Yeme Bozuklukları: Anoreksiya ve Bulimiya Nervoza

📚 Yeme Bozuklukları: Anoreksiya Nervoza ve Bulimiya Nervoza

Bu çalışma materyali, bir ders ses kaydı transkripti ve kopyalanmış metin kaynaklarından derlenerek hazırlanmıştır.

---

Giriş ve Genel Bakış 💡

Yeme bozuklukları, bireyin yeme davranışlarında ciddi ve kalıcı bozukluklarla karakterize edilen, fiziksel ve psikolojik sağlığı olumsuz etkileyen karmaşık durumlardır. İştahın düzenlenmesinde merkezi bir rol oynayan hipotalamusun işlevleri ile çevresel ve fizyolojik faktörlerin etkileşimi, yeme davranışının şekillenmesinde kilit öneme sahiptir. ✅ Yeme Davranışını Etkileyen Faktörler:

• Çevresel Koşullar: Gıda özellikleri, çevre sıcaklığı, stres, toplumsal güzellik algısı, kültür.
• Fizyolojik Yapı: Tat ve koku duyusu reseptörleri, metabolik durum, gastrointestinal sistem (GİS) durumu, depolama durumu, nörotransmitter dengesi. Bu materyalde, başlıca yeme bozukluklarından Anoreksiya Nervoza (AN) ve Bulimiya Nervoza (BN) detaylı olarak incelenecektir.

Yeme Bozukluklarının Epidemiyolojisi 📊

Yeme bozuklukları, tarihsel süreçte farklı zamanlarda tanınmış ve sınıflandırılmıştır.

• Tarihsel Gelişim:
  • Anoreksiya Nervoza'nın ruhsal bir bozukluk olarak kabulü 1960'lardan sonra gerçekleşmiştir.
  • Bulimiya Nervoza ise ilk olarak 1979'da ayrı bir sendrom olarak tanımlanmıştır.
• Görülme Sıklığı:
  • AN ve BN vakalarının %90'ından fazlası kadınlarda görülür.
  • Erkeklerde, özellikle sporcular arasında rastlanabilir; ancak erkeklerin tedavi arama olasılığı daha düşüktür.
  • ABD'deki genel nüfusta prevalansı %1-4 arasındadır.
• Yaş ve Cinsiyet Dağılımı:
  • Anoreksiya Nervoza: Genç kadınlarda, özellikle 12-30 yaş aralığında daha sık görülür. Erkek/kadın oranı 1/10'dur. Türkiye'de kadınlarda %0.5, genç erişkinlerde %1 oranında görülmektedir.
  • Bulimiya Nervoza: Kadınlarda prevalansı %4'tür. İlk olarak geç adölesan veya erken yetişkinlikte (tipik başlangıç yaşı 18-19) başlar. Zayıflığın ve çekiciliğin çok fazla önemsendiği ve besinlerin bol bulunduğu toplumlarda daha sık rastlanır. Türkiye'de %1 oranında görülmektedir.
• Sosyokültürel Etki: Sosyoekonomik düzeyi yüksek toplumlarda görüldüğü düşünülse de, yapılan çalışmalar bu varsayımı doğrulamamıştır.

Yeme Bozukluklarıyla İlişkili Durumlar ⚠️

Yeme bozuklukları genellikle başka psikiyatrik veya davranışsal sorunlarla birlikte görülebilir:

• Tıkınırcasına yeme bozukluğu
• Gece yeme sendromu
• Pika (çocukluk çağında yiyecek olmayan maddelerin sürekli yutulması)
• Depresyon ve obsesif-kompulsif bozukluk (OKB)
• Madde kötüye kullanımı/bağımlılığı
• Mükemmeliyetçilik
• Kaçıngan kişilik bozukluğu
• Borderline kişilik bozukluğu
• Cinsel istismar geçmişi (özellikle ergenlikten önce ise)

Etiyoloji (Nedenler)

Yeme bozukluklarının gelişiminde çok sayıda faktör rol oynar:

1. Biyolojik Faktörler:
   • Genetik yatkınlık
   • Duygudurum (depresyon) veya anksiyete bozukluğu (OKB) aile öyküsü
   • Hipotalamusla ilgili sorunlar
   • Obezite öyküsü
   • Erken yaşta diyet yapma
   • Düşük nöroepinefrin (azalmış kalp hızı ve kan basıncı) ve serotonin (artan tokluk) seviyeleri
2. Psikodinamik Teoriler: Yeme bozukluğunun, tamamlanmamış ayrılma-bireyleşme duygusundan kaynaklandığını ileri sürer. Birey, hayatı üzerindeki kontrol eksikliği duygusunu yemek ve yemeyle ilişkili davranışlar aracılığıyla telafi etmeye çalışır.
3. Gelişimsel Problemler:
   • Özerklik geliştirme ve kendi üzerinde kontrol sahibi olma sorunları
   • Farklı ve eşsiz bir kimlik geliştirme zorlukları
   • Beden imajından memnuniyetsizlik
   • Aşırı kilolu, şişman, çekici olmayan ve istenmeyen olma yönündeki bireysel algılar
4. Ailesel Faktörler:
   • Duygusal desteği olmayan aile ortamı
   • Olası fiziksel/cinsel istismar dahil ebeveyn istismarı
   • Sorunlarla başa çıkamama
   • Aşırı esnek sınırları olan kaotik aile yapısı
5. Sosyal Faktörler:
   • Zayıf olmanın kültürel olarak idealize edilmesi
   • Medyanın güzellik, zayıflık ve sağlıklı olmaya aşırı odaklanması
   • İdeal vücuda ulaşma kaygısı
   • Kilo ile ilgili dalga geçme, alay edilme

---

Anoreksiya Nervoza (AN) 📚

Anoreksiya Nervoza, yaşamı tehdit eden ciddi bir yeme bozukluğudur. ✅ Tanım: Kişinin asgari normal vücut ağırlığını korumak için gerekli besin alımını kısıtlaması, kilo alma veya şişmanlama korkusu, vücudun şekli veya boyutuyla ilgili algının önemli ölçüde bozulması ve sorunun ciddiyetini veya varlığını kabul etmede istikrarlı bir yetersizlik veya reddetme ile karakterizedir. Hastalar, yaşları, boyları ve genel fiziksel sağlıkları göz önünde bulundurulduğunda beklenen asgari kilodan daha azdır.

🔬 Klinik Belirtiler:

• Fiziksel Belirtiler: Amenore (adet kesilmesi), konstipasyon (kabızlık), soğuğa karşı aşırı hassasiyet, vücutta lanugo kılları (ince tüyler), saç dökülmesi, kuru cilt, diş çürükleri, ayak ödemi, bradikardi (yavaş kalp atışı), genişlemiş parotis bezleri ve hipotermi, elektrolit dengesizliği.
• Davranışsal Özellikler: Yiyecek ve yiyecekle ilgili aktivitelerle aşırı meşguliyet (yemek tarifleri toplama, kalori sayma, başkalarına yemek hazırlama), başkalarının yanında yemek yemeyi reddetme, yiyecekleri küçük parçalara ayırma gibi ritüelistik yeme davranışları. Aşırı egzersiz yaygındır. Hastalar iştahlarını kaybetmezler ancak açlığı görmezden gelirler.

subtypes Alt Tipler:

1. Kısıtlayıcı Tip: Öncelikle diyet, oruç veya aşırı egzersiz yoluyla kilo verirler.
2. Tıkınırcasına Yiyen/Çıkaran Tip: Düzenli olarak tıkınırcasına yeme ve ardından kusma (kendi kendine kusma veya müshil, lavman, diüretik kötüye kullanımı) davranışı sergilerler. Tıkınırcasına yeme, genellikle 2 saat veya daha kısa bir süre içinde büyük miktarda yiyecek tüketmektir.

