📚 Vakit Geçirme (Toplantı) Oyunları: Eric Berne'in Transaksiyonel Analiz Kuramında Bir İnceleme

Kaynaklar:

• Kopyalanmış Metin (Sayfa 64-72)
• Ders Ses Kaydı Transkripti

---

📝 Giriş: Vakit Geçirme Oyunları Nedir?

Eric Berne'in Transaksiyonel Analiz kuramının önemli bir parçası olan "Vakit Geçirme Oyunları", sosyal etkileşimlerimizin derinliklerine inerek, insanların belirli bir zaman aralığını yapılandırmak amacıyla bilinçli veya bilinçdışı olarak oynadıkları yarı-ritüelistik, basit ve tamamlayıcı transaksiyonlar dizisidir. Bu oyunlar, farklı karmaşıklık düzeylerindeki sosyal ve zamansal matrislerde ortaya çıkar ve bu nedenle kendileri de değişen oranlarda karmaşıklık gösterirler. Transaksiyonu sosyal ilişkilerin temel birimi olarak ele aldığımızda, bu basit oyunları belirli durumları irdeleyerek anlamak mümkündür.

Bu oyunların temel amacı, bir zaman aralığını yapılandırmaktır. Bu zaman aralığının başlangıcı ve sonu tipik olarak prosedürler veya ritüellerle belirlenir. Transaksiyonlar, ilgili tarafların her birinin bu zaman aralığı süresince en yüksek düzeyde kazanç ve avantaj sağlayabileceği şekilde programlanmıştır. Kişiler bu programlamaya ne ölçüde uyum sağlarlarsa, elde ettikleri kazanç ve avantajlar da o ölçüde artacaktır.

🌍 Vakit Geçirme Oyunlarının Ortaya Çıkış Ortamları

Vakit geçirme oyunları genellikle belirli sosyal ortamlarda gözlemlenir.

• Sosyal Toplantılar: Partiler, kokteyl davetleri gibi sosyal buluşmalar bu oyunların en yaygın oynandığı yerlerdir.
• Bekleme Süreçleri: Resmi bir toplantının başlamasını beklerken veya benzeri bekleme durumlarında da bu oyunlar devreye girer. Bir toplantının başlamasından önceki bu bekleme süreçlerinin yapısı ve dinamiği, partilerdekiyle aynıdır.

Bu oyunlar, halk arasında "geyik muhabbeti" olarak bilinen daha hafif bir şekil alabileceği gibi, daha ciddi bir çerçeve içinde de gerçekleşebilir; yani "eleştirel ve tartışmacı" bir nitelik taşıyabilirler. Büyük bir kokteyl partisi, bu tür ilişkilerin sergilenmesi için oldukça uygun bir ortam sunar.

Örnek Bir Kokteyl Partisi Senaryosu:

• Odanın bir köşesinde: "Okul Aile Birliği" oyunu oynayanlar.
• Başka bir köşede: "Psikiyatri" forumu kuranlar.
• Üçüncü bir köşede: "Hiç filanca yere gittin mi?" veya "Falanca kişi şimdi nerelerde?" muhabbeti yapanlar.
• Dördüncü bir köşede: "General Motors" hakkında hararetli tartışmalar yapanlar.
• Açık büfe tarafında: "Mutfak" veya "Gardırop" oyunlarını oynamak isteyen kadınlar.

Aynı yörede ve aynı anda verilen düzinelerce benzer partinin tutanakları, katılımcıların isimleri dışında, neredeyse birbirinin aynısı olabilir. Sosyal düzeyi farklı kişilerin katıldığı partilerde de, oyunların karışımı farklı olsa da, oynanan oyunlar yine birbirinin hemen hemen aynısı olacaktır. Bu durum, vakit geçirme oyunlarının evrensel ve tekrarlayan doğasını açıkça ortaya koyar.

📊 Vakit Geçirme Sohbetlerinin Çeşitli Sınıflandırmaları

Vakit geçirme sohbetleri, farklı açılardan sınıflandırılabilir. Bu sınıflandırmalar, oyunların doğasını ve oynanma biçimlerini daha iyi anlamamızı sağlar.

1. Sosyolojik (Dışsal Belirleyiciler) Sınıflandırma

Bu sınıflandırma, cinsiyet, yaş, medeni durum, kültür, ırk veya ekonomik durum gibi dışsal faktörlere dayanır.

