Yumuşama Dönemi: Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi

📚 ÇALIŞMA MATERYALİ: YUMUŞAMA DÖNEMİ (DETANT)

Bu çalışma materyali, sağlanan sesli ders kaydı ve kopyalanmış metin kaynakları birleştirilerek hazırlanmıştır.

---

🌍 Yumuşama Dönemi: Tanım, Nedenleri ve Politikaları

Yumuşama Dönemi (Detant), Soğuk Savaş'ın ikinci yarısı olarak kabul edilen ve uluslararası ilişkilerde çatışma yerine diyaloğun, barış içinde bir arada yaşama arayışlarının öne çıktığı bir süreçtir. 🤝

1. Yumuşama Dönemi'nin Nedenleri:

• Nükleer Savaş Bilinci: Nükleer savaşın galibinin olmayacağı bilinci, süper güçleri daha temkinli olmaya itti. ⚠️
• Blokların İç Problemleri: Hem Doğu hem de Batı blokunun kendi iç sorunları, dış politikada daha ılımlı yaklaşımlara yol açtı.
• Bağlantısızlar Hareketi'nin Etkisi: İki kutuplu dünyanın dışında kalan Bağlantısızlar Hareketi'nin artan etkisi, süper güçler üzerinde baskı oluşturdu.

2. Yumuşama Dönemi Politikaları:

• Ping Pong Diplomasisi (1971): 🏓

  • 1971'de Japonya'daki bir masa tenisi şampiyonasında ABD ve Çinli sporcular arasındaki dostlukla başladı.
  • ABD takımının Çin'i ziyaret etmesiyle iki ülke arasındaki ilk resmi temas gerçekleşti.
  • Başkan Nixon'ın 1972'deki Çin ziyaretine ve Çin'in BM'ye daimi üye olmasına zemin hazırladı. ✅

• Nükleer Silahların Sınırlandırılması Antlaşmaları (SALT): ☢️

  • Küba Krizi sonrası nükleer savaşın eşiğine gelinmesi üzerine stratejik silahların sınırlandırılması görüşmeleri başladı.
  • SALT-I Antlaşması (1972): ABD ve SSCB arasında imzalandı.
  • SALT-II Antlaşması (1979): SSCB'nin Afganistan'ı işgali üzerine ABD Kongresi tarafından onaylanmadı. ❌
  • Diğer Antlaşmalar:
    • 1959 Antarktika Antlaşması: Bölgede nükleer denemeler yasaklandı.
    • 1963 Nükleer Denemeleri Sınırlandırma Antlaşması.
    • 1971 Deniz Yatağı Antlaşması: Deniz tabanında nükleer ve kitle imha silahları yasaklandı.
    • 1973 Nükleer Savaşa Engel Olma Antlaşması.
    • 1974 Eşik Antlaşması: Güçlü nükleer denemeler yasaklandı.
    • 1977 Çevreyi Değiştirmeyi Yasaklama Antlaşması.

• Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı (AGİK) ve Helsinki Nihai Senedi (1975): 🇪🇺

  • Yumuşama süreciyle Avrupa'da güvenlik ve işbirliğini artırmak amacıyla 1973'te Helsinki'de toplandı.
  • ABD, Kanada ve Arnavutluk hariç tüm Avrupa devletleri, işbirliğini artırmaya yönelik Helsinki Nihai Senedi'ni imzaladı.
  • Temel İlkeleri: Egemen eşitlik, sınırların ihlal edilmezliği, sorunların barışçıl çözümü, iç işlerine karışmama, devletlerin toprak bütünlüğünün korunması, kuvvet kullanmaktan kaçınma. ✅
  • Not: Rusya'nın 2014'te Kırım'ı ilhakıyla bu senedi çiğnediği kabul edilir.

🌍 Bağlantısızlar Hareketi

• Doğu ve Batı Blokları dışında yeni bir güç olarak ortaya çıkan ülkeler grubudur.
• Liderleri: Yugoslavya (Tito), Hindistan (Nehru), Mısır (Nasır).
• Bandung Konferansı (1955): Bağlantısızlar Hareketi'nin temelleri atıldı. "Barış İçinde Bir Arada Yaşamanın Beş İlkesi" yayınlandı. Türkiye ve Çin de katıldı.
• Belgrat Zirvesi (1961): Bağlantısızlar Hareketi resmen kuruldu. Türkiye bu zirvede yer almadı.
• Etkisini Yitirmesi: Tito ve Nasır'ın ölümü, Enver Sedat'ın ABD yanlısı politikaları, az gelişmiş ülkelerin IMF'ye bağımlılığı ve Doğu Bloku'nun dağılmasıyla etkisi azaldı.

