Aşağıdaki çalışma materyali, çeşitli ders notları ve sesli ders kayıtlarından derlenerek hazırlanmıştır.

---

Osmanlı İmparatorluğu'nun Yükseliş Dönemi: Fatih, Kanuni ve Sokullu Mehmet Paşa

Bu çalışma materyali, Osmanlı İmparatorluğu'nun en parlak dönemlerinden olan Fatih Sultan Mehmet, Kanuni Sultan Süleyman ve Sokullu Mehmet Paşa dönemlerindeki önemli olayları, fetihleri ve idari gelişmeleri kapsamaktadır. Bu dönemler, Osmanlı'nın hem askeri hem de idari alanda zirveye ulaştığı, geniş coğrafyalara yayıldığı ve dünya siyasetinde belirleyici bir güç olduğu bir yükseliş evresini temsil eder.

1. Fatih Sultan Mehmet Dönemi (1451-1481) 👑

Fatih Sultan Mehmet, babası I. Murat'ın Manisa'ya çekildiği dönemde 12 yaşında tahta çıkmış, ancak asıl saltanatı babasının vefatından sonra 19 yaşında başlamıştır. Yedi dil (Arapça, Farsça, Rumca, Latince, Slavca, İbranice ve Çağatayca) bilmesiyle dikkat çeken Fatih, bilime büyük önem vermiştir. 📚

✅ Bilim ve Kültüre Katkıları:

• 1466'da Batlamyos haritasını yeniden tercüme ettirmiş ve haritadaki adları Arap harfleriyle yazdırmıştır.
• Dönemin önemli astronomi bilgini Ali Kuşçu'yu İstanbul'a getirtmiştir.
• "Avni" mahlasıyla şiirler yazmıştır.

1.1. İstanbul'un Fethi (1453) ⚔️

İstanbul'un fethi, Fatih Sultan Mehmet döneminin en önemli olayıdır ve dünya tarihi açısından da bir dönüm noktasıdır.

✅ Fethin Nedenleri:

• Bizans'ın Haçlı Seferlerine zemin hazırlaması ve Osmanlı şehzadelerini kışkırtması.
• Osmanlı toprak bütünlüğünü sağlama arzusu.
• Boğazlara ve İpek Yolu'na hâkim olma isteği.
• Bizans'ın Anadolu beylikleriyle iş birliği yapması.
• İstanbul'un bilim ve kültür merkezi olması.
• Hz. Muhammed'in "İstanbul mutlaka fethedilecektir. Onu fetheden komutan ne güzel komutan, onu fetheden asker ne güzel askerdir." hadisi şerifi.

💡 Önemli Söz: Fetih öncesinde Bizanslı devlet memuru Grandük Notaras'ın "İstanbul'da Kardinal külahı görmektense Osmanlı sarığı görmeyi tercih ederim" sözü, Bizans'taki Katolik-Ortodoks ayrılığını ve Osmanlı'ya karşı tutumu göstermektedir.

1.1.1. Fetih Öncesi Hazırlıklar 🛡️

• Osmanlı Hazırlıkları:
  • Venedik ve Eflak gibi prensliklerle saldırmazlık antlaşmaları yapıldı.
  • Boğazkesen (Rumeli Hisarı) inşa edildi.
  • Şahi topları döktürüldü (Muslihiddin, Saruca Sekban, Macar asıllı Urban).
  • Mancınık ve hareketli kuleler inşa edildi.
  • 400 parçalık donanma hazırlandı.
• Bizans Önlemleri:
  • Grejuva (suda yanan) ateşi geliştirildi.
  • Haliç'e zincir çekildi.
  • Avrupalı devletlerden yardım istendi.
  • Surlar güçlendirildi.
  • Katolik ve Ortodoks kiliseleri birleştirilmeye çalışıldı.

