Piyasa Kavramları ve Finansal Piyasaların Yapısı

1. Piyasa nedir?

Piyasa, alıcı ile satıcının bir araya geldiği ve karşılıklı değişimin yapıldığı bir ortamı ifade eder. Bu kavram genellikle teorik ve mekandan soyutlanmış olup, somut olarak düşünüldüğünde borsa gibi işlev görür. Piyasanın temel fonksiyonu, arz ve talebi bir araya getirerek karşılıklı değişime ortam hazırlamaktır.

2. Piyasanın temel unsurları nelerdir?

Piyasanın üç temel unsuru alıcı, satıcı ve alım satım konusu olan şeydir. Alıcı piyasanın talep yönünü oluştururken, satıcı ise arz yönünü temsil eder. Bu üç unsur, piyasanın işleyişi için vazgeçilmezdir ve karşılıklı değişimin gerçekleşmesini sağlar.

3. Arz ve talep kavramlarını açıklayınız.

Piyasadaki alım gücü ile desteklenmiş alış isteğine talep denir. Satış isteğine ise arz adı verilir. Piyasanın en önemli fonksiyonu, bu iki isteği bir araya getirerek arz ve talebin karşılaşmasını sağlamak ve karşılıklı değişime ortam hazırlamaktır.

4. İç piyasa ile uluslararası piyasa arasındaki fark nedir?

Piyasa, bir ülkenin sınırları içindeki işlemleri kapsıyorsa iç piyasa olarak adlandırılır. Eğer piyasa ülke sınırlarını aşıyor ve farklı ülkeler arasında işlemleri içeriyorsa, bu durumda uluslararası piyasa olarak tanımlanır. Bu ayrım, işlemlerin coğrafi kapsamına göre yapılır ve ekonomik entegrasyon seviyesini gösterir.

5. Piyasalar, alım satım konusu şeyin niteliğine göre nasıl iki ana gruba ayrılır?

Her ekonomide, alım satım konusu şeyin niteliğine göre piyasalar 'gerçek piyasalar' ve 'finansal piyasalar' olarak iki ana gruba ayrılır. Gerçek piyasalar mal ve hizmetlerin fiziksel değişimini içerirken, finansal piyasalar bu işlemlerin parasal yönünü konu alır ve fon akışını sağlar.

6. Gerçek piyasalar kendi içinde hangi ikiye ayrılır ve neyin alım satımı yapılır?

Gerçek piyasalar, mal ve hizmet piyasaları ile faktör piyasaları olmak üzere ikiye ayrılır. Mal ve hizmet piyasalarında nihai mal ve hizmetlerin alım satımı yapılırken, faktör piyasalarında bu nihai mal ve hizmetlerin üretiminde kullanılan üretim faktörlerinin alım satımı söz konusudur. Bu ayrım, ekonomik faaliyetlerin temelini oluşturur.

7. Nihai mal ve hizmetler ne anlama gelir ve türleri nelerdir?

Nihai mal ve hizmetler, üretilen toplam mal ve hizmetlerden üretim için kullanılan ara mallar düşüldükten sonra geriye kalan değeri ifade eder. İhtiyaçları karşılamak için günlük kullanım amacıyla üretilirler. Başlıca türleri dayanıklı tüketim malları, dayanıksız tüketim malları ve hizmetlerdir.

8. Gayri Safi Yurtiçi Hasıla (GSYİH) nedir?

Gayri Safi Yurtiçi Hasıla (GSYİH), bir ülke veya bölgede belirli bir zaman diliminde üretilen tüm nihai mal ve hizmetlerin değerinin standart bir parasal ölçüsüdür. Ülke sınırları içinde üretilen ekonomik aktiviteyi gösterir ve bir ekonominin büyüklüğünü ölçmek için kullanılır.

9. Gayri Safi Milli Hasıla (GSMH) GSYİH'den nasıl farklılaşır?

Gayri Safi Milli Hasıla (GSMH), GSYİH'den farklı olarak, ülke vatandaşlarının hem kendi ülkelerinde hem de diğer ülkelerde ürettiği mal ve hizmetlerin toplamını hesaba katar. Yani, vatandaşlık esasına göre hesaplanan bir ekonomik göstergedir ve vatandaşların toplam gelirini yansıtır.