• Erkek Sohbetleri: Genellikle "General Motors" (arabaların mukayesesi) veya "Kim Kazandı?" (spor) gibi konuları içerir.
• Kadın Sohbetleri: "Market Alışverişi", "Mutfak" ve "Gardırop"la ilgili konuşmaları kapsar.
• Yetişkin Konuları: "Mercimeği Fırına Verme" gibi sohbetler.
• Orta Yaş Başlangıcı: "Ay Sonunun Nasıl Getirileceği" gibi konulara yönelen transaksiyonlar.
• Diğer "Geyik Muhabbeti" Çeşitlemeleri:
  • "(Herhangi bir iş) Nasıl yapılır?": Kısa uçak yolculuklarının vazgeçilmezi.
  • "(Herhangi bir şeyin fiyatı) Ne kadar?": Alt-orta sınıftaki kişilerin uğrak yeri olan barların favori oyunu.
  • "Hiç falanca (nostaljik) yerde bulundunuz mu?": Satıcılar gibi "kaçın kurası" orta-sınıftan kişilerin oynadığı oyun.
  • "(Falanca falanca kişileri) Tanıyor musunuz?": Yalnız kişilerin başvurduğu oyun.
  • "(Şu bizim Zavallı Joey'e) Falancaya Ne Oldu?": Genellikle maddi açıdan başarılı olmuş veya olmamış kişilerin oynadığı oyun.
  • "Ertesi Gün" (ne biçim akşamdan kalmaydım): İhtiraslı genç insanların tipik olarak tercih ettikleri oyun.
  • "Martini" (bu içkiyi hazırlamanın daha iyi bir yolunu biliyorum): İhtiraslı genç insanların tipik olarak tercih ettikleri oyun.

2. Yapısal-Transaksiyonel Sınıflandırma

Bu sınıflandırma, ego durumlarına (Ebeveyn, Yetişkin, Çocuk) göre daha kişisel bir nitelik taşır.

• "Okul Aile Birliği" Oyunu: Üç farklı düzeyde oynanabilir:
  • Çocuk-Çocuk Düzeyi: "Her Şeye Kafa Tutan Ebeveynlerle Nasıl Baş Edilir?" şeklini alabilir.
  • Yetişkin-Yetişkin Düzeyi: "Gerçek Okul Aile Birliği" oyunu, iyi eğitimli genç anneler arasında popülerdir.
  • Ebeveyn-Ebeveyn Düzeyi: Daha yaşlı kişiler arasında "Çocuk Suçlular" gibi dogmatik bir yaklaşımla ele alınır.
• "Söyle Onlara Tatlım" Oyunu: Bazı evli çiftler arasında oynanır. Kadın Ebeveyn düzeyinde iken, kocası vaktinden önce gelişmiş bir çocuk gibi kendinden bekleneni yapar.
• "Anne Bak, Ellerim Boşta" (Ellerim Olmadan da Yapabiliyorum) Oyunu: Her yaştaki insan için uygun olan bir Çocuk-Ebeveyn oyunudur ve bazen çekingen bir şekilde "Kahretsın, beyler!" oyununa uyarlanır.

3. Psikolojik Sınıflandırma

Bu sınıflandırma, oyunların projektif (dışa yansıtmalı) veya introjektif (içe yansıtmalı) şekillerde oynanmasına odaklanır ve daha ikna edicidir.

• Projektif Tip "Okul Aile Birliği" Oyunu (Ebeveyn-Ebeveyn Paradigması):

  • A: "Ebeveyn boşanmaları olmasaydı çocuk suçluların sayısı bu kadar fazla olmazdı."
  • B: "Sebep sadece o değil. Şimdilerde, iyi ailelerde bile çocuklara eskiden olduğu gibi yol yordam öğretilmiyor."
  • Açıklama: Bu diyalogda, katılımcılar sorunların kaynağını dış faktörlere (ebeveyn boşanmaları, günümüzdeki eğitim eksikliği) yansıtırlar.

• İntrojektif Tip "Okul Aile Birliği" Oyunu (Yetişkin-Yetişkin Düzeyi):

  • C: "Bir anne olmak için kendimi yeterli görmüyorum."
  • D: "Ne kadar uğraşırsanız uğraşın, çocuklar asla sizin istediğiniz gibi yetişmiyorlar. O yüzden insan sürekli doğru yapıp yapmadığını ve nerelerde hata yaptığını sorgulamak zorunda kalıyor."
  • Açıklama: Bu diyalogda, katılımcılar sorunların kaynağını kendi içlerine (yetersizlik hissi, kendini sorgulama) yansıtırlar.

