Podit
Sağlık Psikolojisi ve Normal Dışı Davranışlar: Kapsamlı Bir Çalışma Rehberi
Bu çalışma rehberi, sağlık psikolojisi ve normal dışı davranışlar konularını kapsamaktadır. Stresle başa çıkma mekanizmalarından normal dışı davranışların tanımına ve nedenlerine kadar geniş bir yelpazede bilgi sunulmaktadır. Amacımız, bu karmaşık konuları anlaşılır ve yapılandırılmış bir biçimde sunarak öğrenme sürecinizi kolaylaştırmaktır.
📚 Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, bir dersin sesli transkripti ve çeşitli metin kaynaklarından (kopyalanmış metinler) derlenerek oluşturulmuştur.
1. Stres ve Başa Çıkma Mekanizmaları
Stres, modern yaşamın kaçınılmaz bir parçasıdır ve vücudumuzun stresli durumlara verdiği tepkiler, hem fiziksel hem de psikolojik sağlığımız üzerinde önemli etkilere sahiptir.
1.1. Savaş-Kaç Tepkisi 🏃♂️💨
Stresli veya tehdit edici bir durumla karşılaşıldığında vücudun verdiği fizyolojik tepkidir. Bu tepki, bireyi tehditle savaşmaya ya da ondan kaçmaya hazırlar.
✅ Tanım: Büyük miktarda enerji kaynağını kaslara ve beyne yönlendirerek vücudu uyarır ve savaşmaya ya da kaçmaya yönlendirir. ✅ Tetikleyici Uyarıcılar: * Fiziksel Tehditler: Yangın, sel, arsa, polis sireni, şiddete uğrama, hayvanlar, kasırga, deprem gibi tehdit edici fiziksel uyarıcılar. * Psikolojik Uyarıcılar: Huzursuzluk yaratıcı, kaygı uyandırıcı, gerginlik ve öfkeyi tetikleyici durumlar. ✅ Harekete Geçiren Sıra: 1. Tehdit edici bir durum algılanır. 2. Beyin, vücuda sinyaller gönderir. 3. Hormonal salınım başlar. 4. Savaş-Kaç Tepkileri meydana gelir. ✅ Fizyolojik ve Hormonal Tepkiler: * Nefes alıp vermede hızlanma * Kalp atışlarında artış * Karaciğerin glikoz salgılaması, mide ve bağırsak faaliyetlerinin yavaşlaması * Göz bebeklerinin büyümesi * Tüylerin diken diken olması (saçlar) * Böbrek üstü bezlerinden hormon salınımı * Kas gerilimi
1.2. Kişilik ve Sosyal Faktörler 🤝🧠
Kişilik özellikleri ve sosyal çevremiz, stresle başa çıkma yeteneğimizi ve stresin sağlığımız üzerindeki etkilerini önemli ölçüde etkiler.
- Dirençlilik (Resilience): Bizi stresli durumların potansiyel olarak zarar verici etkilerinden koruyan ve psikosomatik hastalıkların gelişmesi riskini azaltan üç kişilik özelliğinin birleşimidir:
- Kontrol: Olaylar üzerinde etki sahibi olduğuna inanma.
- Adanmışlık: Hayata ve işe bağlılık.
- Meydan Okuma: Değişimi bir tehdit yerine bir fırsat olarak görme.
- Denetim Odağı (Locus of Control): Bir durumla ilgili ne kadar kontrole sahip olduğumuzla ilgili kişisel inançtır.
- Dışsal Denetim Odağı: Olayları şans ve tesadüflerin belirlediğine ve bizim fazla bir etkimizin olmadığına dair inanç.
- İçsel Denetim Odağı: Hayat olaylarını kontrol altında tuttuğumuza ve yaptıklarımızın durumu etkilediğine dair inanç.
- İyimserlik (Optimism) vs. Kötümserlik (Pessimism):
- İyimserlik: İyi şeylerin olacağına inanmaya ve beklemeye yol açan kişilik özelliği.
- Kötümserlik: Kötü şeylerin olacağına inanmaya ve beklemeye yol açan kişilik özelliği.
- A Tipi Davranışlar: Saldırgan ve öfkeli özellikleri içeren kişiliklerdir. Bu kişiler strese karşı daha duyarlı ve kalp rahatsızlıklarına daha yatkındır.
- Sosyal Destek: Güçlü sosyal bağlar sunan aile ve arkadaşlardan oluşan bir gruba veya ağa sahip olmak. Aile ve arkadaşlar arasında yardımcı kaynakları paylaşabilmek, destekleyici ilişki ve davranışlara sahip olduğumuzu hissetmek, stresin etkilerini azaltır.
1.3. Stresle Başa Çıkma 💡
Stresle başa çıkma, potansiyel olarak stresli bir durumla mücadele etme kararı ve bu doğrultuda stratejiler uygulamayı içerir.
