Podit
Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi: 20. Yüzyıl Başlarında Dünya ve Türk Dünyası
Kaynak Bilgisi: Bu çalışma, kullanıcı tarafından sağlanan ders notları (kopyalanmış metin) ve ders ses kaydı transkripti birleştirilerek hazırlanmıştır.
Giriş 📚
- yüzyılın başları, dünya tarihinde büyük dönüşümlerin, yıkımların ve yeniden yapılanmaların yaşandığı, modern dünyanın temellerinin atıldığı kritik bir dönemdir. Bu süreçte yaşanan siyasi, ekonomik ve sosyal olaylar, hem küresel güç dengelerini değiştirmiş hem de Türk dünyası üzerinde derin etkiler bırakmıştır. Bu çalışma, KPSS Lisans düzeyinde, bu dönemin önemli olaylarını, liderlerini, antlaşmalarını ve kavramlarını kronolojik ve detaylı bir şekilde ele almayı amaçlamaktadır.
1. Bolşevik İhtilali ve SSCB'nin Kuruluşu 🚩
- yüzyılın başlarında Rusya'da yaşanan köklü değişimler, dünya siyasetini derinden etkilemiştir.
- Nedenleri:
- Sosyal ve Ekonomik Sıkıntılar: Rusya'da işçi sınıfının ve Marksist komünistlerin güçlenmesi, açlık ve yoksulluk.
- I. Dünya Savaşı'nın Etkileri: Savaşın yarattığı ekonomik bunalım, müttefiklerden yardım alamama ve ülkedeki kaos ortamı.
- Gelişimi:
- 1917'de Çar tahttan feragat ederek yetkilerini Duma'ya (Meclis) devretti ve cumhuriyet ilan edildi.
- Yurt dışından dönen Lenin liderliğindeki Bolşevikler, "Barış, ekmek ve toprak" sloganıyla 7 Kasım 1917'de iktidara geldi. ✅
- Bolşevikler, toprakları köylülere dağıttı, özel banka ve işletmeleri devletleştirdi.
- ÇEKA (Sovyet Haber Alma Teşkilatı) ile muhalifler etkisiz hale getirildi.
- Rusya, Brest-Litowsk Antlaşması (3 Mart 1918) ile I. Dünya Savaşı'ndan çekildi.
- İç Savaş (1918-1922):
- Bolşeviklerin askeri gücü Kızıl Ordu ile Çarlık yanlısı ve kapitalist Beyaz Ordu arasında yaşandı.
- Batı dünyası Beyaz Ordu'yu desteklese de, Kızıl Ordu galip geldi.
- SSCB'nin Kuruluşu:
- İç savaş sonrası Bolşevikler, eski sömürgelere yeniden hakim oldu.
- Bağımsızlık girişiminde bulunan Kafkasya ve Orta Asya halkları da dahil edilerek, 1 Ocak 1923'te Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) kuruldu.
- Lenin ve NEP (Yeni Ekonomi Politikası):
- Lenin döneminde uygulanan NEP, sert devletçi sosyalist ekonominin dizginlerini gevşeterek halkın tepkisini azaltmayı hedefledi.
- Tarım ürünlerine el koymaya son verildi, köylüye pazarlama özgürlüğü tanındı.
- Küçük sanayi işletmelerinin devletleştirilmesinden vazgeçildi, yabancı sermayeye kolaylıklar sağlandı.
- İşçilere sendika hakkı tanındı ve çalışma saatleri azaltıldı.
- Sonuç: NEP, SSCB'yi ekonomik olarak ayağa kaldırdı.
- Stalin Dönemi: Kalkınma Planları ve Kolektifleştirme:
- Lenin'in ardından Josef Stalin iktidara geldi.
- Beş Yıllık Kalkınma Planları: İlki 1928-1932 yılları arasında uygulandı. Gosplan (Devlet Planlama Komisyonu) tarafından hazırlanan bu planlarla öz kaynaklara dayalı kalkınma hedeflendi.
