Türkiye'de Dış Kuvvetler ve Oluşturduğu Şekiller

📚 Çalışma Materyali: Türkiye'de Dış Kuvvetler ve Oluşturduğu Yer Şekilleri

Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, bir dersin sesli transkripti ve kullanıcı tarafından sağlanan kopyalanmış metinlerden derlenmiştir.

---

🌍 Giriş: Dış Kuvvetler ve Yeryüzünü Şekillendirme Gücü

Yeryüzünü şekillendiren kuvvetler, enerjilerini Güneş'ten alarak sürekli bir değişim ve dönüşüm yaratır. Bu kuvvetler arasında hem dünyada hem de Türkiye'de en fazla etkiye sahip olanlar akarsulardır. Dış kuvvetler, aşındırma, taşıma ve biriktirme faaliyetleriyle çeşitli yer şekilleri oluşturur.

---

1️⃣ Akarsular: Yeryüzünün Başlıca Şekillendiricisi

Akarsular, aktıkları arazinin eğimine ve engebesine bağlı olarak farklı şekillerde yeryüzünü biçimlendirirler. ✅ Aşındırma: Hızlı aktığı, eğimli ve engebeli bölgelerde. ✅ Biriktirme: Yavaş aktığı, düz veya düze yakın alanlarda. 📚 Alüvyon: Akarsu yatağının yıl boyunca taşıdığı toprak, taş, kum ve çakıl gibi malzemelere verilen isimdir.

🏞️ Akarsu Aşınım Şekilleri

1. Vadi: Akarsuyun aktığı yatağa verilen genel isimdir.
   • Çentik Vadi (V Profil): Dağlık, genç arazilerde ve akarsuyun yukarı çığırında görülür.
     • Örnek: Doğu Anadolu, Karadeniz Bölgesi.
   • Boğaz Vadi (Yarma Vadi): Akarsuların sıra dağları dikine yarmasıyla oluşur.
     • Örnek: Toroslar ve Kuzey Anadolu Dağları.
   • Kanyon Vadi: Derine aşındırmanın ve karstik arazilerin yaygın olduğu yerlerde görülür.
     • Örnek: Akdeniz Bölgesi (Teke-Taşeli Platoları).
   • Tabanlı Vadi: Düz veya düze yakın arazilerde akarsuyun yatağını yana kazmasıyla oluşur. Akarsu menderesler çizer.
     • Örnek: Ege ve Marmara Bölgesi.
   • Asimetrik (Yatık Yamaçlı) Vadi: Akarsu yatağının dirençli yamacının az, dirençsiz yamacının fazla aşınmasıyla oluşur.
2. Şelale (Çağlayan): Arazideki eğim kırıklıklarından dolayı yüksekten düşen sulardır. Daha küçüklerine çağlayan denir.
3. Dev Kazanı: Akarsuların şelaleler oluşturduğu yerlerde görülür.
4. Plato: Akarsuların derin vadilerle yardığı düzlüklerdir.
5. Kırgıbayır: Bitki örtüsünün cılız olduğu, eğimin fazla olduğu ve genelde kurak arazilerde sel sularının etkisiyle oluşan bozuk arazi yapısıdır.
6. Peri Bacası: Volkanik (tüflü) arazilerde cılız bitki örtüsüyle beraber, rüzgarın da dolaylı etkisiyle akarsu ve sel sularının oluşturduğu şekillerdir.
   • Örnek: Nevşehir - Ürgüp - Göreme.
7. Peneplen: Akarsuyun aktığı bölgeyi komple aşındırıp deniz seviyesine indirerek hafif dalgalı düzlük haline getirmesi olayıdır. Akarsuyun aşındırmasının son evresidir.
   • 💡 Türkiye, 4. Jeolojik zamanın başında peneplen iken, bu dönemde toptan yükselerek peneplenden uzaklaşmıştır.

⛰️ Akarsu Birikim Şekilleri

1. Birikinti Konisi: Akarsuların eğimin azaldığı yamaç eteklerinde alüvyonları koni şeklinde biriktirmesiyle oluşur.
2. Dağ Eteği Ovası: Birikinti konilerinin birleşmesiyle oluşmuş dalgalı ovalardır.
3. Dağ İçi Ovası: Dağlık alanların iç kısımlarında eğimin azaldığı yerdeki birikmeler sonucu oluşur.
   • Örnek: Türkiye'de Doğu Anadolu Bölgesi'nde yaygındır.
4. Taban Seviyesi Ovası: Akarsuyun deniz veya göle yaklaştığı ve eğimin azaldığı yerde görülen ovalardır.
5. Deltalar: Akarsuların getirdiği alüvyonları deniz ya da göle ulaştığı yerde biriktirmesiyle oluşan verimli ovalardır.
   • Örnek: Çukurova, Bafra, Çarşamba, Silifke Ovaları.
   • ⚠️ Delta Oluşumu İçin Koşullar:
     • Kıyıda gel-git olmamalı.
     • Kıta sahanlığı (şelf alanı) geniş olmalı.
     • Akarsuyun getirdiği alüvyonlar fazla olmalı.
     • Kıyıda güçlü dalga ve akıntı olmamalı.
6. Irmak Adası: Akarsuda eğimin azaldığı veya yatağın genişlediği alanlarda yatak içinde yaptığı birikim şeklidir.

