Türk Devletleri Tarihi: Göktürkler, Kutluklar ve Uygurlar

Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, bir dersin sesli transkripti ve kopyalanmış metin kaynaklarından derlenerek hazırlanmıştır.

Giriş

Bu çalışma materyali, Türk tarihinin önemli dönemlerinden Birinci Göktürk, İkinci Göktürk (Kutluk) ve Uygur devletleri ile diğer bazı Türk topluluklarını kapsamaktadır. Türk adıyla kurulan ilk devlet olan Göktürkler, Orta Asya'da siyasi birliği sağlamış ve Türk kültürüne önemli katkılarda bulunmuştur. Ardından gelen Kutluklar, Çin esaretine son vererek bağımsızlık mücadelesinin sembolü olmuş, Orhun Yazıtları gibi kalıcı eserler bırakmıştır. Uygurlar ise yerleşik yaşama geçiş ve Manizm dininin etkisiyle Türk medeniyetinde köklü değişimlere öncülük etmiştir. Bu devletlerin siyasi, kültürel ve ekonomik yapıları, Türk tarihinin şekillenmesinde kritik rol oynamıştır.

---

I. Birinci Göktürk Devleti (552-659)

1. Kuruluş ve Genel Özellikler

• ✅ Kuruluş Yılı: 552
• ✅ Kurucu: Aşina boyundan Bumin Kağan.
• ✅ Başkent: Ötüken (kutsal bölge).
• 📚 Aşina: "Kurt" anlamına gelir.
• ✅ Türk Adıyla Kurulan İlk Türk Devleti: Türk adını resmi devlet adı olarak kullanan ilk devlettir.
• ✅ Kuruluş Süreci: Bumin Kağan, Avarların içinde yaşayan Aşina boyunun lideriydi. Töles isyanını bastırarak Avar Hakanı'ndan kızını istedi ancak "demirci kölelerimizsiniz" cevabını aldı. Bunun üzerine Avarlara isyan ederek kendi devletini kurdu.

2. Yönetim ve Siyasi Yapı

• ✅ İkili Teşkilat: Devleti kolay yönetmek amacıyla doğu-batı şeklinde ikiye ayrılmıştır.
  • Doğu Kanadı: Asıl merkez olup Kağan (Bumin Kağan) tarafından yönetilir.
  • Batı Kanadı: Yabgu (İstemi Yabgu) unvanıyla yönetilir. İç işlerinde serbest, dış işlerinde Kağan'a bağlıdır.
• ✅ İstemi Yabgu'nun Faaliyetleri:
  • Sasanilerle anlaşarak Akhunlara (Eftalitler) son vermiştir. Bu sayede İpek Yolu'nun kontrolünü ele geçirmiştir.
  • Bizans'a (Doğu Roma) ilk elçilik heyetini gönderen Türk devletidir (Elçi: Maniakh, Bizans elçisi: Zemerkos). Bu durum, Türk Cihan Hakimiyeti düşüncesinin bir göstergesidir.

3. Parlak Dönem ve Yıkılış

• ✅ En Parlak Dönem: Mukan Kağan dönemi.
  • Orta Asya'da ikinci kez Türk siyasi birliğini sağlamıştır (İlk kez Mete Han).
  • Orhun Yazıtları'nda fetihleri "dört tarafa ordu gönderip kavimleri itaat altına almış, başlılara baş eğdirmiş, dizlilere diz çöktürmüş" şeklinde anlatılır.
• ⚠️ Yıkılış Nedenleri:
  • Tapo Kağan'ın Budizm'i Benimsemesi: Halkın Gök Tanrı inancına bağlı olması nedeniyle halkla hükümdar arası açılmıştır.
  • İç Karışıklıklar: İstemi Yabgu'nun ölümünden sonra Batı kanadında Tardu ile Doğu kanadında İşbara Kağan arasında taht mücadeleleri yaşanmıştır.
  • Çin'in Kışkırtmaları: Çin, ikili teşkilatın zayıflığından faydalanarak Türk boylarını birbirine düşürmüştür.
  • İkiye Ayrılma: Devlet, Doğu Göktürkler ve Batı Göktürkler olarak ikiye ayrılmış ve sonunda Çin egemenliğine girmiştir (50 yıllık esaret dönemi).