• Projektif Tip "Psikiyatri" Oyunu (Yetişkin-Yetişkin Düzeyi):

  • E: "Onun böyle davranmasının nedeni sanırım bilinçdışı bir sözel bastırılmışlık."
  • F: "Saldırgan güdülerinizi çok güzel bir şekilde iyiye yönlendiriyor gibisiniz."
  • Açıklama: Burada, bir başkasının davranışları dışsal psikolojik mekanizmalarla açıklanır.

• İntrojektif Tip "Psikiyatri" Oyunu (Yetişkin-Yetişkin Düzeyi):

  • G: "Bu tablo benim için bulanıklığı temsil ediyor."
  • H: "Benim açımdan, resim yapmak babamı mutlu etmek için gösterdiğim bir çabadır."
  • Açıklama: Bu örnekte, birey kendi içsel durumlarını (bulanıklık, babayı mutlu etme çabası) dışsal bir nesne veya eylem üzerinden ifade eder.

Bu örnekler, aynı oyunun farklı ego durumları ve psikolojik mekanizmalar aracılığıyla nasıl farklı şekillerde tezahür edebileceğini net bir şekilde gösterir.

✅ Vakit Geçirme Oyunlarının İşlevleri ve Sosyal Faydaları

Vakit geçirme oyunları, sadece zamanı yapılandırmak ve ilgili taraflar için karşılıklı kabul gören "sıvazlamalar" (onaylar) temin etmekle kalmaz, aynı zamanda bir dizi önemli sosyal ve psikolojik işlevi yerine getirir.

1. Zamanı Yapılandırma ve Sıvazlama Temini 💡

Bu oyunların en temel işlevi, sosyal etkileşimlerdeki belirsizliği azaltarak zamanı anlamlı bir şekilde doldurmaktır. Katılımcılar, bu süreçte birbirlerinden "sıvazlamalar" yani onaylar alarak kendilerini değerli ve kabul edilmiş hissederler.

2. Sosyal Seleksiyon Süreci 🤝

Vakit geçirme oyunları, bir tür sosyal eleme mekanizması görevi görür.

• Çocuk Ego Durumunun Rolü: Oyun süresince, her bir oyuncunun içindeki Çocuk ego durumu, diğer kişilerin potansiyellerini (gizli güçlerini) dikkatle takip eder.
• Seçim Mekanizması: Partinin sonunda, her biri daha sık görmek istediği kişileri seçmiş olurken, oyunda ne denli beceri göstermiş veya keyif vermiş olsalar da bazı diğerlerini es geçerler.
• Daha Karmaşık İlişkilere Adaylık: Seçilen kişiler çoğunlukla daha karmaşık ilişkilerde, yani asıl oyunlar için aday olabilmesi en muhtemel olan kişilerdir.
• Bilinçdışı ve Sezgisel Süreç: Bu seçme sistemi, ne kadar mantık üzerine kurulu olursa olsun, geniş çapta bilinçdışı ve sezgiseldir.

⚠️ Yetişkin Ego Durumunun Baskınlığı: Bazı özel durumlarda, Yetişkin ego durumu bu seçim sürecinde Çocuk ego durumuna baskın çıkabilir.

• Örnek: Vakit geçirme oyunlarını iyi öğrenmiş bir sigorta poliçesi satıcısı, oyunu oynarken içindeki Yetişkin ego durumuyla, kendisine başarılı olma şansı verebilecek muhtemel kişileri kollar. Bu kişilerin oyunlarda gösterdiği beceriklilik veya cana yakınlık, seçim sürecini etkilemez. Seçim süreci çoğunlukla finansal açıdan hazır olma gibi yan faktörlere dayalıdır.

3. Kişiye Özel Olma (Teklik) 🎯

Vakit geçirme oyunlarının önemli bir özelliği, kişiye özel olmalarıdır; yani farklı oyunlar birbiriyle kolay kolay karışmaz.

• Örnekler:
  • "Erkek Sohbeti" ve "Kadın Sohbeti" birbiriyle karışmaz.
  • "Hiç Falanca Yerde Bulundunuz mu?" oyununu oynayan kişiler, "(Avokadoların fiyatı) Ne kadar?" veya "Ertesi Gün" oyununu oynamak isteyen birinin araya girmesine sinir olurlar.
  • Projektif Tip "Okul Aile Birliği" oyununu oynayanlar, İntrojektif "Okul Aile Birliği" oyununu oynayan birinin araya girmesinden hoşlanmazlar. Tam tersi durumlardaki (İntrojektif oyun oynayanların Projektif oyun oynayanlarca müdahale edilmesi) hoşnutsuzluk genellikle daha da yoğun olur.