⚔️ Yumuşama Dönemi Çatışmaları ve Krizleri

• U-2 Krizi (1960): ✈️

  • ABD'ye ait U-2 casus uçağının Türkiye/İncirlik Üssü'nden havalanıp SSCB topraklarına girmesi ve düşürülmesiyle yaşandı.
  • İki süper güç arasında gerginliğe neden oldu.

• Küba (Ekim Füzeleri) Buhranı (1962): 🚀

  • SSCB'nin Küba'ya nükleer füze yerleştirmesiyle ABD bunu doğrudan tehdit olarak algıladı ve Küba'yı abluka altına aldı.
  • Nükleer savaşın eşiğine gelinen bu kriz, "dehşet dengesi" sayesinde çözüldü.
  • SSCB füzeleri Küba'dan sökerken, ABD de Türkiye'deki Jüpiter füzelerini söktü.
  • Sonuç: Türkiye'de ABD'nin güvenilirliği sorgulanmaya başlandı.

• Vietnam Savaşı (1965-1973): 🇻🇳

  • Komünizm (Kuzey Vietnam) ile Kapitalizm (Güney Vietnam) arasındaki ideolojik bir savaştır.
  • ABD'nin büyük bir orduyla dahil olmasına rağmen 1973 barışıyla bölgeden çekildi.
  • Kuzey Vietnam, Güney Vietnam'ı kontrol altına alarak Birleşik Vietnam Sosyalist Cumhuriyeti'ni kurdu.
  • Brejnev Doktrini (1968): SSCB, komünizmi korumak için herhangi bir ülkeye müdahale edebileceğini açıkladı.
  • Nixon Doktrini (1968): ABD, Vietnam tarzı savaşlara girmeyeceğini, ekonomik ve teçhizat yardımıyla yetineceğini belirtti.
  • Muhammed Ali Clay: Vietnam'a asker olarak gitmeyi reddettiği için hapis cezası alan ve lisansı iptal edilen boksör, ABD'de savaş karşıtlığının sembolü oldu.

• Arap-İsrail Savaşları (1948, 1956, 1967, 1973): ⚔️

  • Ortadoğu'da sürekli gerginliğe neden olan savaşlardır.
  • 1973 Yom Kippur Savaşı: Petrol Krizi'ne neden oldu.
  • Camp David Antlaşmaları (1978-79):
    • ABD Başkanı Jimmy Carter, İsrail Başbakanı Menaheim Begin ve Mısır Lideri Enver Sedat arasında imzalandı.
    • Mısır, İsrail'i resmen tanıyan ilk Arap devleti oldu. ✅
    • Filistin'e özerklik verildi.
    • Tepkiler: Diğer Arap devletleri Mısır'a ambargo uyguladı. Enver Sedat suikast sonucu öldürüldü.

• İslam İşbirliği Teşkilatı (1969): 🕌

  • Kudüs'te Mescid-i Aksa'nın kundaklanması üzerine Fas'ın çağrısıyla Rabat'ta 24 İslam ülkesi tarafından kuruldu.
  • Merkezi Cidde'dir. İlk adı İslam Konferansı Örgütü'dür.

• OPEC / OAPEC ve 1973 Petrol Krizi: ⛽

  • OPEC (Petrol İhraç Eden Ülkeler Teşkilatı - 1960): Petrol fiyat birliği ve işbirliği amacıyla kuruldu. Merkezi Viyana'dır.
  • OAPEC (Arap Petrol İhraç Eden Ülkeler Teşkilatı - 1968): 1967 Arap-İsrail Savaşları'ndan sonra petrolü İsrail'e karşı silah olarak kullanmak için kuruldu.
  • 1973 Petrol Krizi: OAPEC, 1973 Arap-İsrail Savaşı'nda İsrail'e destek olan ülkelere petrol ambargosu uyguladı.
  • Sonuçları: Petrol fiyatları 4 kat arttı, küresel ekonomide durgunluk, işsizlik ve enflasyon yaşandı. Türkiye dahil gelişmekte olan ülkeler ciddi şekilde etkilendi.