- Kolektifleştirme: Küçük toprakların devlet zoruyla büyük çiftlikler halinde birleştirilmesiydi.
- Kolhoz: Devlete ait toprakların kişilere sembolik rakamlarla kiralandığı büyük çiftlikler.
- Sovhoz: Devletin işlettiği büyük çiftlikler.
- Sonuç: Ekonomik büyüme halka refah olarak yansımadı. Adil olmayan gelir dağılımı, ayrıcalıklı yaşamlar, köylünün topraksızlaşması ve baskı, huzursuzluklara yol açtı. SSCB, 1991'de dağıldı.
2. Orta Asya Türkleri ve Bağımsızlık Mücadeleleri 🇹🇷
Rus esareti altındaki Orta Asya Türkleri, bağımsızlık mücadelesini sürdürmüştür.
- Önemli Şahsiyetler ve Hareketler:
- Yusuf Akçura ve İsmail Gaspıralı: 1905'te "Rusya Müslümanları I. Kongresi"ni topladılar. Gaspıralı'nın "Dilde, fikirde, işte birlik" sloganı ve Ceditçilik hareketi önemlidir.
- Mehmet Emin Resulzade: Azerbaycan Cumhuriyeti'nin kurucusu ve "Bir kere yükselen bayrak, bir daha inmez" sözüyle tanınır.
- Zeki Velidi Togan: Tarihçi, Türkistan Milli Birliği kurucusu ve Basmacı Hareketi içinde yer almıştır.
- Bolşevik İhtilali Sonrası Kurulan Türk Devletleri:
- Alas Orda Özerk Cumhuriyeti, Özerk Türkistan Cumhuriyeti, Başkurdistan Cumhuriyeti, Harezm Halk Cumhuriyeti, Kırgız Cumhuriyeti, Azerbaycan Cumhuriyeti (1918-1920).
- Bolşevikler, 1920'de bu devletlere son verdi.
- Basmacı Hareketi (1918-1935):
- Orta Asya Türklerinin Rus istilasına karşı "Türkistan, Türkistanlılarındır" parolasıyla yürüttüğü bağımsızlık mücadelesidir.
- Korbaşı İrgaş liderliğinde başlamış, Enver Paşa'nın katılımıyla güçlenmiştir.
- Enver Paşa, 1922'de Ruslarla girdiği çatışmada şehit düşünce hareket zayıflamış ve 1935'te Ruslar tarafından tamamen bastırılmıştır.
- Rusların Asimilasyon Siyaseti:
- Türk çocukları Rus okullarında kültür değişimine zorlandı.
- "Türkistan" ismi haritalardan silindi, bölge beş cumhuriyete bölünerek milli birlik parçalandı.
- Türkiye ile kültürel bağı koparmak için Latin alfabesi yerine Kiril alfabesi zorunlu tutuldu.
- Türk liderler ve aydınlar sürgüne gönderildi veya öldürüldü.
- Sultan Galiyev: Bolşevik İhtilali'nin önemli isimlerinden olup, "Milli Komünizm" görüşüyle ezilen ulusların kurtuluşunu savunmuştur. Stalin ile anlaşmazlığa düşmüş ve idam edilmiştir.
3. Orta Doğu'da Manda Yönetimleri 🗺️
I. Dünya Savaşı sonrası İtilaf Devletleri'nin sömürgeciliği farklı bir isimle sürdürme çabasıdır.
- Manda Kavramı: Toplumların başka bir devlet tarafından yönetilerek gelişimini sağlamak için "koruma altına alınması"dır. Aslında sömürgeciliğin isim değiştirmiş halidir.
- Nedenleri: İtilaf Devletleri'nin Wilson İlkeleri'ne ters düşmemek ve Osmanlı ile Almanya'nın bazı coğrafyalarını ele geçirmek istemesi.
