Türk Devletleri Tarihi: Göktürkler, Kutluklar ve Uygurlar

Bu çalışma materyali, bir ders kaydı transkripti ve kopyalanmış metinlerden derlenerek hazırlanmıştır. Türk tarihinin önemli dönemlerinden olan Göktürk, Kutluk ve Uygur devletlerinin siyasi, sosyal ve kültürel yapılarını kapsamaktadır. Bu devletler, Orta Asya'da Türk siyasi birliğini sağlamış, bağımsızlık ruhunu canlı tutmuş ve medeniyet yolunda çığır açan yeniliklere imza atmışlardır.

---

1. Birinci Göktürk Devleti (552-630) 🇹🇷

Türk adıyla kurulan ilk Türk devleti olan Göktürkler, Türk milletinin bağımsızlık ve teşkilatçılık ruhunun önemli bir temsilcisidir.

1.1. Kuruluş ve Temel Özellikler

• Kuruluş Yılı ve Kurucu: 552 yılında Aşina boyundan Bumin Kağan tarafından kurulmuştur. ✅
• Başkent: Ötüken (kutsal bölge).
• Unvan: Bumin Kağan, devleti kuran anlamında "İl Kağan" unvanını almıştır. 📚
• Yönetim Şekli: Devlet, geniş coğrafyayı yönetmek amacıyla ikili teşkilat sistemiyle yönetilmiştir. Doğu kanadını Kağan (Bumin Kağan), batı kanadını ise İstemi Yabgu yönetmiştir. Batı kanadı iç işlerinde serbest, dış işlerinde Kağan'a bağlıydı.

1.2. Parlak Dönem ve Dış İlişkiler

• Mukan Kağan Dönemi: Devletin en parlak dönemidir. Mete Han'dan sonra Orta Asya'da ikinci kez Türk siyasi birliği sağlanmıştır. 📈 Orhun Yazıtları'nda Mukan Kağan'ın "dört tarafa ordu gönderip kavimleri itaat altına aldığı, başlılara baş eğdirip dizlilere diz çöktürdüğü" anlatılır.
• İstemi Yabgu'nun Faaliyetleri:
  • İpek Yolu Kontrolü: İpek Yolu'nun kontrolünü ele geçirmek amacıyla Sasanilerle anlaşarak Akhun (Eftalit) Devleti'ne son vermiştir. 🤝
  • Bizans İlişkileri: Orta Asya'dan Bizans'a ilk elçilik faaliyetlerini başlatan devlettir. Manyak adlı elçi Bizans'a gönderilmiş, Zemerkos ise Bizans'tan gelmiştir. 🌍
  • Cihan Hakimiyeti Anlayışı: İstemi Yabgu, Bizans elçisine "Atalarımızdan işittik ki, Roma elçileri bize geldiği zaman yeryüzünü fethedeceğimize delalet eder" diyerek Türk cihan hakimiyeti anlayışını vurgulamıştır. 💡

1.3. Zayıflama ve Çin Esareti

• Tapo Kağan Dönemi: Tapo Kağan'ın Budizm'i benimseme girişimi, Gök Tanrı inancına bağlı halkla arasını açmış ve devletin zayıflamasına neden olmuştur. ⚠️
• İkiye Ayrılma: İstemi Yabgu'nun ölümünden sonra Batı kanadında Tardu ile Doğu kanadında İşbara Kağan arasında taht kavgaları başlamış ve devlet Doğu ve Batı Göktürkler olarak ikiye ayrılmıştır. Bu ayrılık, Çin'in kışkırtmalarıyla daha da derinleşmiştir.
• Milli Benliği Koruma Çabası: İşbara Kağan, Çin'in baskılarına karşı "Size bağlı kalacak, haraç verecek ve kıymetli atlar hediye edeceğim. Fakat dilimizi değiştiremem, halkıma Çinli giysilerini giydiremem, adet ve kanunlarınızı alamam" diyerek milli benliği koruma kararlılığını göstermiştir.
• Çin Esareti: İç karışıklıklar ve Çin'in "böl ve yönet" politikaları sonucunda Birinci Göktürk Devleti, 50 yıllık Çin esaretine girmiştir.
• Kürşat Ayaklanması (639): Çin esareti döneminde, Kürşat adlı bir prens ve 40 arkadaşı, bağımsızlık ruhunu canlı tutmak amacıyla Çin sarayına baskın düzenlemiştir. Bu ayaklanma başarısız olsa da, Türk tarihindeki ilk milli istiklal ayaklanması olarak kabul edilir ve sonraki bağımsızlık mücadelesine ilham vermiştir. ⚔️

---

2. İkinci Göktürk (Kutluk) Devleti (682-744) 🇹🇷

50 yıllık Çin esaretinin ardından Türk milleti, bağımsızlık ateşiyle yeniden bir araya gelmiştir.