4. Önemi ve Türk Tarihindeki Yeri

• ✅ Türk adıyla kurulan ilk devlettir.
• ✅ İlk Türk alfabesini (Orhun/Göktürk alfabesi) oluşturmuşlardır.
• ✅ Orta Asya'da Türk siyasi birliğini sağlamışlardır.
• ✅ Daha sonraki Türk devletlerine örnek olmuşlardır.
• ✅ Batı Türkistan'ın Türkleşmesini sağlamışlardır.

---

II. İkinci Göktürk (Kutluk) Devleti (682-744)

1. Çin Esareti ve Bağımsızlık Mücadelesi

• ✅ 50 Yıllık Esaret Dönemi: Birinci Göktürk Devleti'nin yıkılmasının ardından Türkler, Çin egemenliği altına girmiştir.
• 💡 İşbara Kağan'ın Duruşu: Çin'in asimilasyon politikalarına (Çin kıyafetleri giyme, Çin adetlerini benimseme) karşı çıkarak "Size bağlı kalacağım, haraç vereceğim, kıymetli atlar hediye edeceğim; fakat dilimizi, adetlerimizi ve kanunlarımızı değiştiremem. Çünkü bu yönlerden bütün milletim hassasiyetle çarpan tek bir kalptir" demiştir. Bu söz, milli kimliğin korunması açısından önemlidir.
• ✅ Kürşad Ayaklanması (639): Türk tarihinin ilk milli istiklal ayaklanmasıdır. 40 arkadaşıyla Çin sarayına baskın düzenlemiş, başarısız olmasına rağmen bağımsızlık ateşini yakmıştır.
• ✅ Nişufu Ayaklanması: Kürşad'dan sonra Nişufu adlı komutan da isyan etmiş, ancak o da başarısız olmuştur.

2. Kuruluş ve Önemli Şahsiyetler

• ✅ Kurucu: Kutluk Kağan (İlteriş Kağan) ve Vezir Tonyukuk.
• ✅ Kuruluş Yılı: 682.
• 📚 İlteriş: "Derleyen, toplayan, devlet kuran" anlamına gelir. Kutluk Kağan'a verilen unvandır.
• ✅ Orhun Yazıtları'nda Kuruluş: "Babam İlteriş 17 er ile harekete geçti. Haberi işiten ormandakiler, yayladakiler toplandı, önce 70, sonra 700 kişi oldular. Hakanlığı törelere göre kurdular." şeklinde anlatılır.
• 📚 Vezir Tonyukuk:
  • "Apa Tarkan" ve "Türklerin Bismarkı" unvanlarıyla anılır.
  • İlk Türk tarihçisi ve yazarıdır. Orhun Yazıtları'nı kaleme almıştır.
  • Bilge Kağan'ın şehirleşme ve Budizm'i benimseme tekliflerine karşı çıkarak göçebe yaşam tarzının ve savaşçı ruhun önemini vurgulamıştır. "Biz ömrümüzü sulu ve bozkırlarda geçiren milletiz. Bu bizi hep harp egzersizi içinde tutar. Sayımız Çin'in %1'i kadar bile değil. Zayıf olduğumuzda bozkıra çekiliriz. Eğer kale ve sur içine kapanırsak, Tuna orduları bizi kuşatır ve ülkemizi kolayca istila ederler." sözleriyle bu duruşunu ifade etmiştir.

3. Yönetim ve Kültürel Miras

• ✅ İlteriş Kağan: Çin'e karşı 46 sefer düzenlemiştir.
• ✅ Kapgan Kağan: Devletin fetihlerle genişlediği ve Türk birliğini sağlamaya çalıştığı bir dönemdir. Türk fatihi olarak bilinir.
• ✅ Bilge Kağan: Devleti toparlamış, ancak Vezir Tonyukuk'un etkisiyle şehirleşme ve Budizm'i benimseme fikirlerinden vazgeçmiştir.
• 📚 Orhun Yazıtları: Türk tarihinin ve edebiyatının ilk yazılı örnekleridir. Vezir Tonyukuk, Bilge Kağan ve Kül Tigin adına dikilmiştir.

4. Yıkılış

• ⚠️ Yıkılış Nedenleri: İç mücadeleler ve Karluk, Basmil, Uygur gibi Türk boylarının isyanları sonucunda 744 yılında yıkılmıştır.