🌊 Hem Aşınım Hem Birikim Şekilleri

1. Menderes: Akarsular eğimin azaldığı yerlerde kıvrımlar yaparak akar. Hem aşınım hem biriktirme sonucu bu kıvrımlar oluşur.
   • Özellikleri:
     • Yatak eğimi ve akış hızı azalmıştır.
     • Aşındırma gücü azalmış, biriktirme başlamıştır.
     • Akarsuyun boyu uzar, sık sık yatak değiştirir.
     • Hidroelektrik potansiyeli azalmıştır.
     • Derine aşındırmadan ziyade yana aşındırma vardır.
   • Örnek: Ege ve Marmara Bölgesi akarsuları.
2. Seki (Taraça): Geniş tabanlı vadinin bulunduğu alanlarda akarsuyun bulunduğu bölge epirojenez sonucu yükselince, akarsuyun yatağını daraltıp derine kazmaya başlamasıyla vadinin yanlarında alüvyonlarla kaplı oluşan basamaklardır.
   • 💡 Bu oluşumda hem iç kuvvetlerin hem de dış kuvvetlerin etkisi vardır.

---

2️⃣ Rüzgarlar: Kurak Bölgelerin Şekillendiricisi

Rüzgarların bir bölgede etkili olabilmesi için belirli şartlar gereklidir: ✅ Kurak veya yarı kurak iklim şartları. ✅ Fiziksel (mekanik) çözülmenin fazla olması. ✅ Bitki örtüsünün cılız (seyrek) olması. ✅ Zeminin gevşek (tanecikli) yapıda olması. ✅ Rüzgarların hızlı esmesi. Örnek: Türkiye'de İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu'nun bazı bölgeleri.

🌬️ Rüzgar Aşınım Şekilleri

1. Mantar Kaya (Şeytan Masası): Rüzgarların zeminden 1 m kadar havaya kaldırdığı kum tanelerini kayaların alt kısımlarına çarptırarak aşındırmasıyla ortaya çıkan mantar görünümlü kayalardır.
   • Örnek: Nevşehir.
2. Tafoni: Kayaçların sular tarafından yumuşak kısımlarının eritilmesi ve aşındırılması sonucu kayaçlar üzerinde oluşan küçük oyuklardır.
3. Yardang: Farklı dirence sahip yüzeylerde yumuşak ve dayanıksız kısımların aşınmasıyla oluşan girintili çıkıntılı bozuk kayalık yüzeylerdir.
   • 💡 Yardang oluklarının uzanış doğrultusu rüzgarın esme yönü hakkında bilgi verir.
4. Hamada (Çöl Kaldırımı / Kaya Çölü): Yerli kayayı örten, alüvyal bir örtünün yüzey erozyonuna uğraması sonucunda oluşan çöl kaldırımıdır.
5. Şahit Tepe: Aşınmaya karşı farklı dirençteki malzemelerden oluşan kayalarda, rüzgarın aşındırması ya da mekanik çözülme sonucu gevşemiş malzemenin koparılması gibi sebeplerle oluşan yüksekliklerdir.

💨 Rüzgar Birikim Şekilleri

1. Lös: Rüzgarın taşıdığı ince boyuttaki malzemeleri hızının azaldığı yerde biriktirmesiyle oluşan depolardır.
2. Kumul: Kum tanelerinin oluşturduğu yığınlardır.
3. Barkan: Rüzgarın biriktirmesi sonucu meydana gelen hilal biçimindeki birikim şeklidir.
   • 💡 Barkan şekli de rüzgarın esme yönü hakkında bilgi verir.

---

3️⃣ Karstik Yer Şekilleri: Çözünmeyle Oluşan Güzellikler

Suyla temas ettiğinde eriyen kimyasal tortul kayaların (kalker, kireçtaşı, jips, kaya tuzu) bulunduğu alanlarda erime sonucu oluşan şekillerdir. Bu şekillerin bulunduğu araziye karstik arazi, şekillere ise karstik şekil denir. Örnek: Türkiye'de özellikle Akdeniz Bölgesi'nde (Teke ve Taşeli Platoları) yaygın olarak görülür.