1.1.2. Fethin Sonuçları 📊

• İstanbul, Osmanlı Devleti'nin başkenti oldu.
• II. Mehmet "Fatih" unvanını aldı.
• Osmanlı Devleti'nin Kuruluş Dönemi sona erdi, Yükselme Dönemi başladı.
• Anadolu ve Rumeli arasındaki toprak bütünlüğü sağlandı.
• Boğazlar ve İpek Yolu Osmanlı Devleti'nin eline geçti. Bu durum Avrupalı devletlerin Coğrafi Keşifler'e yönelmesine neden oldu.
• Orta Çağ kapandı, Yeni Çağ başladı.
• Topların surları yıkabileceğinin anlaşılmasıyla feodalite zayıflamaya başladı.
• İstanbul'dan kaçan bilim insanları İtalya'ya giderek Rönesans'ın başlamasına katkıda bulundu.
• Fetih, İslam dünyasında sevinçle karşılanıp "Feth-i Mübin" (Parlak Fetih) olarak nitelendirildi.

1.2. Fatih Dönemi Diğer Fetihler ve Gelişmeler 🗺️

• Fetihler: Sırbistan (1454), Mora (1460), Eflak (1462), Bosna ve Hersek (1463), Midilli (1462), Eğriboz (1470), Zenta (1470), Arnavutluk (1479).
• Karadeniz'in Türk Gölü Olması: 1475'te Gedik Ahmet Paşa öncülüğünde Kırım'ın alınmasıyla Karadeniz Türk gölü hâline geldi.
• Bizans'ın Dirilme Umutlarının Sonu: 1461'de Trabzon Rum İmparatorluğu'na son verildi.
• Otlukbeli Savaşı (1473): Akkoyunlu Devleti ile yapıldı.
• Otranto'nun Alınması (1480): Fatih'in son seferidir. Rodos kuşatıldı ancak alınamadı.
• İdari ve Sosyal Gelişmeler:
  • Topkapı Sarayı yapıldı.
  • Ayasofya Kilisesi, Fetih Camisi'ne dönüştürüldü.
  • İlk altın para (Sikke-i Hasene) basıldı.
  • İlk defa iltizam sistemi uygulandı.
  • İlk defa müsadere uygulandı (Malları müsadere edilen ilk devlet adamı Çandarlı Halil Paşa'dır).
  • Cülus bahşişi vermek yasalaştı.
  • Divana nişancı atandı.
  • Sadrazamlar Divana başkanlık etmeye başladı.
  • Örfi hukuk kuralları yazılı hâle getirildi (Kanunname-i Ali Osman).
  • Sahn-ı Seman Medreseleri ile Tetimme Medreseleri açıldı.
  • Sinan Bey'e portresini yaptırdı ("Gül Koklayan Fatih").
  • Halkın dilek ve şikâyetlerini dinlemek amacıyla arz odası kuruldu.
• Unvanları: "Roma Kralı" anlamına gelen "Kayser-i Rum" unvanını aldı. Ayrıca "Sultanül Bahreyn ve Hakanül Berreyn" (iki denizin ve iki karanın hükümdarı) unvanı kullanıldı.
• Venedik ile İlişkiler: 1463-1479 yılları arasında süren savaşlar sonunda 1479 İstanbul Antlaşması ile Venediklilere kapitülasyon verildi ve İstanbul'da elçi (balyos) bulundurma hakkı tanındı.
• Memlüklerle İlişkiler: Hicaz Su Yolları sorunu yüzünden Memlükler ile ilişkiler bozuldu.

2. Kanuni Sultan Süleyman Dönemi (1520-1566) 👑

Kanuni Sultan Süleyman, Osmanlı tarihinin en uzun süre (46 yıl) tahtta kalan padişahıdır. "Muhteşem", "Büyük Türk" ve "Kanuni" sıfatlarıyla anılmıştır. "Muhibbi" mahlasıyla şiirler yazmıştır.