---

III. Uygur Devleti (744-840)

1. Kuruluş ve Siyasi Gelişmeler

• ✅ Kurucu: Kutluk Bilge Kül Kağan.
• ✅ Başkent: Önce Ötüken, sonra kendi kurdukları Ordu Balık (Karabalsagun).
• 📚 Balık: "Şehir" anlamına gelir.
• ✅ En Parlak Dönem: Moyençor (Bayan Çor) dönemi.
• ✅ Tarım Havzası: Talas Savaşı (751) sonrasında Çin ile Abbasiler arasındaki mücadeleler sonucunda Uygurların eline geçmiştir.

2. Manizm'in Kabulü ve Etkileri

• ✅ Bögü Kağan: Çin seferi sonrasında Mani rahiplerinin etkisiyle Manizm dinini benimsemiş ve bu din devletin resmi dini haline gelmiştir.
• ⚠️ Manizm'in Sonuçları:
  • Savaşçı Özelliklerin Zayıflaması: Hayvansal gıda tüketiminin yasaklanması (et yasağı), savaşçı özelliklerin zamanla zayıflamasına neden olmuştur.
  • Yerleşik Yaşama Geçiş: Tarım faaliyetleri yaygınlaşmış, şehirler ve tapınaklar inşa edilmiştir. Sulama kanalları ve mimari yapılar yerleşik yaşamın önemli göstergeleridir.
  • Kültürel Değişim: Hükümdarlara "Ay" ve "Kün" gibi unvanlar verilmeye başlanmıştır (örn: Aytuğ).
  • Yazılı Kültürün Gelişimi: Manizm'in yazılı dualara dayanması, yazılı kültürün gelişmesine katkı sağlamıştır.

3. Kültürel ve Bilimsel Gelişmeler

• 📈 Matbaa: Harf hareketli matbaa Uygurlarda kullanılmıştır.
• 🎨 Sanat:
  • Ressamlara "Bedizci", duvar resimlerine "fresk" adı verilmiştir.
  • Türk tarihinin ilk minyatür örnekleri Uygurlarda ortaya çıkmıştır.
  • Resim sanatı gelişmiştir.
• 📚 Eğitim ve Edebiyat:
  • Kütüphaneler kurulmuştur.
  • İlk kez örgün eğitim faaliyetleri başlamıştır.
  • Orta oyunu, pandomim, şan ve opera gibi tiyatro sanatlarının temelleri atılmıştır.
  • Töreler yazılı hale getirilmiştir (Velayetname, Vasiyetname).

4. Ekonomik Yapı

• 💰 Kağıt Para: "Çav" adı verilen kağıt para kullanılmıştır.
• 📈 Bankacılık: Faizli borç verme ile Türk bankacılık sisteminin temelleri atılmıştır.
• ✅ Ticaret: Çin ile nişadır ticareti yapılmıştır.
• 💡 Wang Y'nin Gözlemleri: Ünlü Çinli seyyah Wang Y, Uygurlardaki tarım zenginliğini (karpuz, kavun, bağ, bostan) ve refahı övgüyle anlatmış, fakir insan olmadığını belirtmiştir.
• ✅ Vakıf Sistemi: İlk vakıf teşkilatını kurmuşlardır.

5. Sağlık Alanındaki Yenilikler

• ✅ Akupunktur, göz tedavileri ve çiçek aşısının prototipi gibi yenilikler geliştirilmiştir.

6. Yıkılış ve Sonrası

• ⚠️ Yıkılış Nedenleri: Yaşanan kıtlık ve Kırgızların ayaklanması sonucunda 840 yılında yıkılmıştır.
• ✅ Sonrası: Sarı ve Turfan Uygurları olarak ikiye ayrılmışlardır.
• 💡 Moğollar ve Uygurlar: Moğollar, Uygur memurlarına "Benim Hocam" diyerek onların kültürel ve idari birikimine saygı göstermiştir. Uygurlar, Moğol devlet kademelerinde katip olarak görev almışlardır.

---

IV. Diğer Önemli Türk Toplulukları

1. Kırgızlar

• ✅ Kuruluş: Uygurları yıkarak Ötüken merkezli devletlerini kurmuşlardır.
• ✅ Cengiz Han'a İtaat: Cengiz Han'a itaat eden ilk Türk devleti olmuşlardır.
• 📚 Kültürel Miras: Manas Destanı (dünyanın en uzun destanı) ve Yenisey Kitabeleri'ni bırakmışlardır.
• ✅ Uluslararası Yarışmalar: Dünya tarihinde milletlerarası yarışma düzenleyen ilk toplum olarak bilinirler (Cirit, Polo, Çevgan gibi oyunlar).

