Türk Psikologlar Derneği Etik Yönetmeliği: Temel İlkeler

Türk Psikologlar Derneği Etik Yönetmeliği: Kapsamlı Çalışma Materyali

Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, Türk Psikologlar Derneği Etik Yönetmeliği'ne ait kopyalanmış metinler ve ilgili bir ders ses kaydı transkripti kullanılarak hazırlanmıştır.

---

📚 Giriş ve Yönetmeliğin Amacı

Türk Psikologlar Derneği (TPD) Etik Yönetmeliği, psikoloji mesleği ve biliminin en yüksek standartlarını belirlemek, uygulamak ve korumak amacıyla oluşturulmuştur. Bu yönetmelik, psikologlara günlük mesleki uygulamalarında kendilerini değerlendirmeleri, planlama yapmaları ve topluma sundukları hizmetler için sağlam bir zemin oluşturmaları konusunda rehberlik eder. Amacı sadece meslektaşları yargılamak değil, aynı zamanda onların mesleki gelişimlerini desteklemek ve etik süreçleri mesleki yaşamlarının ayrılmaz bir parçası haline getirmelerini teşvik etmektir. Yönetmelik, meslektaşların ortak değerlerini tanımlayarak hem psikologları hem de hizmet verilen kişi ve toplumu korur.

⚠️ Etik İkilemler ve Karar Verme Süreci

Meslek etiğinin birbiriyle bağlantılı temel ilkeleri bazen çözümü zor çatışmalar yaratabilir. Bu duruma Etik İkilem 📚 denir. Etik ikilemlerin değerlendirilmesi dikkatli bir süreç gerektirir ve meslektaşlara danışmayı, etik ilkeler arasındaki yarar-zarar dengelerini iyi değerlendirmeyi zorunlu kılar. Etik ilkelerin çatışması durumunda son kararın verilmesi ve ona uygun davranılması psikoloğun sorumluluğundadır.

Etik Karar Verme Süreci Aşamaları: 1️⃣ Etik sorunun ve gerçekleştiği bağlamın belirlenmesi. 2️⃣ Olası eylem seçeneklerinin belirlenmesi. 3️⃣ Her bir seçeneğin kısa ve uzun vadeli yarar ve zararlarının değerlendirilmesi. 4️⃣ Tüm ilke ve kuralları göz önünde bulundurarak en uygun eylem olasılığının seçilmesi. 5️⃣ Seçilen yönde harekete geçilmesi ve sonucun sorumluluğunun alınması. 6️⃣ Bu eylemin sonucunun değerlendirilmesi. 7️⃣ Eğer sorun çözülememişse, diğer olasılıkların devreye sokulması.

Eğer etik ikilem, bazı ilkelerin birbiriyle çatışmasına neden oluyorsa ve psikolog kendi değerlendirmesi ve meslektaş danışmanlığı sonucunda karara varamıyorsa, TPD Etik Kurulu'na başvurabilir. Bu sürecin sonunda ortaya çıkacak kararın sorumluluğu yine psikoloğa aittir.

✅ Genel Etik İlkeler ve Kurallar

TPD Etik Yönetmeliği, psikologların uyması gereken beş temel etik ilkeyi belirler:

1. Yetkinlik / Yeterlilik

Psikolog, uluslararası standartlar düzeyinde ve ilgili yasalara uygun olarak gerekli eğitimi alıp yetkinliğini elde etmek ve bunu en yüksek düzeyde tutmaya devam etmekle sorumludur.