10. Finansal piyasaları tanımlayınız.

Finansal piyasalar, gerek özel gerekse kamu kesiminin işletme ve yatırım için gerekli finansman ihtiyaçlarının karşılandığı piyasalardır. Bu piyasalarda, gerçek piyasalardaki işlemlerin parasal yönü alım satım konusu yapılır. Fon talep edenler ile fon arz edenlerin bir araya geldiği bir ortam sunar ve sermaye akışını düzenler.

11. Finansal piyasaların beş ana unsuru nelerdir?

Finansal piyasalar beş ana unsurdan oluşur: tasarruf sahipleri (fon arz edenler), yatırımcılar (fon talep edenler), yatırım ve finansman araçları, yardımcı/aracı kuruluşlar ve hukuki ve idari düzen. Bu unsurlar, piyasanın düzenli ve etkin bir şekilde işlemesini sağlar ve fonların doğru yerlere yönlendirilmesine yardımcı olur.

12. Finansal piyasalarda en fazla fon arz edenler ve fon talep edenler kimlerdir?

Finansal piyasalara en fazla fon arz edenler bireyler olmakla birlikte, işletmeler, devletler ve yabancılar da fon arz edebilir. En fazla fon talebinde bulunanlar ise genellikle işletmeler ve devletlerdir. Bu gruplar, piyasadaki fon akışının ana aktörleridir ve ekonomik büyümeyi desteklerler.

13. Finansal araç, finansal varlık veya menkul kıymet nedir?

Fon arz edenler, fonlar karşılığında fon talep edenlerden finansal araç, finansal varlık ya da menkul kıymet adı verilen bir belge alırlar. Bu belgeler, gelecekte beklenen nakit akışlarına göre değerlenen ve fiziki bir yapıya sahip olmayan varlıklardır. Bunlar, yatırımcılara belirli haklar ve getiriler sunar.

14. Finansal varlıkların reel varlıklardan temel farkı nedir?

Finansal varlıkların reel varlıklardan farkı, değerlerinin fiziki bir yapıya değil, gelecekte beklenen nakit akışlarına göre belirlenmesidir. Reel varlıklar somut ve fiziksel özelliklere sahipken (örneğin bir makine veya gayrimenkul), finansal varlıklar bir hak veya alacak iddiasını temsil eder ve genellikle bir kağıt parçası veya elektronik kayıt şeklindedir.

15. Finansal aracı kurumlar ne iş yapar ve neden önemlidir?

Finansal aracı kurumlar, fon arz edenlerle fon talep edenleri bir araya getiren ve fon transferini etkinleştirmek için kurulmuş kurumlardır. Bu kurumlar, küçük hacimli tasarrufları toplayarak miktar uyumunu sağlamak, farklı vade yapılarını uyumlu hale getirmek ve işlem maliyetlerini düşürmek gibi önemli fonksiyonlara sahiptir. Finansal sistemin verimli çalışmasında kritik rol oynarlar.

16. Fon nedir (Sermaye Piyasası Kurulu bağlamında)?

Fon, Sermaye Piyasası Kurulu'nca yetkilendirilmiş kurumların yatırımcılardan topladığı birikimlerle riski dağıtmak amacıyla çeşitli finansal araçlardan oluşturduğu portföydür. Bu portföy, yatırımcıların birikimlerini profesyonelce yöneterek çeşitlendirme ve risk azaltma imkanı sunar. Yatırımcılara uzman yönetim ve geniş bir yatırım yelpazesi sağlar.

17. Finansal piyasaların temel sınıflandırmalarından beş tanesini sayınız.

Finansal piyasaların temel sınıflandırmaları şunlardır: Borç ve Ortaklık Piyasaları, Birincil ve İkincil Piyasalar, Organize Piyasalar ve Tezgâh Üstü Piyasalar, Spot ve Vadeli Piyasalar, Para ve Sermaye Piyasaları. Bu sınıflandırmalar, piyasaların farklı özelliklerine, işlem gören araçlara ve işlem yöntemlerine göre yapılır.