💧 Karstik Aşınım Şekilleri

1. Lapya: En küçük karstik erime şeklidir.
2. Dolin: Lapyaların büyümesi ile oluşur.
3. Uvala: Dolinlerin büyümesi ile oluşur.
4. Polye: En büyük karstik erime şeklidir. Oluşumlarında tektonik hareketler de etkilidir.
   • 💡 Polye ovaları üzerinde tarım yapılabilir. Örnek: Tefenni, Acıpayam, Korkuteli, Kestel ovaları.
5. Düden (Su Çıkan): Suların yer altına indiği ve çıktığı yerlere verilen isimdir.
6. Kör Vadi: Çıkmaz vadiler olup ağız kısmı kapalıdır. Sular düden yardımıyla yer altına gider.
7. Mağara: Yer altına sızan suların araziyi eritmesiyle oluşmuş boşluklardır.
8. Obruk: Yer altındaki karstik boşlukların çökmesi sonucunda oluşan çukurlardır.

✨ Karstik Birikim Şekilleri

1. Traverten: Karstik bölgelerde yer altından çıkan suların içindeki eriyik kirecin yamaçlarda merdiven biçiminde oluşturduğu şekillerdir.
   • Örnek: Denizli / Pamukkale.
2. Sarkıt: Mağara tavanlarından sarkan şekillerdir.
3. Dikit: Mağara içinde yer tabanından yükselen şekillerdir.
4. Sütun: Sarkıt ve dikitlerin birleşmesi ile oluşur.
   • Örnek: Alanya Damlataş Mağarası, sarkıt, dikit ve sütunların en güzel örneklerini barındırır.

---

4️⃣ Buzullar: Soğuk Bölgelerin Mimarları

Yıl boyunca erimeden duran ve üst üste birikerek sıkışıp buz haline gelen karlara buzul, kalıcı veya toktağan kar denir. Bir dağ yamacında buzulların başladığı sınıra kalıcı kar sınırı denir. ⚠️ Buzullar, Türkiye'de en az etkili olan dış kuvvettir.

🏔️ Buzul Çeşitleri

1. Takke Buzulu: Yüksek dağların üst kısmında oluşan buzullardır.
   • Örnek: Ağrı Dağı.
2. Vadi Buzulu: Bir yamaç içine birikmiş ve zamanla bu vadiyi genişletmiş buzullara denir.
3. Örtü Buzulu: Kutup bölgelerinde görülür.
   • Örnek: Antarktika ve Grönland.
4. Sirk Buzulu: Yüksek dağlık alanlardaki küçük çukurlukları dolduran buzullardır.
   • Örnek: Ağrı, Tendürek, Süphan gibi yüksek dağlık bölgeler.

❄️ Buzul Aşınım Şekilleri

1. Sirk Çukuru: Dağların yüksek kesimlerinde buzulların ilk oluşmaya başladığı yerlerdeki küçük aşınım çukurlarıdır.
2. Buzul Vadisi (Sirk Yalağı/Çanağı): Buzulun içinde hareket ettiği, enine kesiti U şeklinde olan akarsu vadisinden daha büyük aşınım şeklidir.
3. Hörgüç Kaya: Ana kayanın buzullar tarafından işlenmesi sonucunda oluşan kaya tepeleridir.

🧊 Buzul Birikim Şekilleri

1. Moren: Buzulların aşındırdıkları malzemeleri biriktirmesiyle oluşur.
2. Drumlin: Buzul hareketi sonucu oluşan uzun ve balina şeklinde bir tepeciktir. Örnek: Türkiye'de Kaçkar, Giresun Dağları, Uludağ, Mercan Dağları, Erciyes Dağı, Ağrı Dağı, Süphan Dağı gibi birçok dağ üzerinde buzul şekillerine rastlanır.

---

5️⃣ Dalga ve Akıntılar: Kıyıların Şekillendiricisi

• Dalga: Daha çok rüzgar etkisiyle meydana gelen salınımlardır.
• Gel-git (Medcezir): Ay'ın çekim kuvvetiyle okyanus kıyılarında meydana gelen seviye değişiklikleridir.
  • ⚠️ Türkiye kıyılarında gel-git etkili değildir.
• Akıntı: Çeşitli sebeplerle suyun bir bölgeden bir bölgeye taşınmasıdır.
  • Akıntıların Sebepleri: Sürekli rüzgarlar, seviye farkı, yoğunluk farkı, gel-git.
  • 💡 Genel Etki: Dalga ve akıntılar, kıyıda derinliğin fazla olduğu ve dağların kıyıya paralel uzandığı yerlerde genellikle aşındırma; derinliğin az olduğu ve dağların kıyıya dik uzandığı yerlerde ise biriktirme şekilleri oluşturur.