• Yetkinlik ve Sınırları: Psikolog, sadece yetkinliğini elde ettiği alanda, eğitimi, kişilik özellikleri, deneyimi ve becerileri çerçevesinde çalışır. Kendi kişisel ve profesyonel becerilerinin farkında olmalı, geliştirmesi gereken yönleri bilmeli ve bu doğrultuda adımlar atmalıdır.
• Yetkinliğin Korunması ve Geliştirilmesi: Yetkinliğini korumak ve geliştirmek amacıyla resmi eğitimin yanı sıra, alanındaki bilimsel gelişmeleri ve gerekli eğitimleri sürekli takip eder, bunları deneyimiyle birleştirir.
• Yetkinliği Değerlendirmek: Herhangi bir çalışmaya girişmeden önce, o alan için yeterli mesleki bilgi, donanım ve deneyime sahip olup olmadığını değerlendirir. Kendini yetkin bulmuyorsa eğitim ve/veya süpervizyon alır ya da hizmet alacak kişiyi yetkin bir meslektaşına yönlendirir.
• Çalışmayı Engelleyen Koşullar: İşini yapmasını engelleyen kişisel güçlükler yaşadığında (örn: yas, hastalık), bu durumu etik biçimde çözümleyecek girişimlerde bulunur.
• Etik Farkındalık: TPD Etik İlke ve Kurallarını bilmek, ikilemler karşısında karar vermek ve gerektiğinde danışmak sorumluluğundadır.

2. Yararlı Olmak ve Zarar Vermemek

Psikolog, psikolojik bilgisini ve uygulamalarını çalıştığı kişi ve/veya kuruma en yüksek yararı getirecek şekilde planlar ve onlara zararlı olabilecek durumlardan kaçınır.

• En Yüksek Yararı Gözetmek: Hizmet verdiklerinin ihtiyaçlarına uygun ve gelişimlerini destekleyecek çalışmalarda bulunur, onların en yüksek yararını düşünür.
• Zarar Vermekten Kaçınmak: Danışanlara, araştırma katılımcılarına, öğrencilere, süpervizyon alan kişilere ve deney hayvanlarına zarar verebilecek eylemlerden kaçınır. Psikolojik bilgi veya uygulamaları kötüye kullanmaz. Öngörülebilen zararı en aza indirmek için önlemler alır ve kişileri bilgilendirir.
• Kötüye Kullanımdan Kaçınmak: Mesleki ilişkideki rolüne ve kendi kişisel gereksinimlerine ilişkin farkındalık kazanır; gücünü ve statüsünü hizmet verdiği kişi ve/veya kurumun bağlılığını ve güvenini kötüye kullanacak biçimde kullanmaz.
  • Cinsel Kötüye Kullanımdan Kaçınmak: Yakınlık ve cinselliğin mesleki ilişkiyi etkileyebileceğinin farkındadır. İlişkinin özelleşmesi ve cinselleşmesinden kaçınır, çünkü bu durum profesyonel ilişkiyi zedeler, çıkar çatışması ve kötüye kullanıma yol açar. Halen hizmet verdiği kişilere cinsel ima ve yaklaşımlarda bulunmaz, onları taciz etmez ve onlarla cinsel ilişkiye girmez.
  • Diğer Kötüye Kullanımlar: Bilgi, statü ve gücünü kullanarak danışanların, öğrencilerin, araştırma katılımcılarının veya çalışanların emeklerini ve finansman kaynaklarını kendi yararına sömürmez.
• Çoklu İlişkiler:
  • Psikolog, mesleki rolü gereği profesyonel bir ilişki içindeyken, o kişiyle ek bir rol üstlenmesi veya o kişinin yakın ilişkide olduğu başka biriyle ilişkiye girmesi durumudur. Gelecekte başka bir ilişkiye gireceğine dair söz vermesi de bu kapsamdadır.
  • Eğer çoklu ilişki, psikoloğun nesnelliğini, yetkinliğini ve etkinliğini yitirmesine; ya da hizmet verdiği kişileri sömürmesine ve zarar vermesine neden olacaksa, bu tür ilişkilere girmekten kaçınır.
  • Yetkinliği azaltmayan veya zarar vermeyen çoklu ilişkiler (örn: doğal afet durumunda hem terapist hem sosyal destekçi olmak) etik dışı sayılmayabilir.
  • Farkında olmadan çoklu ilişkilere girmişse, etkilenen kişinin çıkarlarını en iyi şekilde gözeterek ve etik ilkelere uygun olarak sorunu çözmeye çalışır.
• Görevini Kötüye Kullanmaktan Kaçınma: Bilgisini psikolojik baskı aracı olarak kullanmaz. Zorla bilgi almaz, insanları dünya görüşlerini değiştirmeye zorlamaz. Psikolojik bilgisinin başkaları tarafından bu amaçlarla kullanılmasını, bilgisi dahilindeyse, önlemeye çalışır.

