Bu çalışma materyali, bir ders ses kaydı transkripti ve kopyalanmış metin kaynaklarından derlenerek hazırlanmıştır.

---

📚 Tanzimat II. Dönem ve Servetifünun Edebiyatı Çalışma Materyali

Giriş

Bu çalışma materyali, Türk edebiyatının önemli iki dönemi olan Tanzimat II. Dönem (1876-1896) ve Servetifünun Dönemi (1896-1901) hakkında kapsamlı bilgiler sunmaktadır. Her iki dönem de siyasi ve sosyal değişimlerin edebiyat üzerindeki etkilerini, öne çıkan sanatçıları, edebi akımları ve eserleri detaylı bir şekilde incelemektedir.

---

📖 Tanzimat II. Dönem Edebiyatı (1876-1896)

Tanzimat II. Dönem, II. Abdülhamit'in tahta çıkışı ve 1878'de Kanun-i Esasi'nin askıya alınmasıyla başlayan 33 yıllık "İstibdat (Baskı) Dönemi" içinde gelişmiştir.

Genel Özellikleri

• ✅ Sanat Anlayışı: "Sanat için sanat" anlayışı benimsenmiş, topluma yönelik sanat reddedilmiştir.
• ✅ Temalar: Siyasal baskılar nedeniyle bireysel temalar (aşk, doğa, ölüm, felsefe) ön plana çıkmıştır. Güzel olan her şey edebiyatın konusu olarak görülmüştür.
• ✅ Batı Etkisi: Batı edebiyatı, özellikle Fransız edebiyatı daha yakından takip edilmiştir.
• ✅ Dil: Dil yeniden ağırlaşmış, süslü ve sanatlı bir anlatım tercih edilmiştir.
• ✅ Teknik: Eserlerde teknik kusurlar azalmış, daha Avrupai ve sanatsal açıdan başarılı ürünler verilmiştir.
• ✅ Akımlar: Öykü ve romanda realizm ve natüralizm, şiirde ise romantizm etkisi sürmüştür.
• ✅ Gazetecilik ve Tiyatro: Gazetecilik ilk dönemdeki işlevini yitirmiş, tiyatro ise oynanmak için değil, okunmak için yazılmıştır.

Türk Şiiri

Bu dönemde Recaizade Mahmut Ekrem, Muallim Naci ve Abdülhak Hamit Tarhan şiir türünde öne çıkan isimlerdir.

• Aruz Ölçüsü: Aruz ölçüsü yanında yer yer hece denemeleri de yapılmıştır. Aruzun geleneksel kuralları yıkılarak "Türk aruzunun" yolu açılmıştır.
• Konu Bütünlüğü: Parça bütünlüğü yerine konu bütünlüğü esas alınmıştır.
• Fransız Romantikleri: Fransız romantiklerinin etkisi görülmüştür.
• Divan Edebiyatı: Divan edebiyatından tamamen vazgeçilmemiş, ancak hayal dünyası ve mazmunları terk edilerek evren ve doğa işlenmiştir.
• Kafiye Tartışması: "Kulak için kafiye" anlayışı benimsenmiştir.

⭐ Recaizade Mahmut Ekrem

• "Üstat" olarak tanınmış, yeni Türk edebiyatının Batılı tarzda teorisyenlerinden biridir.
• "Her güzel şey şiirin konusu olabilir" anlayışını benimsemiştir.
• Muallim Naci ile "Zemzeme-Demdeme" tartışmasına girmiş, "kulak için kafiye" anlayışını savunmuştur.
• Eserleri:
  • Şiir: Nağme-i Seher, Zemzeme I-II-III, Nijad Ekrem (Oğlu Nejad'ın ölümü üzerine yazdığı şiirlerle "Ağıtlar Şairi" olarak anılır.)
  • Roman: Araba Sevdası (İlk realist roman, iç konuşma ve bilinç akışı tekniğinin kullanıldığı ilk eser. Yanlış Batılılaşmayı ele alır.)
  • Eleştiri/Kuram: Talim-i Edebiyat (Batı tarzı ilk edebi bilgiler kitabı), Takdir-i Elhan