2.1. Bağımsızlık Mücadelesi ve Kuruluş

• Kuruluş: Vezir Tonyukuk'un stratejileri ve Kutluk Kağan'ın liderliğinde, 50 yıllık Çin esaretine son verilerek İkinci Göktürk Devleti kurulmuştur.
• Unvan: Kutluk Kağan, "derleyen, toplayan, devlet kuran" anlamında "İlteriş Kağan" unvanını almıştır. 📚
• Orhun Yazıtları'nda Kuruluş: Orhun Yazıtları'nda devletin kuruluşu, "Babam İlteriş Kağan 17 er ile harekete geçti. Haberi işiten ormandakiler, yayladakiler toplandı ve 700 kişi oldular. Hakanlığı törelere göre kurdular" şeklinde anlatılır. 📜

2.2. Önemli Şahsiyetler ve Özellikler

• Vezir Tonyukuk:
  • Unvanları: "Apa Tarkan" ve "Türklerin Bismark'ı" unvanlarıyla anılır.
  • İlk Türk Tarihçisi ve Yazarı: Orhun Yazıtları'nın ilk yazarı ve Türk tarihinin ilk tarihçisi ve yazarıdır.
  • Stratejik Deha: Bilge Kağan'ın şehirleşme ve Budizm teklifine karşı çıkarak, Türklerin konar-göçer yaşam tarzının ve savaşçı kimliğinin korunması gerektiğini savunmuştur. Ona göre, şehirler Türkleri zayıflatacak ve Çin'e karşı savunmasız bırakacaktı. 💡
• Kapgan Kağan: Çin'i sürekli baskı altında tutarak Türk birliğini sağlamaya çalışan önemli bir fatihtir. 46 sefer düzenlemiştir.
• Bilge Kağan: Devleti toparlamaya çalışmış, ancak Vezir Tonyukuk'un etkisiyle şehirleşme ve Budizm gibi teklifleri kurultayda reddedilmiştir.
• Orhun Yazıtları: Türk dilinin ve edebiyatının ilk yazılı örnekleridir. Bilge Kağan, Kül Tigin ve Vezir Tonyukuk adına dikilmiştir. ✅

2.3. Yıkılış

• İkinci Göktürk Devleti, Karluk, Basmil ve Uygurların ayaklanmaları sonucunda 744 yılında sona ermiştir.

---

3. Uygur Devleti (744-840) 🌾

Türk tarihinde yerleşik yaşama geçen ilk Türk devleti olan Uygurlar, kültürel ve sanatsal alanda önemli yeniliklere imza atmışlardır.

3.1. Kuruluş ve Parlak Dönem

• Kuruluş: Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından kurulmuştur.
• Başkent: Önce Ötüken, daha sonra kendi kurdukları şehir olan Ordu Balık (Karabalsagun) olmuştur. "Balık" kelimesi "şehir" anlamına gelir.
• Kelime Anlamı: "Akraba", "müttefik", "şahin gibi dolaşan", "hücum eden" anlamlarına gelir. Çin kaynaklarında "Dokuz Oğuzlar" olarak da geçerler.
• Moyençor Dönemi: Devletin en parlak dönemidir. Talas Savaşı (751) sonrasında tarım havzaları Uygurların eline geçmiştir.

3.2. Manizm'in Etkileri ve Yerleşik Yaşam

• Din Değişikliği: Bögü Kağan, Çin seferinden dönerken yanında getirdiği dört Mani rahibi ile Manizm dinini benimsemiştir. Bu, Türk tarihinde bir dönüm noktası olmuştur. 🔄
• Yerleşik Yaşama Geçiş: Manizm'in etkisiyle hayvansal gıdaların yenilmesi yasaklanmış, savaşçılık özelliklerinin zayıflamasıyla birlikte yerleşik yaşama geçilmiştir.
  • Tarım ve Mimari: Tarım faaliyetleri gelişmiş, sulama kanalları, şehirler ve tapınaklar inşa edilmiştir. Çinli seyyah Wang Y, Uygurlardaki tarım ve zenginlikten övgüyle bahsetmiştir. 🏞️
  • Unvanlar: Manizm'in etkisiyle hükümdarlara "Ay" ve "Kün" unvanları verilmiştir (örn: Aytuğ).
• Sağlık Alanı: Akupunktur, göz tedavileri ve çiçek aşısının ilk örnekleri Uygurlarda görülmüştür. 🩺