3. Sorumluluk

Psikolog, hizmet sunduğu kişi ve/veya kurumlara ve içinde yaşadığı topluma karşı mesleki ve bilimsel sorumluluklarının bilincindedir. Mesleki uygulamalarının nitelik ve sonuçlarından sorumludur.

• Etik Sorumluluk: Mesleki uygulamalar içinde etik ikilemlerle karşılaşabilir ve bunları çözmekle sorumludur. Kendi başına çözemediği durumlarda meslektaşlarından ve TPD Etik Kurulu'ndan yardım alabilir.
• Gizliliğin Korunması Zorunluluğu: Hizmet verdiği kişi ve kurumlardan edindiği bilgileri gizli tutmakla yükümlüdür. Gizlilikle ilgili sınırları ve toplanan bilgilerin nasıl kullanılabileceğini mesleki ilişkinin başında açıklar.
  • Elde Edilen Bilgilerin Gizli Tutulması: Kişi ve/veya kuruma ait her türlü bilgi, değerlendirme, görsel kayıt veya yazılı metinler psikolog tarafından koruma altında tutulur. Ses ve/veya görüntü kaydetmeden önce izin alır.
  • Gizli tutulması gereken bilgileri, isim ve ayrıntıları saklı tutarak, sadece bilimsel veya profesyonel amaçlar için profesyonel kişilerle paylaşır. Medyaya açıklamaz, hizmet alan kişilerin medyada teşhir edilmesine izin vermez. Raporlarda ve konsültasyonlarda sadece iletişimin amacına uygun ve gerekli bilgiyi verir.
  • Kişiye özgü özel bilgileri, o kişi veya kurumun ya da velayet sahibinin iznini aldıktan sonra ilgili yetkililere verebilir.
  • Gizlilik İlkesinin Göz Ardı Edilebileceği Durumlar:
    • Hizmet verilenin kendine, psikoloğa veya diğer insanlara yönelik zarar vermiş ve/veya verecek olma durumu söz konusu ise.
    • Hizmet alanın 18 yaş altı çocuk veya ergen olduğu, cezai ehliyeti olmayan yaşlı veya engelli olduğu her türlü kötüye kullanım durumlarında.
• Özel Bilgilerin Eğitim vb. Amaçlar İçin Kullanımı: Yazılarında, derslerinde, eğitimlerinde ve halka yönelik açıklamalarında danışanlarının, öğrencilerinin, araştırma katılımcılarının kimliklerini açığa çıkarabilecek bilgileri açıklamaz. Bu kural, tanıtıcı bilgiler yeterince "gizlenmiş" ise veya kişi/kurum yazılı izin vermişse işletilmeyebilir.
• Doğru Bilgilendirme Sorumluluğu: Mesleki ilişkisini kurarken, çalışmanın koşulları, akışı, bitişi ve takibi hakkında bilgi verir ve hizmet verilenin onayını alarak bir anlaşma yapar. Değerlendirme veya müdahale sonuçlarını doğru bir biçimde aktardığından emin olmalı ve bunun sorumluluğunu taşımalıdır.
• Genişletilmiş Sorumluluk: Asistanlarına, öğrencilerine, eğitim ve süpervizyon aldığı/verdiği kişilere bilimsel ve mesleki alanda etik davranma sorumluluğunu taşır, etik ilke ve kuralları öğretir. Yönlendirme yaparken yönlendirilen kişinin yetkinliğinden emin olur ve danışanı bilgilendirir.

4. Dürüstlük

Psikolog bilimsel, eğitsel ya da uygulamalı çalışmalarında doğruluk, dürüstlük ve tarafsızlık ilkelerini benimser. Hizmet verdiği kişileri yanıltmaktan, kandırmaktan, aldatarak zarar vermekten ya da bilerek doğruları gizlemekten kaçınır.