⭐ Abdülhak Hamit Tarhan

• "Şair-i Azam" (Büyük Şair) olarak anılır. Türk edebiyatına gerçek anlamda romantizmi getirmiştir.
• Şiirde beyit bütünlüğünü kırmış, Batı şiir şekillerini kullanmıştır.
• "Validem" ilk kafiyesiz şiiridir.
• Tabiat, aşk, ölüm ve metafizik konuları işlemiştir. "Tezatlar Şairi" olarak bilinir.
• Eserleri:
  • Şiir: Sahra (Batılı anlamda ilk pastoral şiir), Makber (Eşinin ölümü üzerine yazılmış, felsefi bir mersiye), Ölü, Hacle.
  • Tiyatro: Nesteren (Hece ölçüsüyle yazılan ilk oyun), Eşber (Aruzla yazılan ilk tiyatro), Tarık, Finten, Duhter-i Hindu.

⭐ Muallim Naci

• Eski şiirin temsilcisi olarak bilinse de "ılımlıların" önderidir. Dilin sadeleşmesi ve edebiyatın yenileşmesine hizmet etmiştir.
• Recaizade ile "Zemzeme-Demdeme" tartışmasına girmiş, "göz için kafiye" anlayışını savunmuştur.
• Aruzu Türkçeye kusursuz uygulamıştır.
• Eserleri:
  • Şiir: Ateşpare, Şerare, Füruzan, Sünbüle. "Köylü Kızların Şarkısı" adlı şiiri Türk edebiyatındaki ilk köy şiiridir.
  • Eleştiri: Demdeme.
  • Anı: Ömer'in Çocukluğu.

Roman ve Hikâye

• ✅ Akımlar: Realizm ve natüralizm etkisinde kalınmıştır.
• ✅ Teknik: Teknik bakımdan iyileşme görülmüştür.
• ✅ Konular: Kölelik, cariyelik, yanlış Batılılaşma gibi konular işlenmeye devam etmiştir.
• ✅ Anadolu'ya Yöneliş: Kısıtlı da olsa Anadolu ve köye yöneliş başlamıştır.

⭐ Samipaşazade Sezai

• Modern kısa hikâyenin kurucularındandır. Batılı anlamda ilk gerçekçi ürünleri vermiştir.
• Eserleri:
  • Roman: Sergüzeşt (Edebiyatımızda bütünüyle esareti işleyen ilk roman, romantizmden realizme geçiş eseri).
  • Hikâye: Küçük Şeyler (Türk edebiyatında Batılı teknikle yazılmış ilk öykü kitabı, kısa hikâyeye modern bir nitelik kazandırmıştır).

⭐ Fatma Aliye Hanım

• Türk edebiyatının ilk kadın romancısıdır. Felsefe üzerine eser veren ilk kadın sanatçıdır.
• Eserleri: Muhadarat, Udi, Levayih-i Hayat.

⭐ Mizancı Mehmet Murat

• "Mizan" adlı gazete çıkarmış, İslam Birliği ideolojisini savunmuştur.
• Roman: Turfanda mı Yoksa Turfa mı? (Yanlış Batılılaşma eleştirisi yapar, Mansur Bey ideal bir şahsiyeti temsil eder).

⭐ Nabizade Nazım

• Natüralizm ve realizmden etkilenen ilk temsilcilerdendir.
• Hikâye ve roman ayrımını yapan ilk yazardır.
• Eserleri:
  • Roman: Karabibik (Türk edebiyatındaki her yönüyle ilk köy romanı, ön sözü realizm ve natüralizmin ilk beyannamesidir). Zehra (İlk gerçekçi psikolojik roman denemesi, kıskançlık teması işlenir).
  • Şiir: Heves Ettim.

Diğer Sanatçılar

• Beşir Fuat: Realizm ve romantizm tartışmasını başlatmış, Türk edebiyatının ilk tenkitli monografisi olan Victor Hugo adlı eseri yazmıştır.
• Direktör Ali Bey: Lehçetü’l Hakayık (İlk Türkçe özdeyişler sözlüğü), Seyahat Jurnali (Batılı anlamda ilk günlük).
• Ali Suavi: "Sarıklı İhtilalci" olarak bilinir, Türkçü görüşleri savunmuştur.
• Ebüziyya Tevfik: Türkiye'de matbaacılığı sanat haline getirmiş, Ecel-i Kaza adlı eseri ilk Türkçe telif oyundur.