18. Borç piyasaları ile ortaklık piyasaları arasındaki fark nedir?

Borç piyasalarında tahvil veya bono gibi borç araçları çıkarılır ve yatırımcılar şirkete borç verir, karşılığında faiz geliri elde ederler. Ortaklık piyasalarında ise hisse senedi gibi ortaklık araçları kullanılır ve yatırımcılar şirkete ortak olurlar, şirketin kar ve zararına katılırlar. Bu iki piyasa, şirketlerin finansman sağlama yöntemlerine göre ayrılır.

19. Hisse senetlerinin temel özellikleri nelerdir?

Hisse senetleri, şirketin varlıklarını ve net gelirini paylaşma hakkı doğurur. Periyodik kar payı ödemesi yapabilirler ve genellikle uzun vadeli menkul kıymetlerdir. Yatırımcıya şirketin yönetimine katılma ve oy kullanma hakkı da tanıyabilirler, bu da onları ortaklık belgesi yapar.

20. Birincil piyasa nedir ve 'underwriting' işlemi ne anlama gelir?

Birincil piyasa, menkul kıymetlerin ilk alıcılara satıldığı finansal piyasadır, yani yeni ihraçların yapıldığı yerdir. Genellikle yatırım bankaları aracılığıyla 'underwriting' işlemiyle gerçekleşir. Underwriting, ihraç edilen menkul kıymetlerin tamamının satın alınarak satış garantisi verilmesi işlemidir, bu da ihraççıya fon sağlama güvencesi verir.

21. İkincil piyasa nedir ve Borsa İstanbul bu piyasaya neden bir örnektir?

İkincil piyasa, daha önce çıkarılmış menkul kıymetlerin yeniden alınıp satıldığı piyasadır. Borsa İstanbul, yatırımcıların daha önce ihraç edilmiş hisse senedi, tahvil gibi menkul kıymetleri birbirleri arasında alıp satabildiği organize bir platform olduğu için ikincil piyasalara bir örnektir. Bu piyasa, menkul kıymetlere likidite sağlar.

22. Broker ve dealer arasındaki farkı açıklayınız.

Broker, alım satım işlemlerinde aracıdır ve komisyon karşılığında kendi adına ancak aracı olduğu kurum veya kişilerin hesabına işlem yapar. Dealerlar ise kendi adına ve hesabına menkul kıymet alım satımı yaparlar, yani piyasada bir taraf olarak işlem görürler ve kendi portföyleri için risk alırlar. Brokerlar emirleri iletirken, dealerlar piyasa yapıcı rolü üstlenebilir.

23. İkincil piyasaların finansal sistemdeki önemi nedir?

İkincil piyasalar, menkul kıymetlerin satışını kolaylaştırarak finansal araçların likiditesini artırır. Bu sayede yatırımcılar, ihtiyaç duyduklarında menkul kıymetlerini kolayca nakde çevirebilirler. Ayrıca, birincil piyasada satış yapmayı kolaylaştırarak yeni ihraçların başarılı olmasına katkıda bulunurlar ve fiyat keşfi mekanizması sağlarlar.

24. Organize piyasalar ile tezgâh üstü piyasalar arasındaki temel fark nedir?

Organize piyasalar, belirli bir mekânda toplanıp alım satım işlemlerinin gerçekleştirildiği borsalar şeklindeki örgütlenmelerdir ve belirli kurallara tabidir. Tezgâh üstü piyasalar ise belirli bir fiziki mekânın olmadığı, fiyatların pazarlıkla belirlendiği ve genellikle telefon veya elektronik ağlar üzerinden işlem yapılan piyasalardır. Tezgâh üstü piyasalar daha esnek ancak daha az şeffaf olabilir.

25. Spot piyasalar ve vadeli piyasalar arasındaki ayrımı açıklayınız.

Spot piyasalar, finansal varlığın hemen teslim edildiği ve ödemenin hemen yapıldığı piyasalardır; örneğin BİST'te bu süre 'T+2' olarak belirlenmiştir. Vadeli piyasalar ise menkul kıymetlerin gelecekteki bir tarihte, bugünden anlaşılmış bir fiyattan alınıp satıldığı piyasalardır. Spot piyasalar anlık işlemleri, vadeli piyasalar ise geleceğe yönelik taahhütleri içerir.