Bu içerik bir YouTube videosundan üretilmiştir.

---

📚 19. Yüzyıl Osmanlı Devleti: Dağılma Dönemi Siyasi Tarihi ve Islahatlar

Giriş

Bu çalışma notu, Osmanlı Devleti'nin 19. yüzyıldaki siyasi olaylarını, önemli anlaşmalarını, reform hareketlerini ve dağılmayı önleme çabalarını kapsamaktadır. Bu dönem, Fransız İhtilali'nin getirdiği milliyetçilik akımının etkisiyle azınlık isyanlarının yoğunlaştığı, Avrupa devletlerinin Osmanlı iç işlerine müdahalesinin arttığı ve devletin ayakta kalmak için kapsamlı reformlar yapmak zorunda kaldığı bir süreçtir. Çalışma, dönemin padişahları II. Mahmut, Abdülmecid, Abdülaziz ve II. Abdülhamit dönemlerindeki önemli gelişmeleri ve fikir akımlarını detaylı bir şekilde incelemektedir.

---

🌍 19. Yüzyıl Osmanlı Siyasi Tarihi

Fransız İhtilali ve Azınlık İsyanları

1789 Fransız İhtilali, milliyetçilik akımını tüm Avrupa'ya yayarak çok uluslu imparatorlukların dağılmasına yol açmıştır. Osmanlı Devleti de bu akımdan etkilenen en büyük imparatorluklardan biriydi. İçinde Sırplar, Arnavutlar, Bulgarlar, Boşnaklar ve Ermeniler gibi birçok azınlık barındıran Osmanlı, bu dönemde bağımsızlık talepleriyle karşı karşıya kaldı.

Sırp İsyanları ve Bağımsızlık Süreci

Osmanlı'ya karşı bağımsızlık amacıyla isyan eden ilk millet Sırplar olmuştur. Sırpların bağımsızlık süreci üç aşamada gerçekleşmiştir:

• Bükreş Antlaşması (1812): Sırplar ilk kez ayrıcalık (imtiyaz) kazandı. Bu, ekonomik kapitülasyonlardan farklı olarak siyasi bir ayrıcalıktı.
• Edirne Antlaşması (1829): Sırplar özerklik kazandı. İç işlerinde serbest, dış işlerinde Osmanlı'ya bağlı hale geldiler.
• Berlin Antlaşması (1878): Sırplar bağımsızlıklarını elde etti.

Önemli Anlaşmalar ve Olaylar

Tilsit Antlaşması (1807)

Fransa ile Rusya arasında imzalanan bu antlaşma ile Osmanlı topraklarının paylaşılması planlanmıştır.

Kale-i Sultaniye Antlaşması (1809)

Osmanlı Devleti ile İngiltere arasında imzalanan bu antlaşma, İngilizlerin Osmanlı üzerindeki etkisini artırmıştır.

Viyana Kongresi (1815) ve Şark Sorunu

Fransız İhtilali'nin etkilerini azaltmak ve Avrupa'yı yeniden düzenlemek amacıyla toplanan bu kongrede, Avrupalı devletler ulusçuluk isyanlarını bastırma kararı almıştır. Ancak bu karar, Osmanlı topraklarındaki azınlık isyanları söz konusu olduğunda çifte standart uygulanarak ihlal edilmiştir.

• Şark Sorunu: Rus Çarı I. Alexander, Viyana Kongresi'nde ilk kez "Şark Sorunu"nu ortaya atmıştır. Bu sorun, Osmanlı Devleti'nin bir "Doğu problemi" olarak görülmesi, azınlıklara kötü davrandığı iddia edilerek Anadolu ve Balkanlardan atılması gerektiği fikrini savunmuştur.

Filik Eterya Cemiyeti ve Yunan İsyanı (1820-1821)

Rus General Alexander İpsilanti tarafından kurulan Filik Eterya Cemiyeti (daha sonra Etnik Eterya), Yunan isyanlarının örgütlenmesinde etkili olmuştur.

• Yunan İsyanının Nedenleri:
  • Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik akımı.
  • Avrupalı devletlerin kışkırtmaları.
  • Rusya'nın Panslavizm politikası (Balkanlardaki Slavları kışkırtıp kendine bağlama).
  • Rum aydınlarının çalışmaları ve Filik Eterya Cemiyeti'nin faaliyetleri.
  • Bizans'ı yeniden diriltme hayalleri (Megali İdea).
  • Yanya Valisi Tepedelenli Ali Paşa isyanının Osmanlı'yı meşgul etmesi.
• Kavalalı Mehmet Ali Paşa'dan Yardım İstenmesi: Osmanlı, Mora'daki Yunan isyanını bastırmakta zorlanınca Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa'dan yardım istemiştir. Kavalalı, yardım karşılığında Girit ve Mora valiliklerini talep etmiştir. Bu durum, Osmanlı merkezi otoritesinin zayıflığını göstermiştir.