- Uygulanması:
- I. Dünya Savaşı sonrası, 1919 Paris Barış Konferansı'nda gündeme geldi.
- 1920 San Remo Konferansı ile İngiltere ve Fransa, Orta Doğu'yu manda rejimiyle aralarında paylaştı.
- İngiliz Mandası: Irak, Ürdün, Filistin.
- Fransız Mandası: Suriye, Lübnan.
- Bağımsızlık Örnekleri:
- Mısır: Manda rejiminin uygulanmadığı Mısır, Vafd Partisi ve Saad Zaglul liderliğindeki mücadele sonucunda 1922'de İngiltere'den bağımsızlığını kazandı.
- Arabistan: Şerif Hüseyin Hicaz Krallığı'nı kurdu. Ancak Abdülaziz İbni Suud, 1932'de bölgeye hakim olarak Suudi Arabistan Krallığı'nı kurdu.
4. 1929 Dünya Ekonomik Krizi ve Etkileri 📉
Tarihin en büyük ekonomik krizlerinden biri olan "Kara Perşembe" ile başlayan süreç.
- "Kara Perşembe": 24 Ekim 1929 Perşembe günü New York borsasının (Wall Street) dibe vurmasıyla başladı ve kısa sürede tüm dünyaya yayıldı.
- Nedenleri:
- Aşırı tüketim, lüks harcamalar ve aşırı borçlanma.
- Tekelci kapitalist sistem ve holdingleşme.
- Bankacılık sisteminin kötü yapılanması ve kolay kredi dağıtımı.
- ABD ekonomisinin 1924-1929 arasındaki durgunlaşması.
- Sonuçları:
- New York borsasında 4.2 milyar dolar yok oldu.
- Dünya genelinde 4000 civarında banka battı, 50 milyon insan işini kaybetti.
- Dünya ticareti %65 oranında azaldı, ticarette takas usulüne dönüldü.
- ABD'nin Tepkisi: 1933'te Başkan Roosevelt liderliğinde krizi aşmak için "New Deal Projesi" uygulandı.
- Türkiye'ye Etkileri ve Alınan Önlemler:
- Koruyucu gümrük uygulaması ile ithalata kısıtlama getirildi.
- Dış ticarette "kliring" (malımı alanın malını alırım) ve "takas" sistemi uygulandı.
- "İktisat ve Tasarruf Cemiyeti" kuruldu, "Yerli Malı Haftaları" düzenlendi.
- Ekonomide "devletçi modele" ve "planlı ekonomiye" geçildi.
- Türk Parasını Koruma Kanunu çıkarıldı ve Merkez Bankası kuruldu.
- Dış borç ödemeleri durduruldu.
5. İki Savaş Arası Dönemde Barışı Koruma Çabaları 🕊️
Küresel barışı sağlamak amacıyla atılan adımlar ve bunların sonuçları.
- Milletler Cemiyeti (Cemiyet-i Akvam) - 1920:
- Barış amaçlı tarihin ilk örgütüdür. Paris Barış Konferansı'nda kuruldu, merkezi Cenevre'ydi.
- Türkiye, 1932'de üye oldu. ABD, yalnızlık siyasetine döndüğü için üye olmadı.
- Başarısızlık Nedenleri: Savaş önleyici önlemler alamaması, birçok konuda oy birliğinin zorunlu olması, güçlü devletlerin lehine kararlar alması. II. Dünya Savaşı'nı önleyemedi ve 1946'da kendini feshetti.
- Locarno Antlaşması - 1925:
- Almanya, Fransa, İngiltere, İtalya, Belçika, Polonya, Çekoslovakya arasında imzalandı.
- Amacı, katılımcı devletleri savaştan korumak ve anlaşmazlıkları barış yoluyla çözmekti. Almanya bu antlaşma ile Milletler Cemiyeti'ne kabul edildi.
- Briand-Kellog Paktı - 1928:
- Fransa Dışişleri Bakanı Briand ve ABD Dışişleri Bakanı Kellog arasında ortaya çıktı.