2. Karluklar

• 📚 Kelime Anlamı: "Kar yığını" demektir.
• ✅ İkinci Göktürk Devleti'nin Yıkılışı: Bu devleti yıkan topluluklardan biridir.
• ✅ Talas Savaşı (751): Abbasileri Çinlilere karşı desteklemişlerdir.
• ✅ İslamiyet'i Kabul Eden İlk Türk Boyu: Talas Savaşı sonrasında Abbasilerle yakınlaşarak topluca İslamiyet'i kabul etmişlerdir.
• ✅ Cengiz Han'a İtaat: Cengiz Han'a itaat eden ilk Müslüman Türk topluluğudur (Devlet olarak Kırgızlar, topluluk olarak Karluklar).
• ✅ Karahanlılar'ın Kuruluşu: Karahanlılar Devleti'nin kuruluşunda etkili olmuşlardır (Karluk, Yağma, Çiğil, Tuhsi boyları).
• ✅ Devlet Kurma: Türgişlere son vererek Balasagun merkezli devletlerini kurmuşlardır.

3. Türgişler

• ✅ En Bilinen Hükümdar: Bagatar Kağan.
• 💰 Para Bastıran İlk Türk Hükümdarı: Bagatar Kağan kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdarıdır.
• ✅ Emevi İlerlemesini Durdurma: Suluk Kağan döneminde Emevi ilerleyişini durdurarak Orta Asya'nın İslamlaşmasını bir süre engellemişlerdir (Hazarlarla birlikte).
• ✅ İkiye Ayrılma: Sarı ve Kara Türgişler olarak ikiye ayrılmışlardır.

4. Akhunlar (Eftalitler)

• ✅ Diğer Adı: Eftalitler.
• ✅ Hüküm Süren Bölge: Orta Doğu ve Afganistan.
• ✅ Mazdek İsyanı: Sasanilerde çıkan Mazdek isyanını bastırmışlardır.
• ⚠️ Yıkılış: Göktürk-Sasani işbirliği sonucunda yıkılmışlardır.

5. Tavgaçlar

• ✅ Egemenlik: Kuzey Çin'de 200 yıl egemenlik kurmuşlardır.

6. Başkırtlar

• ✅ Günümüzdeki Durum: Rusya Federasyonu içinde Başkurdistan adında otonom bir devlete sahiptirler.
• ✅ Tarihi Olay: 1730'lu yıllarda Rusya'ya baş kaldırmışlardır.

7. Oğuzlar

• 📚 Kelime Anlamı: "Boy, kabile, kalabalık" anlamına gelir.
• ✅ Göç: İkinci Göktürklerin yıkılmasından sonra batıya göç etmişlerdir.
• ✅ Devlet Kurma: Hazar Denizi ile Aral Gölü arasında Oğuz Yabgu Devleti'ni kurmuşlardır.
• 💡 Büyük Devletler: İslamiyet'i kabul ettikten sonra Büyük Selçuklu, Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Devletleri gibi büyük imparatorluklar kurmuşlardır.
• ✅ Subaşı: Oğuz Yabgu Devleti'ndeki Dukak Bey'in oğlu Selçuk Bey, Büyük Selçuklu Devleti'nin kurucularındandır.

8. Kimekler

• ✅ Yaşam Alanı: Göktürklerin egemenliği altında yaşamış bir Türk boyudur.

---

Sonuç

Bu dönemde kurulan Türk devletleri ve toplulukları, siyasi bağımsızlıklarını koruma, kültürel kimliklerini sürdürme ve medeniyetlerini geliştirme konusunda önemli adımlar atmışlardır. Göktürkler Türk adını dünyaya tanıtırken, Kutluklar bağımsızlık ruhunu yeniden canlandırmış, Uygurlar ise yerleşik yaşam ve kültürel gelişimde çığır açmıştır. Diğer Türk toplulukları da kendi bölgelerinde önemli roller üstlenerek Türk tarihinin zengin mozağini oluşturmuşlardır. Bu devletlerin mirası, sonraki Türk devletlerinin temellerini atmış ve Türk kimliğinin oluşmasında kritik bir rol oynamıştır.