Navarin Olayı (1827) ve Restorasyon Dönemi'nin Sonu

İngiltere, Fransa ve Rusya birleşerek Navarin'de Osmanlı donanmasını yakmıştır. Bu olay, Avrupalı devletlerin kendi aldıkları "ulusçuluk isyanlarını bastırma" kararına aykırı hareket ettiklerini göstermiş ve Restorasyon Dönemi'ni sona erdirmiştir.

Edirne Antlaşması (1829)

Navarin'de donanması yakılan Osmanlı, Rusya'dan zararının karşılanmasını isteyince Rusya savaş açmış ve Osmanlı bu savaşı kaybetmiştir. Edirne Antlaşması ile:

• Sırplar özerklik kazanmıştır.
• Yunanistan bağımsızlığını kazanmıştır. (Osmanlı'ya karşı isyan eden ilk millet Sırplar olmasına rağmen, bağımsızlık kazanan ilk millet Yunanlılar olmuştur.)

Cezayir'in İşgali (1830)

Fransa, Cezayir'i işgal etmiştir. Bu, Osmanlı Devleti'nin Kuzey Afrika'daki ilk toprak kaybıdır. (Son toprak kaybı ise Uşi Antlaşması ile Trablusgarp olmuştur.)

Kavalalı Mehmet Ali Paşa İsyanı ve Kütahya Antlaşması (1833)

Kavalalı Mehmet Ali Paşa, Mora'yı alamayınca Girit ve Suriye valiliklerini de istemiş, Osmanlı kabul etmeyince isyan etmiştir. Osmanlı'yı mağlup ederek İç Anadolu'ya kadar ilerlemiştir.

• Kütahya Antlaşması: Kavalalı'ya Mısır valiliğine ek olarak Girit ve Şam valilikleri, oğlu İbrahim Paşa'ya ise Cidde ve Adana valilikleri verilmiştir. Bu durum, Osmanlı'nın merkezi otoritesinin ne denli zayıfladığını bir kez daha göstermiştir.

Hünkar İskelesi Antlaşması (1833)

Kavalalı Mehmet Ali Paşa sorununda İngiltere ve Fransa'ya güvenmeyen II. Mahmut, Rusya'dan yardım istemiş ve bu antlaşmayı imzalamıştır.

• Önemi: Boğazlar ilk defa uluslararası bir sorun haline gelmiş ve Osmanlı Devleti, Boğazlar üzerindeki egemenlik haklarını son kez tek başına kullanmıştır. Antlaşma 8 yıl geçerli olmuştur.

Balta Limanı Ticaret Antlaşması (1838)

İngiltere ile imzalanan bu antlaşma, Osmanlı ekonomisi için "ekonomiyi baltalayan" bir anlaşma olarak tarihe geçmiştir.

• Sonuçları: İngilizlere gümrük vergilerinde büyük ayrıcalıklar tanınmış, İngiliz malları Osmanlı pazarlarına kolayca girmiştir. Sanayi İnkılabı'nı gerçekleştiren İngiltere'nin seri ve ucuz ürünleri karşısında yerli esnaf rekabet edememiş, dükkanlar kapanmıştır.
• Önemi: Osmanlı ekonomisi tamamen dışa bağımlı hale gelmiştir.

Londra Konferansı (1840) ve Mısır Sorunu

Kavalalı Mehmet Ali Paşa sorununun çözümü için Avrupalı devletler tarafından toplanmıştır. İngiltere'nin güçlenmesinden rahatsız olan Fransa bu konferansa katılmamıştır.

• Önemi: Kavalalı Mehmet Ali Paşa olayı, Osmanlı'nın bir iç meselesi olmaktan çıkıp uluslararası bir sorun haline gelmiştir. (Cem Sultan olayı gibi.)
• Tanzimat Fermanı: Osmanlı Devleti, Avrupalı devletlerin desteğini almak amacıyla bu konferans öncesinde Tanzimat Fermanı'nı ilan etmiştir.

Londra Boğazlar Konferansı (1841)

Hünkar İskelesi Antlaşması'nın süresi dolunca İngiltere'nin girişimiyle toplanmıştır.

• Önemi: Boğazlar, uluslararası bir sorun haline gelmiştir.

Kırım Savaşı (1853-1856)

Rusya'nın Hünkar İskelesi Antlaşması ile kaybettiği hakları geri almak istemesi, Rus elçisi Mençikov'un istekleri, mülteci sorunu (Leh ve Macar mülteciler), Kutsal Yerler Sorunu ve Rusya'nın Sinop'ta Osmanlı donanmasını yakması (İçenasi'nin "si"si) savaşın nedenleridir.

• Önemi: Osmanlı Devleti tarihinde ilk kez dış borç almıştır (İngiltere'den, Sultan Abdülmecid döneminde).
• Savaş sırasında ilk telgraf hattı (Kırım-Varna-Edirne) çekilmiştir.
• Modern hemşireciliğin kurucusu Florence Nightingale ("Lambalı Kadın") bu savaşta görev yapmıştır.