⏳ Başlangıç ve Klinik Seyir:

• Genellikle 14-18 yaşları arasında başlar.
• Erken evrelerde hastalar genellikle beden imajıyla ilgili kaygılarını reddederler ve kilolarını kontrol etme yeteneklerinden memnuniyet duyarlar.
• Hastalık ilerledikçe depresyon, ruh hali değişkenliği ve sosyal izolasyon artar.
• Tedaviye dirençli olabilirler. 10 yıllık çalışmalarda, hastaların yaklaşık dörtte biri tamamen iyileşirken, diğer yarısı iyileşmiş ve iyi işlev görmektedir. Kalan dörtte biri kronik düşük kilolu ve zayıf işlev gösterenlerden oluşur; %7'lik bir ölüm oranı içerir.

📋 DSM-5 Tanı Kriterleri:

• A. Gereksinimlerine göre enerji alımını kısıtlamaktadır. Bireyin yaşı, cinsiyeti, gelişimsel olarak izlediği yol ve vücut sağlığı bağlamında belirgin bir biçimde düşük bir vücut ağırlığının (olması gerekenden %15 eksik) olmasına yol açmaktadır.
• B. Vücut ağırlığı kazanımından ya da şişmanlamaktan çok korkma ve belirgin bir biçimde düşük vücut ağırlığında olmasına karşın vücut ağırlığındaki yükselişi güçleştiren kısıtlama, çıkarma ya da telafi edici davranışlarda bulunmaktadır.
• C. Bireyin vücut ağırlığını ya da biçimini nasıl algıladığıyla ilgili bir bozukluk vardır, birey kendini değerlendirirken vücut ağırlığı ve biçimine yersiz bir önem yükler, o sıradaki düşük vücut ağırlığının önemini hiçbir zaman kavrayamaz.
  • 1. Kısıtlayıcı Tip: Diyet yaparak, neredeyse hiç yemek yemeyerek ve/ya da aşırı spor yaparak vücut ağırlığının kaybedildiği görünümleri tanımlar.
  • 2. Tıkınırcasına Yiyen/Çıkaran Tip: Son üç ay içinde yineleyen tıkınırcasına yeme ya da çıkarma (örn. kendi kendini kusturma ya da laksatif ilaçlar, diüretikler ya da lavmanın kötüye kullanılması) dönemleri bulunmaktadır.

🏥 Yaygın Tıbbi Komplikasyonları: Şiddetli sıvı, elektrolit ve metabolik dengesizlikler, kardiyovasküler komplikasyonlar, şiddetli kilo kaybı ve sonuçları, intihar riski.

💊 Tedavi ve Prognoz:

• Hastaneye Yatış: Şiddetli sıvı-elektrolit dengesizlikleri, kardiyovasküler komplikasyonlar, şiddetli kilo kaybı ve intihar riski gibi yaşamı tehdit eden durumlar hastaneye yatışı gerektirebilir.
• Medikal Yönetim: Kilo iyileştirmesine, beslenme rehabilitasyonuna, rehidrasyona ve elektrolit dengesizliklerinin düzeltilmesine odaklanır. Yeterli besin alımı için total parenteral beslenme veya enteral beslenme gerekebilir.
• Psikofarmakoloji: Kilo alımıyla ilişkili olarak Amitriptilin, Siproheptadin, Olanzapin (beden imajı bozuklukları için) ve Fluoksetin (nüksetmeyi önlemede etkili olabilir) gibi ilaçlar kullanılabilir.
• Psikoterapi:
  • Aile Terapisi: Özellikle 18 yaşından küçük danışanların aileleri için faydalıdır. Aile içi iletişimi ve işlevselliği iyileştirmeyi hedefler.
  • Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT): Beden imajı bozukluğunu, mükemmeliyetçiliği, duygudurum tahammülsüzlüğünü ve kişilerarası zorlukları ele alarak nüksetmeyi önlemede ve genel sonuçları iyileştirmede etkilidir.