2.1. Batı Politikası ve Seferleri ⚔️

Kanuni, Avrupa'nın siyasi birliğini parçalamak ve Coğrafi Keşiflerin etkisiyle zayıflayan Macar Kralı Layos'un Şarlken ve Avusturya'ya güvenerek güçlenmek istemesi üzerine Batı'ya seferler düzenlemiştir.

• Belgrad'ın Alınması (1521): Orta Avrupa fetihleri için bir üs elde edildi.
• Mohaç Meydan Muharebesi (1526): Macaristan mağlup edildi ve Budin alındı.
• I. Viyana Kuşatması (1529): İlk defa kuşatıldı ancak alınamadı.
• İstanbul Antlaşması (1533): Avusturya ile imzalandı. Bu antlaşmayla Avusturya Arşidükü Osmanlı sadrazamına denk sayıldı ve Orta Avrupa'nın siyasi üstünlüğü Osmanlılara geçti. Bu, iki taraf arasında yapılan ilk resmi antlaşmadır.
• Zigetvar Seferi (1566): Kanuni Sultan Süleyman'ın son seferidir.

2.2. Denizlerdeki Gelişmeler 🌊

• Rodos'un Alınması (1522): Saint Jean Şövalyelerinden alındı.
• Barbaros Hayrettin Paşa: Hızır Reis, Barbaros Hayrettin Paşa adını alıp Kaptan-ı Deryalık makamına getirilerek Osmanlı donanması güçlendirildi.
• Preveze Deniz Savaşı (1538): Barbaros Hayrettin Paşa komutasındaki Osmanlı donanması, Haçlı donanmasını yenilgiye uğratarak Akdeniz'i bir Türk gölü hâline getirdi. 28 Eylül 1538, ülkemizde "Donanma Günü" olarak kutlanmaktadır.
• Trablus'un Alınması (1551).
• Cerbe Deniz Savaşı (1560): Haçlılar tekrar yenilgiye uğratılarak Akdeniz'deki Türk üstünlüğü kesinleşti.
• Malta Kuşatması (1565): Kuşatıldı ancak Turgut Reis'in şehit olmasına rağmen alınamadı.
• Sakız Adası'nın Alınması (1566).

2.3. Doğu Politikası ve Hint Deniz Seferleri 🗺️

• İran Seferleri: Tebriz, Revan ve Nahcivan ele geçirildi.
• Amasya Antlaşması (1555): İran ile ilk resmi antlaşma imzalandı.
• Hint Deniz Seferleri:
  • Nedenleri:
    • Portekizlilerin Hint Okyanusu'na ulaşması ve baharat ticaretini ele geçirme isteği.
    • Basra Körfezi ve Kızıldeniz'e giriş çıkışı engelleyerek Müslüman devletlere saldırması.
    • Kızıldeniz yoluyla hacca giden Müslümanlara saldırması.
    • Gücerat hükümdarının Portekizlilere karşı Osmanlılardan yardım istemesi.
  • Komutanlar: Hadım Süleyman Paşa (1538), Piri Reis (1551), Murat Reis (1552), Seydi Ali Reis (1553).
  • Sonuçları:
    • Baharat Yolu'nun kontrolü Portekizlilere geçti (Olumsuz sonuç).
    • Kızıldeniz Türk gölü hâline geldi (Olumlu sonuç).
    • Seydi Ali Reis, Hindistan ve Osmanlı donanmasındaki gözlemlerini "Miratü'l-Memalik" adlı eserinde anlattı (Kültürel sonuç).

2.4. Kapitülasyonlar 📜

• Fransa'ya Kapitülasyonlar (1535):
  • Her iki ülke gemileri karşılıklı olarak ticaret yapmakta serbest olacaktı.
  • Türk tüccarlar da aynı haklardan yararlanacaktı.
  • Bu antlaşma, hükümdarların hayatta kaldığı sürece geçerli olacaktı.
  • Fransızlar arasındaki hukuki anlaşmazlıklara Fransız hâkimler bakacaktı.