Paris Barış Konferansı (1856)

Kırım Savaşı'nın ardından toplanmıştır. Osmanlı Devleti, bu konferans kararlarında etkili olabilmek için Islahat Fermanı'nı ilan etmiştir.

• Alınan Kararlar ve Yorumları:
  • Osmanlı Devleti'nin toprak bütünlüğü Avrupalı devletler tarafından korunacaktır. (Osmanlı'nın kendi topraklarını koruyamayacak duruma geldiğini gösterir.)
  • Osmanlı Devleti, Avrupa hukukundan yararlanacak ve bir Avrupalı devlet kabul edilecektir. (Olumlu bir madde.)
  • Hem Osmanlı hem de Rusya Karadeniz'de tersane ve donanma bulunduramayacaktır. (Osmanlı, savaşı kazanmasına rağmen masada mağlup devlet muamelesi görmüştür.)

Balkan Bunalımı ve Tersane Konferansı (1876)

Balkanlarda çıkan isyanları çözmek amacıyla İstanbul'da toplanmıştır. Osmanlı Devleti, bu konferans kararlarında etkili olabilmek için I. Meşrutiyet'i ve Kanun-i Esasi'yi ilan etmiştir.

• Önemi: İngiltere, bu konferans sırasında Osmanlı toprak bütünlüğünü koruma politikasından vazgeçmiştir.

93 Harbi (Osmanlı-Rus Savaşı) (1877-1878)

Bu savaşta önemli kahramanlar:

• Plevne Kahramanı Gazi Osman Paşa (Balkanlar)
• Gazi Ahmet Muhtar Paşa (Kafkaslar)
• Nene Hatun (Erzurum, Milli Mücadele dönemi kahramanı değildir, 93 Harbi'nde yer almıştır.)

Ayastefanos Antlaşması (1878)

93 Harbi'nin ardından Ruslarla imzalanmıştır. Rusya'nın sıcak denizlere inmesini sağlayacak ve Doğu Anadolu'yu ele geçirmesini kolaylaştıracak maddeler içeriyordu.

• Önemi: İngiltere başta olmak üzere Avrupalı devletlerin tepkisi üzerine yürürlüğe girmemiştir. Osmanlı tarihinde imzalanmasına rağmen yürürlüğe girmeyen diğer antlaşma Sevr Antlaşması'dır.
• Ayırt Edici Özellik: Doğu Beyazıt'ın Rusya'da kalması öngörülüyordu.

Berlin Antlaşması (1878)

Ayastefanos Antlaşması'nın yerine imzalanmıştır.

• Önemli Maddeler:
  • Bulgaristan üç bölgeye ayrılmıştır: Osmanlı'ya bağlı prenslik, idari yönden bağımsız ancak siyasi ve askeri yönden Osmanlı'ya bağlı bölge, Makedonya'da Osmanlı'da kalacak ve ıslahat yapılacak bölge. (Rusya'nın sıcak denizlere inmesi engellenmiştir.)
  • Bosna-Hersek Osmanlı'ya bağlı kalacak ancak Avusturya-Macaristan tarafından yönetilecektir.
  • Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız olmuştur. (Sırplar bu antlaşmayla bağımsızlıklarını kazanmıştır.)
  • Kars, Ardahan, Batum Rusya'ya bırakılmıştır.
  • Doğu Beyazıt Osmanlı'ya bırakılmıştır. (Ayastefanos'tan ayıran en önemli maddedir.)
  • Girit ve Doğu Anadolu'da Ermenilerin bulunduğu bölgelerde ıslahat yapılacaktır. Böylece ilk defa Ermeni Sorunu ortaya çıkmıştır.
  • Kıbrıs'ın idaresi, Berlin Antlaşması'nda arabuluculuk yaptığı için İngiltere'ye bırakılmıştır.

Halepa Fermanı (1878)

Girit'teki Rum isyanlarını sona erdirmek amacıyla Osmanlı Devleti tarafından ilan edilmiştir.

Tunus ve Mısır'ın İşgali (1881-1882)

Fransa Tunus'u, İngiltere ise Mısır'ı işgal etmiştir. Kuzey Afrika toprak kayıpları devam etmiştir.

Dömeke Meydan Savaşı (1897)

Yunanistan ile yapılan bu savaşta Mustafa Kemal, Manastır Askeri İdadisi öğrencisiyken savaşa katılmak istemiş ve "Gençliğimin en heyecan verici yıllarıydı. Bu savaşa katılmayı çok istemiştim." sözünü söylemiştir.

---

📈 19. Yüzyıl Osmanlı Islahatları

Genel Özellikler

• Avrupa Örnek Alınmıştır: 17. yüzyılda Avrupa örnek alınmazken, 18. yüzyılda kısmen, 19. yüzyılda ise tamamen Avrupa örnek alınmıştır.
• Islahatlara Direniş: Saray, ulema ve asker (Yeniçeriler) kendi çıkarlarını zedelediği için ıslahatlara karşı çıkmıştır.
• Halkın Yönetime Katılımı: İlk defa halk yönetime katılmıştır.
• Kapsamlı Islahatlar: Her alanda ıslahat yapılmıştır.
• Demokratikleşme Faaliyetleri: Demokratikleşme hareketleri başlamıştır.