---

Bulimiya Nervoza (BN) 📚

Bulimiya Nervoza, tekrarlayan tıkınırcasına yeme atakları ve ardından telafi edici davranışlarla karakterize bir yeme bozukluğudur. ✅ Tanım: Tekrarlayan tıkınırcasına yeme atakları ve ardından kilo almaktan kaçınmak için uygunsuz telafi edici davranışlarla (örn. kusma, oruç tutma veya aşırı egzersiz yapma) karakterize bir yeme bozukluğudur. Tıkınırcasına yeme atağı sırasında tüketilen yiyecek miktarı, çoğu insanın normalde yiyeceğinden çok daha fazladır.

🔬 Klinik Belirtiler:

• Davranışsal Özellikler: Genellikle gizlice tıkınırcasına yeme eylemine girilir. Ataklar güçlü duygular tarafından tetiklenir ve ardından suçluluk, pişmanlık, utanç veya kendini küçümseme gelir. Tıkınırcasına yeme atakları arasında düşük kalorili yiyecekler yiyebilir veya oruç tutabilirler.
• Fiziksel Belirtiler: Bulimiya hastalarının kilosu genellikle normal aralıktadır, ancak bazıları aşırı kilolu veya zayıf olabilir. Tekrarlayan kusma diş minesini tahrip eder ve diş çürüğü ile pürüzlü veya kırık dişlerin görülme sıklığını artırır. Diş hekimleri genellikle bulimiya hastalarını ilk tespit eden sağlık profesyonelleridir.

⏳ Başlangıç ve Klinik Seyir:

• Geç ergenlikte veya erken yetişkinlikte başlar; tipik başlangıç yaşı 18-19'dur.
• Hastalar yeme davranışlarının patolojik olduğunun farkındadır ve bunu başkalarından gizlemek için büyük çaba harcarlar.
• Tedaviden on yıl sonra, %30'u tekrarlayan tıkınırcasına yeme ve kusma davranışları sergilemeye devam ederken, %40'ı tamamen iyileşmiştir. Eşlik eden kişilik bozukluğu olan hastaların sonuçları daha kötü olma eğilimindedir. Bulimiya kaynaklı ölüm oranının %3 veya daha az olduğu tahmin edilmektedir.

📋 DSM-5 Tanı Kriterleri:

• A. Tekrarlayan tıkınırcasına yeme dönemleri olmaktadır. Bir tıkınırcasına yeme dönemi aşağıdakilerin her ikisini de kapsamaktadır:
  • 1. Benzer koşullarda, benzer sürede, çoğu bireyin yiyebileceğinden belirgin bir şekilde çok daha fazla yiyeceği, ayrı bir zaman biriminde (örn. herhangi iki saatlik bir sürede) yeme.
  • 2. Bu nöbet sırasında yemek yemeyle ilgili denetimin kalktığı duyumunun olması (örn. bireyin yemek yemeyi durduramadığı duygusu, ne ya da ne denli yediğini denetleyemediği duygusu).
• B. Vücut ağırlığında artış olmaması için, kendini kusturma, laksatif, diüretik veya diğer ilaçları kötüye kullanma, neredeyse hiç yememe ya da aşırı spor yapma gibi yineleyen, uygunsuz telafi edici davranışlarda bulunmaktadır.
• C. Bu tıkınırcasına yeme ve uygunsuz telafi edici davranışların her ikisi de ortalama üç ay içinde en az haftada bir kez olmuş olmalıdır.
• D. Benlik değerlendirmesi, vücut biçiminden ve ağırlığından yersiz bir biçimde etkilenmektedir.
• E. Bu bozukluk, anoreksiya nervoza seyri sırasında ortaya çıkmamalıdır.