🌊 Dalga Aşınım Şekilleri

1. Falez (Yalıyar): Dağların kıyıya paralel uzandığı yerlerde, kayaların aşınmasıyla oluşan yüksek eğimli kıyılardır.
   • Örnek: Karadeniz ve Akdeniz kıyıları.
2. Aşınım Düzlüğü (Abrazyon Platformu): Dalgaların kıyıyı kara içine doğru aşındırması ve kıyıyı geriletmesiyle oluşan falezler önündeki az eğimli düzlüktür.
3. Doğal Kemer: Dalgaların aşındırması sonucunda kademeli olarak daralan köprü çeşididir.

🏖️ Dalga Birikim Şekilleri

1. Plaj (Kumsal): Dalgaların sığ denizlerde kıyıya gelmeden zemine dokunarak kırılması, tabandaki kum ve çakılları kıyıya sürükleyerek biriktirmesiyle oluşur.
2. Kıyı Oku: Kum ve çakılların, karanın denize doğru çıkıntı yaptığı (burun) yerlerde birikmesiyle oluşmuştur.
3. Kıyı Kordonu: Dalgaların getirdiği kum ve çakılların bir koyun önünde birikmesiyle oluşmuştur. (Kıyı oku ile farkı daha kalın bir birikim görülmesidir.)
   • Örnek: Ege kıyıları.
4. Lagün (Deniz Kulağı): Kıyı kordonlarının bir koyun önünü kısmen kapatmasıyla oluşmuştur.
   • Örnek: Marmara Bölgesi'ndeki Büyük ve Küçükçekmece gölleri ile Durusu (Terkos) gölleri.
5. Tombolo: Kıyı yakınındaki bir adanın bir kordonla kıyıya bağlanması sonucu oluşan yarımadalara denir.
   • Örnek: Marmara Bölgesi'ndeki Kapıdağ Yarımadası ile Sinop.

---

6️⃣ Kıyı Tipleri: Türkiye ve Dünya Örnekleri

🇹🇷 Türkiye'de Görülen Kıyı Tipleri

1. Boyuna Kıyılar: Dağların denize paralel uzandığı yerlerde görülür.
   • Özellikleri: Girinti çıkıntı az, doğal koy/körfez/liman sayısı az, iç kesimlere ulaşım zor, dolgu ve falez oluşumu fazla, kıyının gerçek uzunluğu ile kuş uçumu uzunluğu arasındaki fark az, derinlikleri fazla.
   • Örnek: Akdeniz ve Karadeniz kıyıları.
2. Enine Kıyılar: Dağların denize dik uzandığı yerlerde görülür.
   • Özellikleri: Girinti çıkıntı fazla, iç kesimlere ulaşım kolay, kıta sahanlığı geniş, koy/körfez/doğal limanlar fazla, falezler az, derinlikleri az.
   • Örnek: Ege kıyıları.
3. Dalmaçya Kıyı Tipi: Kıyıya paralel uzanmış dağların çukur kısımlarının deniz suları altında kalmasıyla oluşan kıyı tipidir. Dağların yüksek kısımları kıyıda adaları oluşturur.
   • Örnek: Türkiye'de Finike - Kaş arası. Dünya'da Adriyatik kıyıları.
4. Ria Kıyı Tipi: Akarsu vadilerinin deniz ilerlemesi sonucunda sular altında kalmasıyla oluşan kıyı tipidir.
   • Örnek: İstanbul - Çanakkale Boğazları, Haliç ve Güneybatı Anadolu kıyıları.
5. Limanlı Kıyı Tipi: Geniş tabanlı vadilerin veya koy - körfezlerin deniz suları altında kalmasıyla oluşan kıyı tipidir.
   • Örnek: Büyükçekmece ve Küçükçekmece kıyıları.

🚫 Türkiye'de Görülmeyen Kıyı Tipleri

1. Haliçli Kıyı Tipi: Gel-git olayının etkisiyle akarsu ağızlarında aşındırma ile oluşan doğal limanlardır.
   • ⚠️ Türkiye'de gel-git etkili olmadığı için görülmez. Örnek: Kuzeybatı Avrupa kıyıları.
2. Fiyortlu Kıyı Tipi: Buzul vadilerinin sular altında kalmasıyla oluşan kıyılardır.
   • ⚠️ Türkiye'de buzul vadileri deniz seviyesine inmediği için görülmez. Örnek: Norveç kıyıları.
3. Mercanlı Kıyı Tipi: Suların sıcak, kıyıda derinliğin az olduğu sığ bölgelerde oluşan kıyı tipidir.
   • ⚠️ Türkiye'de görülmez (Mutlak Konum). Örnek: Ekvator'a yakın ülkeler, Avustralya (atoller).
4. Skayer Kıyı Tipi: Örtü buzullarının oluşturduğu hörgüç kayalar ile moren depolarının oluşturduğu tepelerin sular altında kalmasıyla oluşan kıyı tipidir.
   • ⚠️ Türkiye'de görülmez (Mutlak Konum).