II. Mahmut Dönemi Islahatları (1808-1839)

II. Mahmut, Osmanlı'nın en çok ıslahat yapan padişahlarından biridir. Kendisine "Kaldıraç Mahmut" ve "Gavur Padişah" unvanları verilmiştir.

Yönetim Alanında

• Sened-i İttifak (1808): Alemdar Mustafa Paşa'nın girişimiyle ayanlarla imzalanmıştır.
  • Önemi: İlk defa bir Osmanlı padişahının mutlak otoritesi kısıtlanmıştır. Ayanların varlığı resmileşmiştir.
  • Yorum: Osmanlı Devleti'nin ilk demokratikleşme hareketi sayılır. İngiltere'deki Magna Carta'ya benzetilir.
  • Merkezi Otorite: Ayanların devlete asker ve vergi toplama konusunda yardım etmesi, merkezi otoriteyi güçlendirmiştir.
• Ayanlıkların Kaldırılması: Daha sonra ayanlıkları kaldırmıştır.
• Muhtar ve Müşir Atamaları: Köylere muhtar, eyaletlere müşir atanmıştır. (Merkezi otoriteyi güçlendirici hamleler.)
• Tımar Sistemi ve Müsadere Sistemi: Tımar sistemi kaldırılmış, müsadere sistemi tam olmasa da kaldırılmıştır.
• Tasvir-i Hümayun: Devlet dairelerine padişahın resmini astırmıştır.
• Evkaf Vekaletleri: Vakıflar Müdürlüğü kurulmuştur.
• İhtisap Nezareti: Belediye işlerini düzenlemek için kurulmuştur.
• Pasaport Uygulaması: İstanbul'a giriş çıkışları düzenlemek için mürur tezkeresi uygulamasına geçilmiştir.
• Dar-ı Şura-yı Bab-ı Ali: İdari işleri düzenlemek için kurulmuştur.
• Meclis-i Valay-ı Ahkam-ı Adliye: Memurların yargı ve terfi işleri için kurulmuştur.
• Takvim-i Vekayi: İlk resmi gazete çıkarılmıştır.
• Memurlara Maaş Bağlanması: Tımar sistemi kaldırıldığı için memurlara maaş bağlanmıştır.
• Kıyafet Zorunluluğu: Memurlara ceket, pantolon ve fes giyme zorunluluğu getirilmiştir.
• Mekteb-i Adliye: Devlet memuru yetiştirmek için kurulmuştur.
• Divan-ı Hümayun'un Kaldırılması: Yerine nazırlıklar (bakanlıklar) ve Heyet-i Vükela (Bakanlar Kurulu) kurulmuştur.
  • Sadrazamlık makamı yerine Başvekalet.
  • Reisülküttap (Dışişleri Bakanı) yerine Hariciye Nezareti.
  • Sadaret Kethüdası (İçişleri Bakanı) yerine Dahiliye Nezareti.
  • Vakıflar yerine Evkaf-ı Hümayun Nezareti.
  • Şeyhülislamlık makamı yerine Bab-ı Meşihat Dairesi.
• Adli Unvanı: Adalet alanındaki çalışmaları nedeniyle "Adli" unvanı verilmiştir.

Askeri Alanda

• Yeniçeri Ocağı'nın Kaldırılması (Vaka-i Hayriye - 1826): Islahatların önündeki en büyük engel olan Yeniçeri Ocağı kaldırılmıştır. Bu olaya "Hayırlı Olay" anlamına gelen Vaka-i Hayriye denilmiştir. (Vaka-i Vakvakiye ile karıştırılmamalıdır.)
• Asakir-i Mansure-i Muhammediye Ordusu: Yeniçeri Ocağı kaldırıldıktan sonra halkın tepkisini önlemek amacıyla "Muhammed'in Şanlı Ordusu" adıyla yeni bir ordu kurulmuştur.
• Mekteb-i Fünun-u Harbiye: Ordunun ihtiyaçlarını karşılamak için kurulmuştur.
• Asakir-i Nizamiye Ordusu: Daha sonra Asakir-i Mansure-i Muhammediye yerine kurulmuştur.
• Modernleşmenin Başlangıcı: Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması, Osmanlı Devleti'nde modernleşmenin asıl başlangıcı olarak kabul edilir.
• İlk Nüfus Sayımı: Askerlik çağına gelmiş kişileri tespit etmek amacıyla yapılmıştır.
• Dar-ı Şura-yı Askeri: Günümüzün askerlik şubeleri gibi kurulmuştur.
• Mekteb-i Şahane (Harbiye Mektebi) ve Mekteb-i Tıbbiye: Askeri okullar açılmıştır.
• Redif Birlikleri: Köy ve kasabaların güvenliğini sağlamak için kurulmuştur.
• Seraskerlik Makamı: Bugünkü Genelkurmay Başkanlığı kurulmuştur.