- İkincil Değerlendirme: Potansiyel olarak stresli olan bir durumla başa çıkmaya karar vermek ve başa çıkma türlerini uygulamak.
- Başa Çıkma Türleri:
- Problem Odaklı Başa Çıkma: Problemin kendisi hakkında bir şeyler yapmaktır. Bilgi arayarak, kendi tavrımızı değiştirerek ve zorluğu çözmek için gereken neyse onu yaparak problemi çözmek ve stresi azaltmaya çalışmak.
- Duygu Odaklı Başa Çıkma: Kişinin olumsuz duyguları hakkında bir şeyler yapmasıdır. Destek ve anlayış aramak veya durumu inkar etmek gibi sadece duygusal tepkileri yönetmeye odaklanır.
- Başa Çıkma Stratejisinin Seçimi:
- İçinde bulunulan durum
- Kişilik özellikleri ve kontrol algısı
- Cinsiyet
1.4. Stres Yönetimi 🧘♀️
Stres yönetimi programları, hayatımızın üç farklı yanını değiştirerek kaygı, korku ve stresli deneyimleri azaltmak için çeşitli stratejiler kullanır.
- Düşünce Değiştirme:
- Meydan okuma değerlendirmesinin kullanımı (stresli durumu bir tehdit yerine bir meydan okuma olarak görmek).
- Olumlu kendilik ifadelerinin kullanımı (örneğin, "Bunu başarabilirim" demek).
- Davranış Değiştirme:
- Problem odaklı başa çıkma yöntemlerini öğrenme ve uygulama.
- Fizyolojik Tepkilerin Kontrolü/Rahatlamayı Öğrenme:
- Biyolojik geribildirim (vücut fonksiyonlarını bilinçli olarak kontrol etmeyi öğrenme).
- Aşamalı rahatlama (kasları sırayla gerip gevşetme).
- Meditasyon (zihni sakinleştirme teknikleri).
2. Normal Dışı Davranışların Tanımı ve Yaklaşımlar
Bir davranışın "anormal" olarak nitelendirilmesi, karmaşık ve çok boyutlu bir konudur.
2.1. Anormal Davranışı Nitelendirme Kriterleri (Butcher ve Ark.) ⚠️
Bir davranışı "anormal" olarak nitelendirmek için kullanılabilecek yedi kriterden bazıları şunlardır:
- Üzüntü ya da Yetersizlik: Bireyin kendi içinde üzüntü duyması ya da bir işlevi yerine getirememesi. Fiziksel veya psikolojik bozulma ya da acı çekme durumu.
- Örnek: İşine gidemeyen veya arkadaşlarıyla görüşemeyen bir bireyin hayatının gereklerini yerine getirememesi.
- Uyumsuzluk: Bireyin amaçlarını engelleyen, kişisel mutluluğuna katkıda bulunmayan ya da başkalarının amaçlarına ve toplumun ihtiyaçlarına müdahale eden davranışlarda bulunması.
- Örnek: İşini bitiremeyecek kadar ya da sarhoşluğuyla başkalarına zarar verecek kadar fazla alkol alan birisi uyumsuz davranışlar sergiler.
- Mantıksızlık: Bireyin mantıksız ya da diğerlerinin anlayamayacağı şekilde hareket etmesi veya konuşması.
- Örnek: Nesnel gerçeklikte var olmayan bir sese tepki veren birisi mantıksız davranıyor demektir.
2.2. Normalin Tanımlanması Zorluğu 🤔
"Normal" kavramını tanımlamak oldukça zordur, çünkü neye, kime göre normal olduğu tartışmalıdır. Toplumla uyumluluk, hayatından memnun olmak veya kimseye zararı olmamak gibi farklı ölçütler kullanılabilir. Ruh sağlığı alanında iki temel tanım yaklaşımı mevcuttur:
- İstatistiksel Tanım: İstatistiksel olarak çoğunluğa uyan ve çan eğrisinin iki ucunda olmayan kişiler normal sayılmaktadır.
- Eleştiri: Bir köyde erkeklerin büyük çoğunluğu gününü çalışmadan kahvede geçiriyorsa, bu durum istatistiksel olarak "normal" kabul edilse de, işlevsellik açısından sorgulanabilir.
- Klinik Tanım: Bir insana bütün olarak "normal" diyebilmek zor olduğundan, kısmi olarak, bir işleve yoğunlaşılır ve o işlevle ilgili normal-anormal değerlendirmesi yapılır. Bu sınırlılığı giderebilmek için bazı ölçütler geliştirilmiştir:
- Çevreye uyum sağlayabilme
- Bireyde aşırı bunaltı ve anksiyetenin olmaması
- İd-Ego-Süperego gibi kişilik bileşenleri uyumu
- Psikososyal gelişim dönemleri açısından uyumlu gelişim özellikleri
- Genel Olarak: Normal davranış, kurallı, alışılagelene uyan; anormal davranış ise kurala ve alışılagelene uymayan davranış anlamına gelir. Davranışın yapıldığı ortam çok önemlidir.