• Kendini Doğru Tanıtma: Eğitimi, deneyimi, yetkinliği, akademik dereceleri, unvanları, bağlı bulunduğu kurum ve dernekler, verdiği hizmetler, bunların bilimsel temelleri ve sonuçları, başarı dereceleri, ücretleri, yayınları veya araştırma sonuçları hakkında yanlış, aldatıcı, hileli bildirimlerde bulunmaz.
• Doğru Bilgilendirme: Herhangi bir konuda açıklama yaparken, verdiği bilginin nesnel ve tam olmasını amaçlar. Psikoloji bilimi ve mesleğine zarar vermekten ya da yanlış algılamalara sebep olmaktan kaçınır.
• Maddi Koşullar: Çalışma öncesinde veya başında, çalışmanın maddi koşullarına ilişkin bilgi verir.
• Topluma Yönelik Bilgilendirmede Dürüstlük: Medya, reklam, tanıtım materyalleri gibi topluma yönelik bilgi sunarken yanlış, aldatıcı, hileli açıklama yapmaz. Uzmanlığı dışındaki konularda açıklamalarda bulunmaktan kaçınır.
• Kamuya Yönelik Yayın Organlarını Kullanma: Radyo, televizyon, basılı yayın, internet gibi organları kullanırken açıklama ve önerilerinin bilimsel temellere oturduğundan emin olur ve etik yönetmeliği dikkate alır.
• Reklam Amaçlı Açıklamalardan Kaçınmak: Halen hizmet verdiği kişi veya kurumlardan ya da özel ilişkileri nedeniyle etkisi altında kalabilecek kişilerden kendi yararına reklam amaçlı açıklama istemez.
• Kendi Yararına Hizmet Ortamı Oluşturmak: Hizmet talep edilmediği halde kişileri etkileyerek, kendinden ya da çıkar ilişkisi olanlardan hizmet alımına yönlendirmez. Toplumsal afet durumları gibi kamu yararına hizmet verilen özel durumlarda bu kural işletilmez.

5. İnsan Haklarına Saygı ve Ayrımcılık Yapmama

Psikolog, her durumda insan haklarına ve onuruna saygı gösterir. Yaş, kimlik, cinsiyet, cinsel kimlik, cinsel yönelim, etnik köken, din, mezhep, sosyo-ekonomik düzey ve engelli oluşa karşı ayrımcılık yapmaz.

• Hizmet Verilenlere Saygı: Hizmet verdiği kişi ve/veya kurumun gizlilik, özgürlük ve seçim haklarına saygı duyar ve bunları korumak için gereken önlemleri alır. Belirtilen özelliklere ilişkin konularda baskı ve ayrımcılık yapmaz.
• Meslektaşlara Saygı: Meslektaşlarının ve diğer profesyonellerin bilgi, bakış açısı, deneyim, sorumluluk ve uzmanlıklarına saygı gösterir. Onlara karşı da ayrımcılık yapmaz.
• Kişisel Farkındalık: Kendi kişisel, kültürel ve sosyal geçmişinin, cinsel yöneliminin getirdiği kısıtlamaların çalışmalarını etkileyebileceğinin farkındadır ve olumsuzlukları en aza indirgemek için uygun adımları atar.
• Uzmanlığını Kötüye Kullanmamak: Kişilerin temel hak ve özgürlüklerine, onurlarına ve değerlerine saygı gösterir. Uzmanlığını bu kişilere zarar vermek, taciz etmek, yönlendirmek ve bastırmak için kullanmaz.

---

💡 Sonuç

Türk Psikologlar Derneği Etik Yönetmeliği, psikologların mesleki uygulamalarında bir pusula görevi görerek, yetkinlik, yararlılık, sorumluluk, dürüstlük ve insan haklarına saygı gibi temel prensipler etrafında şekillenir. Bu ilkeler, psikologların etik ikilemlerle başa çıkma süreçlerini tanımlayarak, hem meslektaşların sürekli gelişimini desteklemeyi hem de hizmet verilen birey ve toplumun korunmasını sağlamayı amaçlar. Etik farkındalık ve sorumluluk, mesleki yaşamın her alanında vazgeçilmezdir.