Eğitim, Kültür, Sağlık Alanında

• Avrupa'ya Öğrenci Gönderilmesi: İlk defa eğitim amaçlı öğrenciler Avrupa'ya gönderilmiştir ("Genç Osmanlılar").
• Mekteb-i Ulum-u Edebiye ve Rüşdiyeler: Ortaokullar açılmıştır.
• Karantina Uygulaması: Bulaşıcı hastalıkları önlemek için başlatılmıştır.
• Yurt İçi Gezileri: Padişah tarafından düzenlenmiştir.
• İlköğretimin Zorunlu Hale Getirilmesi: Yalnızca İstanbul'da uygulanmıştır.
• Mehterhane'nin Kapatılması: Yerine Donizetti Paşa tarafından Mızıka-yı Hümayun kurulmuştur.
• Tercüme Odaları: Yabancı dil bilen Müslüman diplomat yetiştirmek amacıyla kurulmuştur.
• Osmanlıcılık Fikir Akımı: II. Mahmut'un "Ben tebaamı Müslümanı camide, Hristiyanı kilisede, Musevi'yi havrada tanımak isterim." sözü, Osmanlıcılık fikir akımının bir göstergesidir.

Ekonomi Alanında

• Ticaret Nezareti: Ticaret ve tarım işlerini düzenlemek için kurulmuştur.
• Yerli Malı Kullanımı: Teşvik edilmiştir.
• Bakırköy Bez Fabrikası: Açılmıştır.
• Gümrük Vergilerinde Kolaylık: Osmanlı tüccarlarının Avrupalılarla rekabet edebilmesi için sağlanmıştır.
• Feshane: Ordunun fes ihtiyacını karşılamak için kurulmuştur.

Abdülmecid Dönemi Islahatları (1839-1861)

Abdülmecid dönemi, Tanzimat ve Islahat Fermanları ile öne çıkar.

Tanzimat Fermanı (1839)

• İlan Nedenleri:
  • Gayrimüslimlerin haklarını yükselterek devlete bağlılıklarını artırmak.
  • Fransız İhtilali'nin etkilerini azaltmak.
  • Avrupalı devletlerin azınlıkları bahane ederek Osmanlı iç işlerine karışmasını engellemek.
  • 1840 Londra Konferansı kararlarında etkili olabilmek.
• Hazırlayan: Mustafa Reşit Paşa.
• Fikir Akımı: Osmanlıcılık.
• Diğer Adı: Gülhane Hatt-ı Hümayunu (Gülhane Parkı'nda halka duyurulduğu için).
• Önemi: Padişah kendi gücünden daha önemli olan kanun gücünü kabul etmiştir. Anayasacılığa geçişin ilk aşaması sayılır.
• Maddeleri:
  • Müslüman ve Hristiyan tüm tebaanın can güvenliği, malı, ırzı ve namusu korunacaktır.
  • Vergi herkesin gücü oranında alınacaktır.
  • Askerlik tüm Osmanlı tebaası için zorunlu ve 4-5 yıl olacaktır.
  • Hiç kimseye yargılanmadan ölüm cezası verilmeyecektir.
  • Herkes malını mülkünü istediği gibi tasarruf edebilecektir.
  • Rüşveti önlemek amacıyla kanunlar hazırlanacaktır.
• Yorum: İlan edilmesinde Avrupalı devletlerin baskısı yoktur, Osmanlı'nın kendi iradesiyle ilan edilmiştir. Müslüman ve gayrimüslimler kanun önünde eşitlenmiştir.

Islahat Fermanı (1856)

• İlan Nedenleri:
  • 1856 Paris Barış Konferansı kararlarında etkili olabilmek.
  • Avrupalı devletlerin iç işlerine karışmasını önlemek.
  • Azınlıkların devlete bağlılığını artırmak.
• Fikir Akımı: Osmanlıcılık.
• İlan Eden Padişah: Sultan Abdülmecid.
• Önemi: Müslüman ve gayrimüslim eşitliği tam olarak sağlanmış, hatta gayrimüslimler daha ayrıcalıklı konuma gelmiştir. Bu nedenle Müslümanlar bu fermana tepki göstermiştir.
• Yorum: İlan edilmesinde Avrupalı devletlerin etkisi vardır.
• Maddeleri:
  • Müslümanlarla gayrimüslimler kanun önünde eşit olacaktır.
  • Devlet hizmetlerine, askerliğe ve okullara ayrım gözetmeksizin tüm tebaa kabul edilecektir.
  • Bütün milletler okul açabilecektir. (İleride sorunlara yol açmıştır.)
  • Cizye vergisi kaldırılacak, gayrimüslimler askerlik yapacak veya bedelini nakit olarak ödeyecektir. (Gayrimüslimlere ayrıcalık tanınmıştır.)
  • Mahkemeler herkese açık olacak, keyfi cezalar verilmeyecektir.
  • Müslümanlar ile gayrimüslimler arasındaki davalara karma mahkemeler bakacaktır.
  • Gayrimüslimlerin şahitliği kabul edilecektir.
  • Herkes kendi inancına göre yemin edebilecektir.
  • Yazışmalarda veya halkın söyleminde gayrimüslimleri aşağılayıcı tabirler kullanılmayacaktır. (Halk arasında "Gavura gavur demenin yasak olduğu ferman" olarak bilinir.)
  • Yabancılar Osmanlı Devleti içerisinde mülk sahibi olabilecektir.
  • İltizam usulü kaldırılacaktır.
  • Bütün Osmanlı tebaası din ve mezhep ayrımı gözetmeksizin aynı vergiyi ödeyecektir.