- Sorunların çözümünde savaş seçeneğini lanetleyerek sadece barışçıl çözümü kabul ediyordu.
- Türkiye ve SSCB de bu pakta katıldı.
- Diğer Barışçıl Adımlar:
- Litvinov Protokolü (1929): SSCB'nin komşularıyla yaptığı sınır güvenliği antlaşması. Türkiye de katıldı.
- Rio de Janeiro Antlaşması (1933): Savaşı kınayan ve barışçıl çözümü öngören bir antlaşma. Türkiye 1935'te katıldı.
- Akdeniz Paktı (1936) ve Nyon Konferansı (1937): Türkiye bu gelişmelere katıldı.
- Türkiye'nin Katılmadığı Anlaşmalar: Küçük Antant (1921), Rapallo Paktı (1922), Washington Deniz Silahsızlanma Konferansı (1922).
6. Modern Hakimiyet Teorileri 🌍
Dünya egemenliğinin farklı yollarını açıklayan teoriler.
- Kara Hakimiyet Teorisi: İngiliz Halford J. Mackinder tarafından ortaya atıldı. "Karalara hakim olan dünyaya hakim olur" fikrini savunur. Hitler Almanyası, II. Dünya Savaşı'nda bu teori çerçevesinde hareket etmiştir.
- Deniz Hakimiyet Teorisi: Amerikalı Amiral Alfred Thayer Mahan tarafından geliştirildi. Dünya egemenliğinin deniz yollarının kontrolünden geçtiğini savunur.
- Hava Hakimiyet Teorisi: Albay Harry A. Sachaklian tarafından öne sürüldü. "Havaya hükmeden tüm dünyaya hakim olur" diyerek hava gücünün üstünlüğünü belirtir. II. Dünya Savaşı sonrası önemi artmıştır.
7. Avrupa'da Totaliter Rejimler ⚔️
I. Dünya Savaşı sonrası Avrupa'da yükselen baskıcı yönetimler.
- Almanya - Nazizm (Adolf Hitler):
- Weimar Cumhuriyeti'nin zayıflığı ve ekonomik bunalım ortamında Nazizm güçlendi.
- Adolf Hitler liderliğindeki Naziler, 1933 seçimlerinde iktidara geldi ve tek adam rejimi kurdu.
- Antisemitizm (Yahudi düşmanlığı) temel politika oldu (Nürnberg Kanunları 1935, Kristal Gece 1938).
- SA (Hücum Kıtaları), SS (Savunma Kıtaları) ve Gestapo (Gizli Polis) gibi örgütlenmelerle muhalefeti bastırdı.
- İtalya - Faşizm (Benito Mussolini):
- I. Dünya Savaşı sonrası ekonomik bunalım ve işsizlik, Benito Mussolini'nin Faşist Partisi'nin yükselişine neden oldu.
- 1922'de "Kara Gömlekliler"in Roma'ya yürüyüşü sonrası Mussolini başbakan atandı ve diktatörlüğünü kurdu.
- "Duce" lakabıyla anılan Mussolini, Roma İmparatorluğu'nu canlandırma vaadiyle halkı etkiledi.
- İspanya - Franco (Falanjizm):
- 1936-1939 yılları arasında Milliyetçilerle Cumhuriyetçiler arasında kanlı bir iç savaş yaşandı.
- Savaşı Milliyetçiler kazandı ve General Franco, 1939-1975 arasında Falanjist Rejimle İspanya'yı yönetti.
- Franco, ülkesini II. Dünya Savaşı'na sokmayarak iktidarını uzun yıllar sürdürdü.
- Guernica Tablosu: Pablo Picasso'nun bu eseri, İspanya İç Savaşı'nda Alman uçaklarının Guernica şehrini bombalamasını anlatır.
8. Bilimsel ve Kültürel Gelişmeler 💡
Bu çalkantılı döneme rağmen bilim ve sanatta önemli ilerlemeler kaydedilmiştir.