• Irak-İran Savaşı (1980-1988): 🇮🇶🇮🇷

  • Nedenleri: İran İslam Devrimi'nin (1979) Irak'ta yarattığı rahatsızlık, Basra Körfezi'ne hakim olma arzusu, Şattülarap Su Yolu'nun paylaşılamaması, İran'ın Irak'taki Kürt isyancıları desteklemesi.
  • Sonuçları: 1 milyondan fazla can kaybı, büyük maddi kayıplar. Batı dünyası tarafsız kalıp silah satışlarından gelir elde etti.
  • Halepçe Katliamı (1988): Irak, Kürtlere karşı kimyasal silah kullandı.
  • Irangate Olayı (1986): ABD'nin İsrail üzerinden İran'a silah sattığı ortaya çıktı.

🇹🇷 Yumuşama Dönemi'nde Türkiye: İç ve Dış Politika

1. Dış Politika:

• Kıbrıs Meselesi: 🇨🇾

  • Sorunun Ortaya Çıkışı: 1954'te Yunanistan'ın BM'ye başvurarak Kıbrıs'ta self determinasyon talep etmesiyle başladı.
  • Enosis: Rumların Ada'yı Yunanistan'a katma ideali. EOKA terör örgütü kuruldu.
  • Türkiye'nin Politikası: Ada'nın taksim edilmesi. Kıbrıs Türkleri, Volkan Teşkilatı ve Türk Mukavemet Teşkilatı (TMT - Rauf Denktaş kurdu) gibi örgütler kurdu.
  • Kıbrıs Cumhuriyeti'nin Kuruluşu (1960):
    • Zürih Antlaşması (1959): Türkiye, Yunanistan, İngiltere arasında Kıbrıs Cumhuriyeti'nin kuruluşu ve garantörlük antlaşması imzalandı.
    • Londra Antlaşması (1959): Kıbrıs Rum ve Türklerinin Zürih Antlaşması'nı onaylamasına dair antlaşma.
    • Sonuç: 16 Ağustos 1960'ta Kıbrıs Cumhuriyeti kuruldu. Dr. Fazıl Küçük, cumhurbaşkanı yardımcısı oldu.
  • Akritas Planı ve Kanlı Noel (1963): Rumlar, Enosis için Türklere yönelik sistematik baskı ve zulüm başlattı. 21 Aralık 1963'te "Kanlı Noel" olayları yaşandı.
  • Johnson Mektubu (1964): ABD Başkanı Johnson, Türkiye'nin Ada'ya müdahale etme girişimini engelledi. İnönü, "Dostlarımız ve düşmanlarımız bize karşı birleşmiştir" sözüyle tepki gösterdi.
  • Kıbrıs Barış Harekâtı (20 Temmuz 1974): 🇹🇷
    • 15 Temmuz 1974'te Nikos Sampson liderliğindeki EOKA'nın darbe yaparak Kıbrıs Helen Cumhuriyeti'ni ilan etmesi üzerine Türkiye, garantörlük hakkını kullanarak harekâtı başlattı.
    • Kod adı "Atilla" idi. Parola "Ayşe tatile çıksın" idi.
    • Türkiye, Ada'nın %38'ini kontrol altına aldı.
    • Sonuç: ABD, Türkiye'ye ambargo uyguladı (1974-1978).
  • Kıbrıs Türk Federe Devleti (1975): Harekât sonrası görüşmelerden sonuç çıkmayınca Rauf Denktaş liderliğinde kuruldu.
  • Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC - 1983): BM'nin Kıbrıs Rumlarını "Kıbrıs Cumhuriyeti" olarak tanıması üzerine 15 Kasım 1983'te kuruldu. Dünya tarafından tanınmamıştır.

• Türkiye ve Yunanistan Arasındaki Diğer Sorunlar: 🇬🇷

  • Ege Adaları Sorunu: Yunanistan'ın Lozan'a aykırı olarak adaları silahlandırması.
  • Kıta Sahanlığı: Deniz tabanındaki iki yüz deniz mili uzunluğundaki bölge hakkındaki anlaşmazlık.
  • Karasuları: Yunanistan'ın karasularını 12 mile çıkarma arzusu, Türkiye tarafından savaş nedeni sayılacağı ilan edildi.
  • FIR Hattı: Ege Hava Sahası'nın kontrolüyle ilgili sorun. 1980'de NATO arabuluculuğuyla çözüldü.