---

📚 Batılı Nazım Şekilleri

Türk edebiyatına Batı etkisiyle giren nazım biçimleri:

• Sone: 14 dizeden oluşur (ilk iki bent dörder, son iki bent üçer dize). Lirik konuludur. Servetifünun şairlerince kullanılmıştır.
• Terzarima: Üç dizeli bentlerden oluşur, genellikle sonda bağımsız bir dizeyle tamamlanır. Örüşük uyak (aba bcb cdc) düzeni vardır. Dante'nin İlahi Komedya'sında kullanılmıştır.
• Triyole: Toplam 10 dizeden oluşur (ilk bent iki, diğerleri dörder mısra). Birinci bendin mısraları diğer bentlerin sonunda tekrarlanabilir.
• Ottavarima: 8 mısralık bir bentten oluşan nazım şeklidir. Makber adlı eserin nazım şekli de ottavarimadır.
• Balad: Halk şarkısı, dans şarkısı anlamlarına gelir. Üç uzun bir kısa bentten oluşur. Lirik konular işlenir, nakaratları vardır.
• Serbest Müstezat: Divan edebiyatındaki müstezatın Fransız sembolistlerin etkisiyle geliştirilmiş şeklidir. Tevfik Fikret ve Cenap Şahabettin önemli örneklerini vermiştir.
• Mensur Şiir: Vezne ve kafiyeye bağlı olmayan, şairane bir konuyu süslü bir üslupla anlatan düz yazılardır. Recaizade Mahmut Ekrem yolunu açmış, Halit Ziya Uşaklıgil ilk başarılı örneklerini vermiştir (Mensur Şiirler, Mezardan Sesler).

---

📈 Servetifünun Dönemi Edebiyatı (1896-1901)

Servetifünun Dönemi, Ahmet İhsan Tokgöz'ün Servet-i Fünun dergisinin başına Tevfik Fikret'in geçmesiyle başlamıştır. Türk edebiyatının Batılılaşma sürecinde kesin bir aşama olmuştur. Hüseyin Cahit Yalçın'ın "Edebiyat ve Hukuk" makalesi derginin kapatılmasına ve dönemin sona ermesine neden olmuştur.

Oluşum Süreci

• 💡 Recaizade Mahmut Ekrem'in Etkisi: Recaizade Mahmut Ekrem'in "kulak için kafiye" anlayışı ve "abes-muktebes" tartışması, bu edebiyatın oluşumunda etkili olmuştur.
• ⚠️ Dekadanlar Tartışması: Ahmet Mithat Efendi, Servetifünuncuları "Dekadanlar" olarak eleştirmiş, ağır ve anlaşılmaz dillerini hedef almıştır. Cenap Şahabettin ve Tevfik Fikret bu eleştirilere yanıt vermiştir.

Genel Özellikleri

• ✅ Topluluk: İlk defa bilinçli bir şekilde bir araya gelen bir topluluktur. "Edebiyat-ı Cedide" adını kullanmışlardır.
• ✅ Sanat Anlayışı: "Sanat için sanat" ilkesine bağlı kalmışlardır. Toplumdan kopuk olmaları nedeniyle "Salon Edebiyatı" olarak da adlandırılır.
• ✅ Temalar: Siyasal baskılar nedeniyle aşk, tabiat, hayal kırıklığı, aile hayatı gibi bireysel ve basit konulara yönelmişlerdir.
• ✅ Akımlar: Şiirde parnasizm ve sembolizm, romanda ise realizm ve natüralizm akımlarının etkisi görülür.
• ✅ Dil: Ağır, sanatlı, soyut ve süslü bir dil kullanmışlardır. Yeni ve bilinmeyen Arapça-Farsça kelime ve tamlamalar tercih edilmiştir.
• ✅ Nazım Şekilleri: Sone, terzarima, triyole gibi Batılı nazım şekillerini kullanmış, serbest müstezatı geliştirmişlerdir.
• ✅ Anjambman: Şiirde bir cümlenin dize ortasında başlaması veya bitmesi (anjambman) yaygınlaşmıştır.
• ✅ Konu Bütünlüğü: Şiirde gerçek anlamda konu bütünlüğüne ulaşılmıştır.
• ✅ Roman Tekniği: Romanlarda dil ağır olsa da teknik sağlamdır. Uzun cümleler kullanılmıştır.
• ✅ Mekân: Konular genellikle İstanbul'un zengin semtlerinden (Beyoğlu, Boğaziçi yalıları) alınmıştır.
• ✅ Eleştiri/Tiyatro/Gazetecilik: Bu alanlar gerilemiştir.