- Tıp Alanında: İnsülin, C vitamini, penisilin keşfedildi. İlk organ nakli yapıldı. DDT böcek ilacı, verem aşısı ve BCG aşısı geliştirildi. Nöroloji bilim dalı kuruldu ve Behçet Hastalığı (Hulusi Behçet) tanımlandı.
- Fizik ve Teknoloji: Nükleer proton keşfedildi, elektron mikroskobu icat edildi. Radar, roket, ilk helikopter (Sikorsky), televizyon ve radyo gibi buluşlar hayatımıza girdi.
- Sanat ve Edebiyat:
- Sürrealizm (Gerçeküstücülük): Toplumun bilinçaltını resim alanında en önemli temsilcisi Salvador Dali'dir ("Belleğin Azmi", "Sivil Savaşın Anlatımı" tabloları).
- Edebiyat: John Steinbeck'in "Gazap Üzümleri" adlı eseri, 1929 Krizi'nin ABD'ye etkilerini anlatır. Maksim Gorki'nin "Ana" eseri Bolşevik Devrimi'ni konu alır.
- Önemli Bilim İnsanları:
- Albert Einstein: İzafiyet Kuramı ile nükleer enerjinin ve atom bombasının kapısını araladı. 1922'de Nobel Fizik Ödülü'nü kazandı.
- Türkiye ile Bağlantısı: 1933'te Mustafa Kemal Atatürk'e mektup yazarak Nazi baskısı altındaki Yahudi bilim insanlarının Türkiye'de çalışmasını istemiş, bu istek kabul görmüş ve 90 Yahudi bilim insanı Almanya'dan Türkiye'ye gelmiştir.
- Sosyal Gelişmeler: Tüketim kültürü, ulaşım (kara, demir, deniz, hava) gelişti. Şehircilik ve mimari (Bauhaus akımı) ilerledi. Psikoloji ve Varoluşçuluk önem kazandı. İlk dünya kupası Uruguay'da düzenlendi. Berlin Olimpiyatları'nda siyahi atlet Jesse Owens'ın altın madalya kazanması üzerine Hitler stadı terk etmiştir.
KPSS Odaklı Önemli Notlar ve Karıştırılan Bilgiler ⚠️
- Kronolojiye Dikkat: Olayların sıralaması (Bolşevik İhtilali, SSCB kuruluşu, NEP, Stalin dönemi) önemlidir.
- Manda ve Sömürgecilik: Manda, sömürgeciliğin Wilson İlkeleri'ne aykırı düşmemek için kullanılan "kılıflı" halidir. Temelde ikisi de bir ülkenin başka bir ülkenin egemenliği altına girmesidir.
- NEP ve Beş Yıllık Planlar: NEP, Lenin döneminde uygulanan "liberalleşme" adımlarıyken, Beş Yıllık Planlar Stalin döneminde uygulanan "devletçi ve merkezi planlama" politikalarıdır. Karıştırmayın!
- Türkiye'nin 1929 Krizi Önlemleri: Kliring, takas, devletçilik, Merkez Bankası, Türk Parasını Koruma Kanunu gibi adımlar Türkiye'nin dışa bağımlılığı azaltma ve milli ekonomiyi koruma çabalarıdır.
- Milletler Cemiyeti'nin Başarısızlığı: ABD'nin katılmaması, oy birliği zorunluluğu ve güçlü devletlerin çıkarlarını koruması en temel nedenlerdir.
- Basmacı Hareketi: Orta Asya Türklerinin bağımsızlık mücadelesidir. Enver Paşa'nın bu harekete katılması ve şehit düşmesi önemlidir.
- Einstein ve Türkiye: Einstein'ın Atatürk'e yazdığı mektup ve Yahudi bilim insanlarının Türkiye'ye gelişi, Türkiye'nin bilim ve insanlık adına attığı önemli bir adımdır.