💊 Tedavi ve Prognoz:

• Psikofarmakoloji: Desipramin, imipramin, amitriptilin, nortriptilin, fenelzin ve fluoksetin gibi antidepresanlar aşırı yemeyi azaltmada ve duygudurumu iyileştirmede etkili olabilir.
• Psikoterapi:
  • Bilişsel-Davranışçı Terapi (BDT): Bulimiya için en etkili tedavi olarak kabul edilir. Hastanın yiyecek hakkındaki düşüncelerini ve eylemlerini değiştirmeye, diyet, aşırı yeme ve kusma döngüsünü kesmeye odaklanır.
  • Kendini İzleme (Self-Monitoring): Hastaların davranış kalıplarını belirlemelerine ve kontrol duygusunu yeniden kazanmalarına yardımcı olan bilişsel-davranışsal bir tekniktir. Hastalar, yedikleri tüm yiyecekleri, aşırı yemeleri ve kusma bölümlerini çevreleyen duygu durumlarını, düşünceleri ve koşulları kaydederler.

---

Yeme Bozukluklarında Hastaneye Yatış 🏥

Hastaneye yatış, yalnızca hayati derecede düşük kilolu, elektrolit dengesizliği veya böbrek, kalp veya karaciğer komplikasyonları olan hastalar gibi tıbbi gereklilikler için endikedir. Tıkınırcasına yeme ve kusma döngüsünü kontrol edemeyen hastalar da yatarak tedavi ortamında kısa bir süre tedavi edilebilir.

Yeme Bozukluğu Olan Hastalara Bakım Verirken Dikkat Edilmesi Gerekenler 💡

• Empati ve Yargılayıcı Olmama: Hastanın bakış açısını, kilo ve yeme konusundaki korkularını hatırlayarak empatik ve yargılayıcı olmayan bir yaklaşım sergileyin.
• Eğitimde Yaklaşım: Beslenme veya müshil kullanımının neden zararlı olduğu konusunda eğitim verirken ebeveyn gibi görünmekten kaçının. Bilgileri gerçekçi bir şekilde sunmak daha olumlu sonuçlar elde etmenizi sağlar.
• Etiketlemeden Kaçınma: Hastayı kusmaktan kaçındıklarında veya tüm öğünü yediklerinde "iyi" olarak etiketlemeyin. Bu, kusma yaptığı veya yeterli yemek yemediği günlerde kendinin "kötü" olduğuna inanmasına neden olabilir.
• Duyguları Tanıma ve İfade Etme: AN hastalarında öz farkındalık sorunları ve duyguları tanımlama/ifade etmede zorluk (aleksitimi) yaygındır. Hemşire, hastaların kaygı veya suçluluk gibi duyguları tanımalarına yardımcı olabilir. "Üzgün müsün?" gibi yönlendirici sorular yerine, duygularını tarif etmelerini teşvik edin. Bu, danışanların duygularını tanımalarına ve bunları yeme davranışlarıyla ilişkilendirmelerine yardımcı olabilir.

Vaka Çalışması: Susan'ın Hikayesi 📖

Susan, marketten eve dönerken arabasında bir paket kurabiye, büyük bir paket patates cipsi ve yarım kilo jambon tüketir. Eve yaklaştıkça "Acele etmeliyim, yakında eve döneceğim. Beni böyle kimse göremez!" diye düşünür. Yiyecekleri mutfak tezgahına bırakır bırakmaz banyoya koşar ve yediklerinden kurtulmak için kusar. Kendini suçlu ve utanmış hisseder, davranışlarını neden durduramadığını anlayamaz. 30 yaşında, evli, iki kızı olan ve başarılı bir iç mimar olan Susan, bu durumu eşinden ve çocuklarından gizlemektedir. Banyodan ayrılırken, tüm "kötü yiyeceklerden" uzak durmaya yemin eder; bu, daha önce birçok kez verdiği bir sözdür. Bu vaka, Bulimiya Nervoza'nın tipik özelliklerini (tıkınırcasına yeme, telafi edici davranış, gizlilik, suçluluk ve utanç duyguları) açıkça göstermektedir.

Yeme Bozukluklarında Hemşirelik Tanıları

Bu konu, yeme bozukluğu olan bireylerin kapsamlı bakımı için hemşirelik sürecinde belirlenecek tanıları içerir ve daha detaylı bir inceleme gerektiren bir alandır.