Diğer Islahatlar (Abdülmecid Dönemi)

• Meclis-i Ali Tanzimat ve Meclis-i Ahkam-ı Adliye: Islahatların işlerliğini sağlamak için kurulmuştur.
• Meclis-i Maarif-i Umumiye: Bugünkü Milli Eğitim Bakanlığı'nın temelleri atılmıştır.
• Encümen-i Daniş: Fen kitaplarının tercümeleri için kurulmuştur.
• Darülmuallimin: Erkek öğretmen okulu açılmıştır.
• Jandarma ve Posta Teşkilatı: Kurulmuştur.
• Demiryolu: İlk demiryolu İzmir-Aydın arasında yapılmıştır.
• Şirket-i Hayriye: Vapur işlerini düzenlemek için kurulmuştur.
• Telgraf Hatları: İlk telgraf hatları çekilmiştir.
• Muassalık Meclisleri: Açılmıştır.
• Arazi Kanunnamesi: Çıkarılmıştır.
• İlk Dış Borç: Kırım Savaşı sırasında İngiltere'den alınmıştır.
• İlk Kağıt Para (Kaime): Basılmıştır.
• Bank-ı Dersaadet: İlk banka açılmıştır.
• Bank-ı Osmani: İlk yabancı sermayeli banka (İngilizler tarafından) açılmış ve para basma yetkisi verilmiştir.
• İlk Özel Gazete (Tercüman-ı Ahval): Şinasi ve Agah Efendi tarafından çıkarılmıştır.
• İlk Yarı Resmi Gazete (Ceride-i Havadis): Çıkarılmıştır.
• Kuleli Vakası (1859): Sultan Abdülmecid'i devirip Abdülaziz'i tahta geçirme girişimi başarısız olmuştur.

Abdülaziz Dönemi Islahatları (1861-1876)

• Divan-ı Ahkam-ı Adliye (Yargıtay) ve Şura-yı Devlet (Danıştay): Kurulmuştur.
• Mecelle: Ahmet Cevdet Paşa tarafından hazırlanan ilk medeni kanun yürürlüğe girmiştir.
• Deniz Filosu: Dünyanın üçüncü büyük deniz filosu oluşturulmuştur.
• Darüşşafaka: Yetim çocukların eğitimi için açılmıştır.
• Hilal-i Ahmer (Kızılay): Kurulmuştur.
• Nizamiye Mahkemeleri: Gayrimüslimlerin kendi aralarındaki davalarına bakmak için kurulmuştur.
• Ramazan Kararnamesi (1875): Osmanlı Devleti'nin borçlarının faizlerini bile ödeyemeyeceğini duyurduğu kararnamedir.
• Vilayet Nizamnamesi: Çıkarılmıştır.
• Yurt Dışı Seyahati: İlk defa bir padişah (Sultan Abdülaziz) seyahat amaçlı yurt dışına çıkmıştır. Amacı borç bulmak, Rusya'nın planlarını anlatmak ve padişahın saygınlığını göstermektir.
• Saraylar: Beylerbeyi ve Çırağan Sarayları yaptırılmıştır.
• Maarif Nizamnamesi: Fransa örnek alınarak eğitim sistemi düzenlenmiştir (İlkokul, ortaokul, lise, üniversite).
• Robert Koleji ve Galatasaray Sultanisi: Açılmıştır.
• Darülmuallimat: Kız öğretmen okulu açılmıştır.
• Jön Türkler: Avrupa'da eğitim gören "Genç Osmanlılar" (Jön Türkler) demokrasi talepleriyle ortaya çıkmıştır. Abdülaziz'i tahttan indirerek V. Murat'ı tahta çıkarmışlardır.

V. Murat Dönemi (1876)

Kısa süreli tahtta kalmıştır. Akli dengesinin yerinde olmadığı raporuyla tahttan indirilmiştir.