Şiir

⭐ Tevfik Fikret

• Türk şiirinin Batılı hüviyet kazanmasında önemli bir köşe taşıdır.
• Parnasizmin etkisiyle şiirlerinde karamsarlığa yönelmiştir.
• Beyit bütünlüğünü kırmış, aruz ölçüsünü Türkçeye başarıyla uygulamıştır.
• Eserleri:
  • Rübab-ı Şikeste (İlk şiir kitabı)
  • Tarih-i Kadim (Dine ve tarihe eleştirel yaklaşım)
  • Haluk'un Defteri (Oğlu Haluk üzerinden ideal Türk gençliğini anlatır)
  • Şermin (Heceyle yazdığı çocuk şiirleri)
  • Önemli Şiirleri: "Yağmur" (Parnasizmin örneği), "Sis" (II. Abdülhamit istibdatına eleştiri), "Han-ı Yağma" (İttihat ve Terakki'ye eleştiri).

⭐ Cenap Şahabettin

• Asıl mesleği doktorluktur. Servetifünun'un şiir ilkelerini ortaya koymuştur.
• Sembolizm akımının Türk edebiyatındaki önemli temsilcilerindendir.
• Şiirde musikiye ve resme büyük önem vermiş, şiiri "sözcüklerle yapılmış bir resim" olarak görmüştür.
• Aruz ölçüsünü zengin bulmuş, heceyi "parmak hesabı" olarak küçümsemiştir.
• Eserleri:
  • Şiir: Tamat (Gençlik şiirleri). "Elhan-ı Şita" (Kış Nağmeleri, kar yağışını tasvir eder, sembolizmin önemli örneği).
  • Özdeyiş: Tiryaki Sözler (Türk edebiyatının ilk özdeyişleri).
  • Gezi Yazısı: Hac Yolunda, Avrupa Mektupları.

Diğer Şairler

• Ali Ekrem Bolayır: Namık Kemal'in oğlu, "Şiirimiz" makalesiyle Servetifünun'u eleştirip topluluktan ayrılmıştır. Elvah-ı Tabiat, Kırmızı Fesler.
• Süleyman Nazif: "Kelimelerin Serdarı" olarak bilinir. Vatan temalı şiirler yazmıştır. Gizli Figanlar, Firak-ı Irak.
• Hüseyin Siret Özsever: "Özlem ve gurbet şairi", "Melal (hüzün) Şairi" olarak bilinir. Bağbozumu, Leyal-i Girizan.
• Faik Ali Ozansoy: "II. Hamit" olarak adlandırılır. Fecriati grubunun isim babası ve ilk başkanıdır. Fani Teselliler.
• Celal Sahir Erozan: "Kadınlar Şairi" olarak bilinir. Beyaz Gölgeler, Buhran.
• Nigar Hanım: Türk edebiyatının ilk kadın şairlerinden, aristokrat bir aileye mensuptur. Efsus, Aks-i Seda.

Roman ve Hikâye

• ✅ Teknik: Batılı anlamda ilk başarılı roman örnekleri verilmiştir. Yazar kişiliğini gizler, ruh çözümlemelerine önem verilir.
• ✅ Akımlar: Realizm ve natüralizm benimsenmiştir.
• ✅ Konular: İstanbul'un zengin çevreleri, yanlış Batılılaşma, aşk üçgenleri, karamsarlık, hayal kırıklığı.
• ✅ Mekân: Beyoğlu, Boğaziçi yalıları gibi zengin semtler ön plandadır.