• Ermeni Diasporası ve ASALA Terörü: 🇦🇲

  • ASALA (Ermenistan'ın Kurtuluşu İçin Gizli Ermeni Ordusu - 1975): Agop Agopyan tarafından kurulan terör örgütü, çoğu diplomat 41 Türk'ü şehit etti.
  • Ermeni Diasporası, sözde soykırımı tanıtmak için faaliyetlerini sürdürdü.

2. İç Politika:

• 27 Mayıs 1960 Darbesi: 🇹🇷

  • Demokrat Parti (DP) iktidarına son verildi. DP kapatıldı, yöneticileri Yassıada Mahkemeleri'nde yargılandı.
  • Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu, Hasan Polatkan idam edildi.
  • 1961 Anayasası: Milli Birlik Komitesi tarafından hazırlandı ve referandumla kabul edilen ilk anayasadır.
    • Temel hak ve özgürlükleri en geniş şekilde düzenledi.
    • Anayasa Mahkemesi kuruldu.
    • Güçler ayrılığı ilkesi gerçekleştirildi.
    • İki meclisli sisteme geçildi (TBMM ve Cumhuriyet Senatosu).

• 12 Mart 1971 Muhtırası:

  • Genelkurmay Başkanı Memduh Tağmaç liderliğindeki TSK, Demirel Hükümeti'ne muhtıra vererek istifasını istedi.

• 12 Eylül 1980 Darbesi:

  • Siyasi istikrarsızlık ve kaos ortamında Genelkurmay Başkanı Kenan Evren liderliğinde TSK yönetime el koydu.
  • Meclis, partiler, sivil toplum örgütleri kapatıldı.
  • 1982 Anayasası: Prof. Dr. Orhan Aldıkaçtı başkanlığında hazırlandı ve referandumla kabul edildi.
    • Güvenlik ön plana çıktı, temel hak ve özgürlükler sınırlandırıldı.
    • Senato kaldırıldı, tek meclis sistemi benimsendi.
    • Yüksek Öğretim Kurulu (YÖK) oluşturuldu.
    • Kenan Evren, bu anayasa gereği 7. Cumhurbaşkanı seçildi.

3. Ekonomik, Bilimsel ve Sosyo-Kültürel Gelişmeler:

• Ekonomi: 📈

  • İthal İkameci Sanayileşme: Daha önce ithal edilen ürünlerin yurt içinde üretilmesi.
  • 24 Ocak Kararları (1980): Başbakanlık Müsteşarı Turgut Özal tarafından hazırlandı. İthal ikameci modelden ihracata dayalı ekonomik modele geçildi.
  • Haşhaş Krizi (1970-1974): ABD'nin uyuşturucuyla mücadele kapsamında Türkiye'den haşhaş üretiminin yasaklanması talebi, Ecevit Hükümeti tarafından reddedildi ve ABD ile kriz yaşandı.
  • 1973 Petrol Krizi ve Kıbrıs ambargosu ekonomiyi olumsuz etkiledi.

• Bilimsel ve Teknik Gelişmeler: 💡

  • 1962'de ilk haberleşme uydusu Telstar-1 geliştirildi.
  • 1969'da Neil Armstrong Ay'a ayak basan ilk kişi oldu.
  • Robot teknolojisi, kalp nakli, mikro işlemci, video kaset, kişisel bilgisayar, ARPANET (internet'in temeli) gibi gelişmeler yaşandı.
  • 1962'de TÜBİTAK kuruldu.

• Sosyo-Kültürel Gelişmeler: 🎶

  • Kadınların sosyal hayattaki etkinlikleri arttı.
  • "Rock And Roll" tarzı müzik yaygınlaştı. "Hippler" (68 kuşağı) alternatif yaşam mücadelesi verdi.
  • Çin'de Mao liderliğinde "Kültür Devrimi" (1966-1969) yaşandı.
  • Martin Luther King ve Malcolm X gibi isimler ırkçılığa karşı mücadele etti.
  • Almanya başta olmak üzere Avrupa'ya işçi göçleri başladı.
  • 1968'de TRT yayınları başladı, 1984'te tamamen renkli yayına geçti.
  • Metin Erksan'ın "Susuz Yaz" filmi uluslararası ödül kazandı.
  • Cem Karaca, Erkin Koray, Moğollar gibi isimler Anadolu-Rock tarzını oluşturdu.