4. Dostluklara Vesile Olma ve Sosyal Uyum 🫂

Vakit geçirme oyunları, tanış olunacak kişilerin seçilmesine temel oluşturur ve dostluklara zemin hazırlayabilir.

• Örnek: Sabah kahvesi için her gün birbirlerinin evine "Suçlu Koca" oyununu oynamak için damlayan bir grup kadın, "Her şey yolunda/İyiyi Ön Plana Çıkarma" oyununu oynamak isteyen yeni bir komşuyu muhtemelen soğuk bir şekilde karşılayacaklardır. Kendi kocalarının bencilliğinden dem vururken, yeni gelen birinin kocasının harika olduğunu duymak onlarda rahatsızlık yaratır ve onu aralarında tutmak istememelerine neden olur.
• Sosyal Uyum İpuçları: Bir kişi bir kokteyl partisinde bir köşeden diğerine geçmek istediğinde, ya yeni köşede oynanmakta olan oyuna katılmalı ya da orada olup biteni başarılı bir şekilde yeni bir kanala yönlendirebilmelidir. İyi bir ev sahibesi, duruma derhal hakim olur ve programı açıklar: "Biz de tam şu anda Projektif 'Okul Aile Birliği'ni oynuyorduk. Bu konuda siz ne düşünüyorsunuz?" veya "Hadi kızlar, 'Gardırop' oyununu yeteri kadar oynadınız. Bay J bir yazar/politikacı/cerrah, ve eminim ki 'Anne Bak, Ellerim Boşta' (Ellerim Olmadan da Yapabiliyorum) oyununu oynamak isteyecektir. Değil mi, Bay J?"

5. Rolü Teyit Etme ve Pozisyonu Sağlamlaştırma 🎭

Vakit geçirme oyunlarının getirdiği önemli bir avantaj, kişinin üstlendiği rolü teyit etmesi ve pozisyonunu sağlamlaştırmasıdır.

• Rol (Persona): Rol, Jung'un "persona" olarak tanımladığı bir olgudur, ancak daha az fırsatçıdır ve kökleri kişinin fantezilerinin derinlerine kadar gider.
  • Örnek: Projektif "Okul Aile Birliği" oyununu oynayanlardan biri sert Ebeveyn rolünü üstlenebilir, bir diğeri doğrucu Ebeveyn olur, bir üçüncü kişi hoşgörülü Ebeveyn rolünü alır ve dördüncü bir kişi de destekleyici Ebeveyn rolüne geçer. Bunların dördü de belirli bir Ebeveyn ego durumunu deneyimler ve sergiler, ancak her biri kendisini farklı şekillerde takdim eder.
  • Rolün Geçerliliği: Her birinin üstlendiği rolün geçerli olması için, oynadığı role kimsenin karşı çıkmaması veya öyle bir şey olduğu takdirde, gösterilen karşıtlıktan güçlenerek çıkması veya belirli kişilerce sıvazlanarak onaylanması gerekir.

6. Varoluşsal Avantaj: Pozisyonun Belirlenmesi 🧭

Rolünün teyit edilmesi, kişinin pozisyonunu da sağlamlaştırır. Buna, vakit geçirme sohbetlerinin yarattığı varoluşsal avantaj denir.