⭐ Halit Ziya Uşaklıgil

• Modern Türk romanının kurucusudur. Realizmin ilkelerini başarıyla uygulamıştır.
• Romanlarında devrik cümleyi yaygın biçimde kullanan ilk sanatçıdır.
• Eserleri:
  • Roman:
    • İzmir Dönemi: Sefile, Nemide, Bir Ölünün Defteri, Ferdi ve Şürekâsı.
    • İstanbul Dönemi: Mai ve Siyah (Batılı anlamda ilk roman, Servetifünun neslinin hayal kırıklıklarını anlatır), Aşk-ı Memnu (Batılı anlamda ilk başarılı roman, yasak aşk teması), Kırık Hayatlar, Nesl-i Ahir.
  • Mensur Şiir: Mezardan Sesler, Mensur Şiirler.
  • Anı: Kırk Yıl, Saray ve Ötesi, Bir Acı Hikâye.

⭐ Mehmet Rauf

• Servetifünun roman ve hikâyesinin ikinci önemli ismidir.
• Eserlerinde aşırı hassasiyet, karşılıksız aşklar, hastalık ve ölüm temaları öne çıkar.
• Eserleri:
  • Roman: Eylül (Türk edebiyatının ilk başarılı psikolojik romanı, Recaizade Mahmut Ekrem'e ithaf edilmiştir), Genç Kız Kalbi, Bir Aşkın Tarihi, Karanfil ve Yasemin, Halas (Toplumsal tek romanı, Milli Mücadele temalı).
  • Mensur Şiir: Siyah İnciler.

⭐ Saffeti Ziya

• Halit Ziya'yı taklit etmiştir.
• Roman: Salon Köşelerinde (Levanten yaşamını ve alafranga kişileri anlatır).

Eleştiri

• ✅ Gelişim: Eleştiri türü bu dönemde büyük bir gelişme göstermiştir.
• ✅ Akım: Hippolyte Taine'in tarihçi tenkit metodu etkili olmuştur.
• ✅ Amaç: Eleştiri daha çok kendini savunma ve tartışma üzerinedir. "İzlenimsel (bireysel) eleştiri" anlayışı benimsenmiştir.

⭐ Hüseyin Cahit Yalçın

• Tevfik Fikret'ten sonra Servetifünun'un yazı işleri müdürüdür.
• Polemiğe kaçan eleştirileriyle öne çıkar. "Edebiyat ve Hukuk" makalesi derginin kapatılmasına neden olmuştur.
• Eserleri:
  • Roman: Nadide, Hayal İçinde.
  • Eleştiri: Kavgalarım.

⭐ Ahmet Şuayip

• Servetifünun'un sadece eleştiri alanında eser vermiş tek sanatçısıdır.
• Eserleri: Hayat ve Kitaplar, Esmar-ı Matbuat.

---

💡 Servetifünun ve Fecriati Dönemi Bağımsız Sanatçılar

Bu dönemde hiçbir edebi topluluğa katılmadan kendi çizgilerinde eser veren sanatçılar da bulunmaktadır.

⭐ Hüseyin Rahmi Gürpınar

• Ahmet Mithat Efendi'nin "halk için roman" geleneğini sürdürmüştür.
• Natüralizm akımının başarılı temsilcisidir. "Sokağı edebiyata taşıyan yazar" olarak bilinir.
• Romanlarında mizah yoluyla toplumsal eleştiri yapar. Yanlış Batılılaşma, batıl inançlar, aile geçimsizlikleri gibi konuları işlemiştir.
• Eserleri: Şık, Şıpsevdi, Mürebbiye, Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç, Gulyabani, Ben Deli Miyim?.

⭐ Ahmet Rasim

• Fıkra türünün ilk ustalarındandır. Servetifünuncuları aşırı Batıcı olmakla suçlamıştır.
• Dilin asıl kaynağının sokak olduğunu fark eden sanatçı, Milli Edebiyat'ın dilini hazırlayanlardandır.
• Eserleri: Şehir Mektupları (İstanbul'un gündelik hayatını anlatır), Gecelerim, Falaka, Ramazan Sohbetleri.