II. Abdülhamit Dönemi Islahatları (1876-1909)

I. Meşrutiyet ve Kanun-i Esasi (1876)

• İlan Nedenleri:
  • Jön Türklere (İttihat ve Terakki) verilen söz.
  • İstanbul Tersane Konferansı kararlarını yumuşatabilmek.
• Önemi: Osmanlı tarihinde ilk defa halk yönetime katılmıştır. Osmanlı tarihinin ilk yazılı anayasasıdır.
• Meclis-i Umumi: İki meclisten oluşur:
  • Ayan Meclisi: Padişah tarafından atanan, ömür boyu görev yapan, 40 yaş üstü kişilerden oluşur.
  • Mebusan Meclisi: Halk tarafından seçilen, 4 yılda bir değişen üyelerden oluşur (Her 50.000 erkek Osmanlı vatandaşı bir mebus seçer).
• Maddeleri ve Yorumları:
  • Devletin dili Türkçe, dini İslam'dır. (Laik bir anayasa değildir.)
  • Yasama yetkisi Ayan ve Mebusan Meclisi'ne aittir.
  • Hükümet yaptığı işlerden padişaha sorumludur.
  • Kanun yapma teklifi hükümete aittir.
  • Padişah çıkan kanunları sınırsız veto edebilir.
  • Padişah istediği zaman meclisi kapatabilir.
  • Sürgün ve angarya cezalarını yalnızca padişah verebilir.
  • Yorum: Padişahın yetkileri oldukça geniş tutulmuş, meclisin etkisi sınırlı kalmıştır.

Çırağan Vakası (1878)

Abdülhamit'i tahttan indirip V. Murat'ı tekrar tahta çıkarma girişimi başarısız olmuştur.

Diğer Islahatlar (II. Abdülhamit Dönemi)

• Yönetim Merkezi: Yıldız Sarayı'na taşınmıştır.
• Kız Meslek Liseleri: Açılmıştır.
• Memleket Sandıkları (1863): Tarımı geliştirmek ve çiftçiye destek vermek için kurulmuş, daha sonra Ziraat Bankası'na (1888) dönüştürülmüştür.
• Tercüman-ı Hakikat Gazetesi: Çıkarılmıştır.
• Hamidiye Alayları: Doğu Anadolu'da Ermenilerle ve Ruslarla mücadele için kurulmuştur.
• Hafiye Teşkilatı (Jurnal Teşkilatı): Haber toplamak için kurulmuştur.
• Telgraf Ağı ve Mektebi: Geniş bir telgraf ağı kurulmuş ve telgraf mektebi açılmıştır.
• Hamidiye Etfal Hastanesi: İlk çocuk hastanesi açılmıştır.
• Eğitim Kurumları: Çoban okulu, Baytar mektebi, Dişçi mektebi, Orman mektebi gibi birçok okul açılmıştır.
• Marifperver: Camiden çok okul yaptırdığı için "Marifperver" (eğitimsever) unvanı verilmiştir.
• Müze-i Hümayun: İlk müze açılmış, başına Osman Hamdi Bey getirilmiştir.
• Sanayi-i Nefise Mektebi: İlk güzel sanatlar fakültesi açılmıştır.
• Dış Politika: İslamcılık (Ümmetçilik) politikası uygulanmıştır.
• 3B Projesi: Berlin, Boğazlar ve Bağdat arasında demiryolu projesi başlatılmıştır.
• Haydarpaşa Tren Garı: Açılmıştır.
• Darülaceze: Çocuk, yaşlı, sakat ve bakıma muhtaç kişiler için açılmıştır.
• Darülhayrı Ali: Ermeni saldırıları sonucunda yetim kalan çocuklar için açılmıştır.
• Himaye-i Etfal Cemiyeti: Kimsesiz çocuklar için kurulmuştur (Günümüzde Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü).

Muharrem Kararnamesi (1881)

Osmanlı Devleti'nin resmi olarak iflas ettiğini duyurduğu kararnamedir.

• Duyun-u Umumiye (Genel Borçlar İdaresi): Avrupalı devletler tarafından Osmanlı'nın borçlarını tahsil etmek amacıyla kurulmuştur. Devlet içinde devlet gibi hareket etmiştir.

Reval Görüşmeleri (1908) ve II. Meşrutiyet

İngiltere ve Rusya arasında yapılan Reval Görüşmeleri'nde Osmanlı topraklarının kağıt üzerinde parçalanması kararı alınmıştır.

• II. Meşrutiyet'in İlanı: Bu parçalanmayı önlemek amacıyla Selanik'teki İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin isyanları üzerine II. Abdülhamit, 1908'de ikinci kez meşrutiyeti ilan etmiştir.
• Önemi: I. Meşrutiyet'e göre daha demokratik bir yapıya sahiptir. Çok partili hayata geçilmiştir. "Hürriyet Bayramı" olarak kutlanmıştır.

II. Meşrutiyet Dönemi Gelişmeleri

• Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti.
• Girit Yunanistan'a bağlandı.
• Bosna-Hersek Avusturya-Macaristan İmparatorluğu tarafından ilhak edildi.