- Normal Davranış Sergileyen Kişilerin Özellikleri:
- Gerçekle tam ilişki halindedir.
- Sorunlarını çözebilir.
- Faaliyetlerinin yönünü ve şiddetini ayarlayabilir.
- Dikkatini toplayıp yoğunlaşabilir.
- Bir konuyu ayrıntılı ve yansız olarak düşünüp kendisini eleştirebilir.
- Bilgisini kullanır.
- Faaliyetlerini, toplum tarafından kabul gören bir amaç etrafında toplar.
- Yaşamdan zevk alır.
2.3. Normal Dışı Davranışlarla İlgili Yaklaşımlar 📊
Normal dışı davranışları açıklamak için farklı teorik yaklaşımlar geliştirilmiştir:
- Psikodinamik Yaklaşım: Normal dışı davranışlar, çelişkinin ortaya çıkardığı kaygıyı bilinçaltında tutmak için yapılan savunma mekanizmalarıdır. Bu mekanizmalar bireyin kaygısını azaltmaz, aksine gerçekle ilişkisini keserek başka ruhsal hastalıklara yol açabilir.
- Davranışçı Yaklaşım: Normal dışı davranışların aynen diğer davranışlar gibi öğrenilmiş davranışlar olduğunu savunur. Klasik koşullama, sosyal öğrenme ve edimsel koşullama kavramlarıyla açıklanabilir.
- Çevresel Yaklaşımlar: Anormal davranışlar, bireyin sorunlarını çözmesinde etkili olabilecek davranışları öğrenememesinden dolayı ortaya çıkar. Birey, engellenme ve çatışma durumunda uygun davranışları gösteremez.
- Psikolojik Yaklaşımlar (Freud): Normal dışı düşünce ve davranışlar, iç çatışmalardan kurtulmak için gösterilen yetersiz çabaların belirtileridir. Korku duygusunun mantıklı yöntemlerle denetlenememesi, savunma mekanizmalarının sağlıksız kullanılmasına ve gerçekçi olmayan yöntemlere başvurulmasına neden olarak ruhsal rahatsızlıkları ortaya çıkarabilir.
- Biyolojik-Tıbbi Yaklaşımlar: Anormal davranışın temelinde kalıtımsal faktörler (genler yoluyla geçen özellikler) ve çevresel faktörler (beslenme, ilaçlar, iklim değişiklikleri ve biyokimyasal dengesizlikler) olduğunu ifade eder.
- Varoluşçu-İnsancıl Yaklaşım: Birey arzu ve ihtiyaçlarını tutarlı bir biçimde, kendi psikolojik gelişim ihtiyaçlarına göre ifade eder. Bu ifadeler kendini bazen saldırganlık, bazen cinsellik, bazen de bağımsız olma biçiminde gösterebilir.
3. Anormal Davranışların Nedenleri ve Ruhsal Bozukluklar
Anormal davranışların ortaya çıkmasında birçok faktör etkili olabilir.
3.1. Anormal Davranışların Başlıca Nedenleri 🔍
- Biyolojik/Fiziksel Faktörler: Mikrobik hastalıklar, cinsiyet, yaş.
- Gelişimsel/Ailevi Faktörler:
- Anne Yoksunluğu ve Uygun Olmayan Anne Baba Örnekleri: Çocuğun yeterli ilgi ve sıcaklığı bulamaması sonucu ortaya çıkabilir.
- Tutarsız Anne Baba Tutumları: Anne veya babanın çocuğun aynı davranışını bir kez cezalandırıp, bir kez görmezden gelmesi veya ödüllendirmesi, çocuğun hangi davranışın doğru olduğunu bilememesine yol açar. Bu çocuklar dengeli değer yargılarına ileriki yaşlarda sahip olamazlar.
- Kardeş Kıskançlığı: Kardeşlerden birine kendisine gösterilenden daha çok ilgi gösterilmesi.
- Sosyo-Çevresel Faktörler: Ekonomik sorunlar, savaşlar, kentleşme ve göçler, kitle iletişim araçlarının etkileri.
3.2. Ruhsal Bozukluk (Hastalık) 🧠💔
- Özellikleri: Duygu, düşünce ve davranışlarda, değişik düzeylerde, tutarsızlık, yetersizlik, aşırılık ya da uygunsuzluğun bulunmasıdır. Bu özellikler sürekli ya da yineleyici olup, bireyin uyum ve işlev düzeyinin bozulmasına yol açar.
- Tanı ve Sınıflandırma: Ruhsal bozuklukları dizgesel (sistematik) olarak ilk kez 1896 yılında E. Kraepelin sınıflandırmıştır. Kraepelin'in yaptığı tanımlamaların çoğu bugün için de geçerlidir; bu nedenle Kraepelin, psikiyatrinin temeli olan, tanımlayıcı (deskriptif) psikiyatrinin öncüsü sayılır.