• Pozisyon Tanımı: Bir tutum, kişinin tüm transaksiyonlarını etki altında bırakan basit bir doğrulayıcı/yüklemli anlatımdır; uzun vadede hem onun, hem de onun soyundan gelenlerin yazgısını belirleyecektir. Bir kişinin pozisyonu üç aşağı beş yukarı kesindir.
• Tipik Pozisyonlar (Projektif "Okul Aile Birliği" Oyunu İçin):
  • "Bütün çocuklar kötüdür!" (Sert Ebeveyn rolü)
  • "Bütün diğer çocuklar kötüdür!" (Doğrucu Ebeveyn rolü)
  • "Bütün çocuklar mahzundur." (Hoşgörülü Ebeveyn rolü)
  • "Bütün çocuklar zulüm görmektedir!" (Destekleyici Ebeveyn rolü)
• Pozisyon ve Ruh Hali: Aslında bir pozisyon öncelikle sebebiyet verdiği ruh haliyle kendini belli eder. Kişi de rolünü oluşturan etkileşimleri üstlenirken işte bu ruh halini kullanır.
• Erken Yaşta Pozisyon Alma: İnsanlar şaşırtıcı şekilde erken yaşlarda, hayatın ikinci ve hatta birinci yılından itibaren yedi yaşına kadar (ciddi bir taahhüt altına girecek ehliyete veya deneyime sahip olmadan çok önce) pozisyon almayı öğrenirler. Bu pozisyonlar yine erken yaşlarda yerleşik hale gelir.
• Pozisyonu Sağlamlaştırma: Bir kişi hayatının geri kalan kısmını pozisyonunu sağlamlaştırmaya çalışmakla ve onu tehdit eden durumlarla baş etmekle geçirir. Bunu yapmak için de karşısına çıkan tehditlerden uzak durur, onların etkisini azaltma yolunu seçer veya onları kışkırtıcı bir şekilde manipüle ederek (kendi çıkarları için kullanarak) kendi haklılığını gösteren mazeretler haline dönüştürür.
• Stereotipik Yapı: Bu tür oyunların bu denli tekbiçimli (stereotip) olmasının nedeni, onların bu denli kalıplaşmış amaçlara hizmet etmesidir. Ancak sundukları kazançlar, insanların neden bu oyunları bu kadar hevesle oynadıklarını ve yapıcı veya iyi niyetli bir pozisyon içinde olan kişilerle oynandığı takdirde neden bu denli keyif verdiklerini de göstermektedir.

🧩 Oyunları Ayırt Etme ve Ek Örnekler

Bu tür oyunları bir aktiviteden ayırt etmek her zaman kolay olmaz ve üstelik sıklıkla da kombinasyonlarla karşılaşılır.

1. "Çok Seçmeli - Cümle Tamamlama" Oyunları 💬

"General Motors" gibi pek çok yaygın olarak oynanan oyun, psikologların "Çok Seçmeli - Cümle Tamamlama" adını verebilecekleri türden karşılıklı konuşmalardan oluşur.

• A: "Ben Ford/Chevrolet/Plymouth marka bir arabayı Ford/Chevrolet/Plymouth marka bir arabadan daha çok beğeniyorum, çünkü . . ."
• B: "Öyle mi? Ben ise Ford/Chevrolet/Plymouth marka bir arabaya sahip olmayı Ford/Chevrolet/Plymouth marka bir arabaya sahip olmaktan daha çok istiyorum, çünkü . . ." Bu tür kalıplaşmış konuşmalarda bazı yararlı bilgilerin iletildiği açıkça görülmektedir.

2. Diğer Yaygın Oyunlar 🎲

• "Ben de" Oyunu: Genellikle "Ah Ne Kötü, Değil mi?" oyununun bir çeşitlemesidir.
• "(Bu konuyla ilgili olarak) Neden Bir Şey Yapmıyorlar?" Oyunu: Özgürlüğüne kavuşmayı istemeyen ev kadınlarının favori oyunudur.
• "O Vakit, Biz de (şöyle şöyle bir şey yaparız)" Oyunu: Çocuk-Çocuk arasında oynanan bir oyundur.
• "Hadi, (yapacak bir şeyler) Bulalım" Oyunu: Çocuk suçlular veya muzır yetişkinler tarafından oynanır.

🎯 Sonuç

Eric Berne'in "Vakit Geçirme Oyunları" kavramı, sosyal etkileşimlerimizin karmaşık yapısını anlamak için güçlü bir çerçeve sunar. Bu oyunlar, zamanı yapılandırmanın, onaylar (sıvazlamalar) almanın, sosyal çevre oluşturmanın, rol ve pozisyonları teyit etmenin bilinçdışı yollarıdır. Sosyolojik, yapısal-transaksiyonel ve psikolojik sınıflandırmaları sayesinde, aynı oyunun farklı bağlamlarda ve farklı ego durumları aracılığıyla nasıl tezahür ettiğini görebiliriz.

Bu oyunların işlevlerini ve faydalarını anlamak, hem kendi davranışlarımızı hem de çevremizdeki insanların davranışlarını daha bilinçli bir şekilde yorumlamamıza yardımcı olur. Unutulmamalıdır ki, bu oyunlar genellikle bilinçdışı süreçlerle işler ve hayatımızın önemli bir parçasıdır. Bu bilgiler, sosyal ilişkileri anlamada yeni bir bakış açısı kazandırarak, daha bilinçli ve etkili iletişim kurmamıza olanak tanır.