetiştirme, vergi toplama ve asayişi sağlama gibi çok yönlü işlevleri. Bozulma nedenleri ve sonuçları.
• Kapıkulu Ocakları: Devşirme sistemiyle kurulan, doğrudan padişaha bağlı profesyonel ordu. Yeniçeriler, Cebeciler, Topçular, Acemi Ocağı gibi birimleri.

8.2. Hukuk ve Adalet

• Şer'i ve Örfi Hukukun Kaynakları: Hangi alanlarda uygulandıkları.
• Kadıların Yetki ve Sorumlulukları: Yargı, noterlik, belediye hizmetleri, vakıf denetimi gibi geniş görev tanımları.

8.3. Toplumsal Yapı

• Yönetenler (Askerî) ve Yönetilenler (Reaya) Ayrımı: Bu ayrımın temel özellikleri ve sınıfların içeriği.
• Seyfiye, İlmiye, Kalemiye Sınıfları: Hangi görevlilerin hangi sınıfa dahil olduğu ve bu sınıfların devlet içindeki rolleri.
• Millet Sistemi: Hoşgörü, dini özerklik ve Osmanlı'nın çok uluslu yapısını bir arada tutmadaki rolü.

8.4. Eğitim ve Bilim

• Enderun Mektebi: Devşirme sistemiyle ilişkisi, amacı (devlet adamı ve sanatçı yetiştirme), müfredatı ve mezunlarının devlet kademelerindeki yeri.
• Medreseler: Müfredatındaki değişimler (pozitif bilimlerin azalması), ilmiye sınıfını yetiştirmedeki rolü.
• Önemli Bilim İnsanları: Ali Kuşçu, Piri Reis, Takiyüddin gibi isimlerin hangi alanlarda çalıştıkları ve önemli eserleri.

8.5. Ekonomi ve Lonca Teşkilatı

• Lonca Teşkilatı: Görevleri (üretim kontrolü, fiyat belirleme, mesleki eğitim, haksız rekabeti önleme) ve Ahi Teşkilatı ile benzerlikleri/farklılıkları.
• Osmanlı Ekonomisinin Temel İlkeleri:
  • İaşecilik: Halkın refahını sağlamak için piyasada yeterli mal bulunmasını ve fiyatların uygun olmasını hedefleyen ilke.
  • Gelenekçilik: Mevcut düzeni ve dengeyi korumayı amaçlayan, radikal değişimlere karşı olan ilke.
  • Fiskalizm: Devlet gelirlerini en üst düzeye çıkarmayı ve en alt düzeyde tutmayı hedefleyen ilke.
• İltizam Sistemi: Devlet gelirlerinin belirli bir bedel karşılığında mültezimlere devredilmesi.
• Malikane Sistemi: İltizamın ömür boyu verilmesi.

8.6. Sanat ve Mimari

• Mimar Sinan: Çıraklık, kalfalık, ustalık dönemi eserleri ve bu eserlerin özellikleri.
• Geleneksel Sanatlar: Hat, minyatür, çini, tezhip gibi sanatların özellikleri ve önemli temsilcileri.

9. 🌍 Osmanlı Medeniyetinin Mirası ve Etkisi

Osmanlı kültür ve medeniyeti, Türk-İslam sentezinin en güzel örneklerinden biridir. Farklı coğrafyalardan ve kültürlerden aldığı etkileri kendi potasında eriterek özgün bir kimlik oluşturmuştur.

9.1. Türk-İslam Sentezi ✅

Osmanlı, Selçuklu mirasını devralmış, Bizans, Arap ve Fars kültürlerinden etkilenerek kendine özgü bir sentez yaratmıştır. Bu sentez, mimariden sanata, hukuktan toplumsal yaşama kadar her alanda kendini göstermiştir.

9.2. Günümüze Ulaşan Miras 💡

Bugün bile mimarimizden dilimize, mutfağımızdan sosyal alışkanlıklarımıza kadar birçok alanda Osmanlı'nın izlerini görmek mümkündür.

• Mimari: İstanbul, Bursa, Edirne gibi şehirlerdeki camiler, köprüler, hanlar.
• Dil: Türkçedeki Arapça ve Farsça kökenli kelimeler.
• Mutfak: Zengin Osmanlı mutfağının günümüz Türk mutfağına etkisi.
• Sosyal Alışkanlıklar: Misafirperverlik, komşuluk ilişkileri, kahve kültürü.

9.3. Evrensel Katkılar

Osmanlı medeniyeti, adalet, hoşgörü, sanat ve bilime verdiği önemle sadece kendi dönemine değil, günümüze de ilham veren bir miras bırakmıştır. Millet sistemi gibi uygulamalar, farklı inanç ve kültürlerin bir arada barış içinde yaşayabileceğini göstermiştir.

Sonuç

Osmanlı kültür ve medeniyeti, derinliği, çeşitliliği ve bıraktığı kalıcı mirasla insanlık tarihinin önemli dönemlerinden birini temsil eder. Bu medeniyeti anlamak, sadece geçmişi değil, aynı zamanda günümüzdeki kültürel kimliğimizi ve değerlerimizi de daha iyi kavramamızı sağlar. Unutmayalım ki, geçmişini bilmeyen geleceğini inşa edemez. Bu çalışma rehberi, Osmanlı'nın zengin kültürel dokusunu keşfetmenize ve özellikle KPSS gibi sınavlarda başarılı olmanıza yardımcı olmayı ummaktadır.