---

🎯 KPSS'ye Yönelik Özel Bölüm

Özet: Yumuşama Dönemi, Soğuk Savaş'ın nükleer tehdit ve iç sorunlar nedeniyle diyalog arayışına girdiği, ancak bölgesel çatışmaların devam ettiği bir evredir. Ping Pong Diplomasisi, SALT antlaşmaları ve Helsinki Nihai Senedi gibi barışçıl adımlar atılırken, Küba Krizi, Vietnam Savaşı, Arap-İsrail Savaşları ve Irak-İran Savaşı gibi büyük çatışmalar yaşanmıştır. Türkiye'de ise Kıbrıs Meselesi dış politikanın ana gündemi olmuş, iç politikada ise 1960, 1971 ve 1980 darbeleriyle siyasi istikrarsızlık ve anayasal değişimler yaşanmıştır. Ekonomide ithal ikamecilikten ihracata dayalı modele geçiş ve Haşhaş Krizi önemli gelişmelerdir.

Ezber Teknikleri:

• Kronolojik Zincir: Olayları birbiriyle ilişkilendirerek bir hikaye gibi öğrenin. Örneğin: Küba Krizi (nükleer tehdit) ➡️ SALT Antlaşmaları (sınırlandırma) ➡️ Helsinki Nihai Senedi (Avrupa'da güvenlik).
• Lider-Olay Eşleştirmesi: Önemli liderleri ve onların dönemindeki kritik olayları eşleştirin.
  • Nixon ➡️ Ping Pong Diplomasisi, Nixon Doktrini
  • Carter ➡️ Camp David Antlaşmaları
  • Menderes ➡️ 27 Mayıs Darbesi
  • Kenan Evren ➡️ 12 Eylül Darbesi
  • Rauf Denktaş ➡️ KKTC
• Antlaşma ve İçeriği: Antlaşmaların sadece adını değil, temel maddelerini veya sonuçlarını da öğrenin. (Örn: Helsinki Nihai Senedi'nin ilkeleri).
• Kriz ve Sonucu: Her krizin (U-2, Küba, Petrol, Haşhaş) neye yol açtığını ve uluslararası/ulusal etkilerini not alın.

Sık Karıştırılan Bilgiler:

• SALT-I (1972) ve SALT-II (1979): İkisi de nükleer silahların sınırlandırılmasıyla ilgili ancak SALT-II, Afganistan işgali nedeniyle onaylanmadı.
• 1961 ve 1982 Anayasaları: 1961 Anayasası hak ve özgürlükleri genişletirken, 1982 Anayasası güvenliği ön plana çıkarıp hakları kısıtlamıştır.
• OPEC ve OAPEC: OPEC genel petrol ihraç eden ülkeler, OAPEC ise sadece Arap ülkeleridir ve İsrail'e karşı ambargo uygulamıştır.
• Johnson Mektubu (1964) ve Kıbrıs Barış Harekâtı (1974): Johnson Mektubu Türkiye'nin Kıbrıs'a müdahalesini engellerken, 1974'teki harekât başarılı olmuştur.

KPSS Tarzı Zor Sorular:

1. Aşağıdakilerden hangisi, Yumuşama Dönemi'nde ABD ve SSCB arasında nükleer silahların sınırlandırılması amacıyla imzalanan antlaşmalardan biri değildir? a) SALT-I b) SALT-II c) Nükleer Denemeleri Sınırlandırma Antlaşması d) Helsinki Nihai Senedi e) Deniz Yatağı Antlaşması

2. 1973 Petrol Krizi'nin ortaya çıkmasında etkili olan temel olay ve bu olayın uluslararası ilişkilerdeki yansıması aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? a) Vietnam Savaşı - ABD'nin bölgeden çekilmesi b) Küba Buhranı - Türkiye'deki Jüpiter füzelerinin sökülmesi c) Arap-İsrail Savaşı (Yom Kippur) - OAPEC'in petrol ambargosu d) Irak-İran Savaşı - Irangate Olayı e) U-2 Krizi - ABD ve SSCB arasındaki gerginliğin artması

3. Yumuşama Dönemi'nde Türkiye'de yaşanan iç siyasi gelişmelerden hangisi, temel hak ve özgürlüklerin en geniş şekilde düzenlendiği ve Anayasa Mahkemesi'nin kurulduğu bir anayasanın kabul edilmesine yol açmıştır? a) 12 Mart 1971 Muhtırası b) 12 Eylül 1980 Darbesi c) 27 Mayıs 1960 Darbesi d) 24 Ocak Kararları e) Haşhaş Krizi

---