3. Sokullu Mehmet Paşa Dönemi (1564-1579) 🌍

Sokullu Mehmet Paşa, I. Süleyman, II. Selim ve III. Murat dönemlerinde sadrazamlık yaparak Osmanlı İmparatorluğu'na hizmet etmiştir.

3.1. Fetihler ve Önemli Olaylar ⚔️

• Kıbrıs'ın Alınması (1571): Lala Mustafa Paşa komutasındaki Osmanlı donanması Kıbrıs'ı aldı.
  • Sonuçları: Doğu Akdeniz'in güvenliği arttı, Baharat Yolu'nun güvenliği sağlandı, Osmanlılara karşı Akdeniz kıyılarındaki tehditler azaldı.
• İnebahtı Deniz Savaşı (1571): Kıbrıs'ın alınmasına tepki gösteren Haçlılar, İnebahtı'da Osmanlı donanmasını yaktı.
  • 💡 Sokullu'nun Sözü: Sokullu Mehmet Paşa, İnebahtı Savaşı sonrası Venedik elçisine "Biz Kıbrıs'ı almakla sizin kolunuzu kestik, siz İnebahtı'nda bizi yenmekle sakalımızı tıraş ettiniz. Kesilen kolun yerine yenisi gelmez fakat kesilen sakal daha gür çıkar." demiştir.
• Tunus'un Fethi (1574): II. Selim Dönemi'nde gerçekleşti.
• Fas'ın Fethi (1576): III. Murat Dönemi'nde gerçekleşti. Böylece Kuzey Afrika'nın fethi tamamlandı.

3.2. Büyük Projeler 💡

Sokullu Mehmet Paşa döneminde stratejik öneme sahip büyük kanal projeleri gündeme gelmiştir.

1. Don-Volga Kanal Projesi:
   • Amaçlar: Don ve Volga nehirlerini bir kanalla birleştirerek Hazar Denizi ile bağlantı kurmak, Rusların güneye inmesini engellemek, Kırım'ı korumak, Orta Asya Türkleriyle bağlantı kurmak, İran'ı kuzeyden kontrol etmek ve İpek Yolu ticaretini canlandırmak.
   • Akıbeti: Mimar Sinan'ın vefatı, Kırım hanlarının isteksizliği ve Rus saldırıları yüzünden proje gerçekleştirilemedi. (Don ve Volga nehirleri 1956'da Rusya tarafından birleştirilmiştir.)
2. Süveys Kanalı Projesi:
   • Amaçlar: Akdeniz ve Kızıldeniz'i birleştirmek, Osmanlı donanmasını Kızıldeniz üzerinden Hint Denizi'ne indirmek, Portekizlilerin Müslümanlar üzerindeki baskısını kaldırmak, Baharat Yolu'nu canlandırmak ve Hint Deniz Yolu'nu kısaltmak.
   • Akıbeti: Süveys Kanalı 1869 yılında Fransa ve İngiltere iş birliği sonucu açılmıştır.
3. Marmara-Karadeniz Projesi:
   • Amaçlar: Marmara Denizi'ni İznik Gölü ve Sakarya Nehri aracılığıyla Karadeniz'e bağlamak, gemi yapımı için gerekli kereste ihtiyacını Karadeniz'den taşımak ve İstanbul Boğazı üzerindeki yükü hafifletmek.
   • Akıbeti: Proje sonuçsuz kalmıştır.

3.3. Osmanlı Donanmasının Yakıldığı Yerler ⚠️

Osmanlı donanması tarihinde dört önemli yerde yakılmıştır:

• İnebahtı (1571): Haçlı donanması tarafından yakıldı (Kıbrıs'ın alınması sırasında).
• Çeşme (1770): Rusya tarafından yakıldı (Osmanlı-Rus Savaşı sırasında).
• Navarin (1827): İngiltere, Fransa ve Rusya tarafından yakıldı (Yunan İsyanı sırasında).
• Sinop (1853): Rusya tarafından yakıldı (Kırım Savaşı sırasında).

---