31 Mart Vakası (1909)

• Önemi: Osmanlı Devleti'nde rejime (yönetim biçimine) karşı çıkan ilk ve tek isyandır. (Meşrutiyete karşı, saltanatı isteyen Abdülhamit yanlıları tarafından çıkarılmıştır.)
• Bastırılması: İstanbul'daki İttihat ve Terakki güçleri yetersiz kalınca, Selanik'ten gelen Hareket Ordusu (Başkan Mahmut Şevket Paşa, Kurmay Yüzbaşı Mustafa Kemal) tarafından bastırılmıştır. Bu olay, Mustafa Kemal'in tarih sahnesine ilk çıkışıdır.
• Sonuç: Sultan Abdülhamit tahttan indirilmiş, yerine V. Mehmet Reşat tahta çıkarılmıştır. Abdülhamit Selanik'e sürgüne gönderilmiştir.

1909 Kanun-i Esasi Değişiklikleri

• Hükümet yaptığı işlerden padişaha değil, Meclis'e karşı sorumlu hale gelmiştir.
• Mebuslar kanun teklifinde bulunabilmiştir.
• Padişah bir kanunu yalnızca bir kez veto edebilmiştir.
• Padişahın meclisi kapatma yetkisi sınırlandırılmıştır.
• Sürgün ve angarya cezaları kaldırılmıştır.
• Herkes siyasi parti kurabilmiştir.

II. Meşrutiyet Dönemi Partileri

• İttihat ve Terakki Fırkası
• Ahrar Fırkası
• Osmanlı Demokrat Fırkası
• Hürriyet ve İtilaf Fırkası (İttihat ve Terakki'ye karşı kurulmuştur)
• İttihad-ı Muhammediye Fırkası
• Ahali Fırkası
• Milli Meşrutiyet Fırkası

---

💡 Osmanlı Devleti'ni Dağılmaktan Kurtarma Fikir Akımları

Osmanlı Devleti'nin dağılma sürecinde ortaya çıkan ve devleti kurtarmayı amaçlayan çeşitli fikir akımları şunlardır:

1. Osmanlıcılık

• Tanım: Osmanlı toprakları içinde yaşayan kişilerin din, dil, ırk ayrımı gözetmeksizin Osmanlı vatandaşı sayılmasıdır.
• Uygulamaları: Tanzimat Fermanı, Islahat Fermanı, I. Meşrutiyet'in ilanı bu akımın ürünüdür.
• Sonu: Balkan Savaşları'nda Arnavutluk'un bağımsızlığını ilan etmesiyle önemini kaybetmiştir.
• Savunucuları: Ziya Paşa, Mithat Paşa, Ali Suavi, Namık Kemal.

2. Türkçülük (Turancılık/Pantürkizm)

• Tanım: Tüm Türkleri tek bir devlet çatısı altında birleştirmeyi amaçlayan akımdır. Rusya'nın Panslavizm politikasına karşı ortaya çıkmıştır.
• Gelişimi: Yusuf Akçura İstanbul'da Türkçülük Derneği'ni kurmuş, yayın organı Türk Yurdu dergisi olmuştur. II. Meşrutiyet'in ilanında öne çıkmıştır.
• Savunucuları: Yusuf Akçura, İsmail Gaspıralı, Halide Edip Adıvar, Fuat Köprülü, Ziya Gökalp, Ahmet Ağaoğlu, Zeki Velidi Togan.

3. Batıcılık

• Tanım: Osmanlı Devleti'nin Batı medeniyetini örnek alarak modernleşmesi gerektiğini savunan akımdır. Lale Devri'nden itibaren etkili olsa da resmi devlet politikası olmamıştır.
• Prensip: "Ya batılılaşırız ya mahvoluruz."
• Savunucuları: Celal Nuri, Beşir Fuat, Tevfik Fikret.

4. İslamcılık (Ümmetçilik)

• Tanım: Tüm Müslümanları halifenin etrafında birleştirerek Osmanlı Devleti'ni güçlendirmeyi amaçlayan akımdır. II. Abdülhamit döneminin resmi dış politikası olmuştur.
• Sonu: Arnavutluk'un kaybedilmesiyle ilk darbeyi almış, I. Dünya Savaşı'nda Arapların Osmanlı'ya karşı ayaklanmasıyla önemini tamamen kaybetmiştir.
• Savunucuları: Mehmet Akif Ersoy, Sait Halim Paşa.

5. Adem-i Merkeziyetçilik (Federalizm)

• Tanım: Devletin merkeziyetçi yapısı yerine eyalet sistemine geçilerek yerel yönetimlere daha fazla özerklik verilmesini savunan akımdır.
• Savunucusu: Prens Sabahattin.
• Uygulama: Uygulamaya konulmamıştır.

---

✅ Sonuç ve Ödev

Bu çalışma notu, Osmanlı Devleti'nin 19. yüzyıldaki karmaşık siyasi ve sosyal yapısını, dağılma sürecini ve bu süreci durdurmak için yapılan kapsamlı reformları özetlemektedir. Dönemin olayları ve ıslahatları, Osmanlı'nın modernleşme çabalarını ve uluslararası ilişkilerdeki konumunu anlamak için kritik öneme sahiptir.

Konuyu pekiştirmek için 24. videodan 29. videoya kadar olan testleri çözmeniz önerilmektedir.