Özet ✅
- yüzyılın başları, Rusya'da Bolşevik İhtilali ve SSCB'nin kuruluşuyla komünizmin yükselişine sahne oldu. Bu süreçte Orta Asya Türkleri Basmacı Hareketi gibi bağımsızlık mücadeleleri verdi. I. Dünya Savaşı sonrası Orta Doğu'da manda yönetimleri kurulurken, 1929 Dünya Ekonomik Krizi küresel çapta yıkıcı etkiler yarattı ve Türkiye'yi de derinden etkiledi. Barışı koruma çabaları (Milletler Cemiyeti, Locarno, Briand-Kellog) yetersiz kalırken, Avrupa'da totaliter rejimler (Nazizm, Faşizm, Falanjizm) güç kazandı. Tüm bu çalkantılara rağmen bilimsel ve kültürel alanda önemli gelişmeler yaşandı.
Ezber Teknikleri 🧠
- Akrostiş:
- Barış, Ekmek, Toprak (Bolşevik İhtilali sloganı)
- NEP Ekonomiyi Parlattı (Lenin'in NEP politikası)
- Anahtar Kelime İlişkilendirme:
- Basmacı: "Basan Türkler" (Ruslara karşı bağımsızlık mücadelesi).
- Manda: "Manalı sömürgecilik" (sömürgeciliğin yeni adı).
- Kara Perşembe: "Kara gün" (1929 ekonomik krizi).
- Görselleştirme: Totaliter rejimlerin liderlerini (Hitler, Mussolini, Franco) ve sembollerini (gamalı haç, faşist semboller) zihninizde canlandırarak ülkeleriyle eşleştirin.
KPSS Tarzı Zor Sorular ❓
-
Aşağıdakilerden hangisi, 1929 Dünya Ekonomik Krizi'nin Türkiye ekonomisi üzerindeki etkilerini azaltmak amacıyla alınan önlemlerden biri değildir? A) Türk Parasını Koruma Kanunu'nun çıkarılması B) Kliring ve takas sisteminin uygulanması C) İktisat ve Tasarruf Cemiyeti'nin kurulması D) Yabancı sermayeye yönelik kısıtlamaların kaldırılması E) Merkez Bankası'nın kurulması
Doğru Cevap: D) Yabancı sermayeye yönelik kısıtlamaların kaldırılması (Türkiye bu dönemde devletçi ve korumacı politikalar izlemiştir.)
-
I. "Barış, ekmek ve toprak" sloganıyla iktidara gelmiştir. II. Brest-Litowsk Antlaşması ile I. Dünya Savaşı'ndan çekilmiştir. III. Yeni Ekonomi Politikası (NEP) ile ekonomide kısmi liberalleşmeye gitmiştir.
Yukarıdaki özellikler, aşağıdaki liderlerden hangisiyle doğrudan ilişkilidir? A) Josef Stalin B) Vladimir İlyiç Lenin C) Benito Mussolini D) Adolf Hitler E) General Franco
Doğru Cevap: B) Vladimir İlyiç Lenin
-
Aşağıdakilerden hangisi, I. Dünya Savaşı sonrası Orta Doğu'da uygulanan manda yönetimlerinin temel nedenlerinden biri olarak gösterilemez? A) İtilaf Devletleri'nin Wilson İlkeleri'ne ters düşmek istememesi B) Osmanlı Devleti'nin eski toprakları üzerindeki egemenliğinin sona ermesi C) Bölgedeki petrol kaynaklarının kontrolünü ele geçirme isteği D) Bölge halklarının kendi kaderini tayin etme hakkına saygı duyulması E) İngiltere ve Fransa'nın bölgedeki stratejik çıkarları
Doğru Cevap: D) Bölge halklarının kendi kaderini tayin etme hakkına saygı duyulması (Manda sistemi, sömürgeciliğin farklı bir biçimi olup, halkların kendi kaderini tayin etme hakkıyla çelişmektedir.)