3.3. Kültürel ve Bilimsel Gelişmeler

• Sanat:
  • Resim Sanatı: Gelişmiş, ressamlara "Bedizci", duvar resimlerine ise "fresk" adı verilmiştir. 🎨
  • Minyatür: Türk tarihindeki ilk minyatür örnekleri Uygurlarda görülmüştür.
  • Tiyatro: Orta oyunu, pandomim, şan ve opera gibi sahne sanatlarının temelleri atılmıştır. 🎭
• Yazılı Kültür ve Eğitim:
  • Harf Hareketli Matbaa: Uygurlar tarafından bulunmuş ve kullanılmıştır. 🖨️
  • Kütüphaneler: İlk kütüphaneler oluşturulmuş, örgün eğitim başlamıştır. 📚
  • Hukuk: Töreler yazılı hale getirilmiş, velayetname ve vasiyetname gibi belgeler kullanılmıştır.
• Ekonomi:
  • Kağıt Para: "Çav" adı verilen kağıt para kullanılmıştır. 💰
  • Vakıf Sistemi: İlk vakıf teşkilatları kurulmuştur.
  • Bankacılık: Faizle borç para verme gibi uygulamalarla Türk bankacılık sisteminin temelleri atılmıştır. 📊
  • Ticaret: Nişadır (Uygur tuzu) gibi madenler Çin'e ihraç edilmiştir.

3.4. Yıkılış ve Sonrası

• Uygur Devleti, yaşanan kıtlıklar ve Kırgızların ayaklanması sonucunda 840 yılında yıkılmıştır.
• Yıkılışın ardından Uygurlar, Sarı Uygurlar ve Turfan Uygurları olarak ikiye ayrılmışlardır.
• Moğol Etkisi: Uygurlar, Moğolların tebaası haline gelmiş, ancak Moğollar tarafından devlet kademelerinde (özellikle katip olarak) kullanılmışlardır. Moğollar, Uygur devlet memurlarına "Benim Hocam" diye hitap etmişlerdir. 🧑‍🏫

---

4. Diğer Önemli Türk Devletleri ve Boyları

4.1. Kırgızlar

• Kuruluş: Uygurları yıkarak Ötüken merkezli devletlerini kurmuşlardır.
• Cengiz Han'a İtaat: Cengiz Han'a itaat eden ilk Türk devleti olmuşlardır.
• Kültürel Miras: Dünyanın en uzun destanı olan Manas Destanı'nı ve Yenisey Yazıtları'nı oluşturmuşlardır. 📜
• Uluslararası Yarışmalar: Dünya tarihinde milletlerarası yarışma düzenleyen ilk toplum olarak bilinirler (Cirit, Polo, Çevgan gibi). 🏆

4.2. Karluklar

• Kelime Anlamı: "Kar yığını" anlamına gelir.
• Siyasi Rol: İkinci Göktürk Devleti'nin yıkılmasında etkili olmuşlardır.
• Talas Savaşı (751): Talas Savaşı'nda Abbasileri destekleyerek Çinlilere karşı mücadele etmişlerdir.
• İslamiyet'i Kabul: İslamiyet'i kabul eden ilk Türk boyudur. ✅
• Cengiz Han'a İtaat: Cengiz Han'a itaat eden ilk Müslüman Türk topluluğudur.
• Karahanlılar: Karahanlı Devleti'nin kuruluşunda etkili olmuşlardır.

4.3. Türgişler

• Önemli Hükümdarlar:
  • Bagatar Kağan: Kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdarıdır. 💰
  • Sulu Kağan: Emevi ilerleyişini durdurarak Orta Asya'nın İslamlaşmasını bir süre engellemiştir.
• Ayrılma: Sarı ve Kara Türgişler olarak ikiye ayrılmışlardır.

4.4. Akhunlar (Eftalitler)

• Hüküm Süren Bölge: Ortadoğu ve Afganistan bölgesinde hüküm sürmüşlerdir.
• Mazdek İsyanı: Sasanilerde çıkan Mazdek isyanını bastırmışlardır.
• Yıkılış: Göktürk-Sasani işbirliği sonucunda yıkılmışlardır.

4.5. Oğuzlar

• Kelime Anlamı: "Boy", "kabile", "kalabalık" anlamına gelir.
• Göç ve Devlet Kurma: İkinci Göktürklerin yıkılmasından sonra batıya göç etmişler ve Hazar Denizi ile Aral Gölü arasında Oğuz Yabgu Devleti'ni kurmuşlardır.
• Büyük Devletler: İslamiyet'i kabul ettikten sonra Büyük Selçuklu Devleti, Anadolu Selçuklu Devleti ve Osmanlı Devleti gibi büyük Türk devletlerini kurmuşlardır. 👑

---

Genel Değerlendirme

Göktürkler, Kutluklar ve Uygurlar, Türk tarihine silinmez izler bırakmışlardır. Göktürkler, Türk adını devlet ismi olarak kullanmaları ve Orhun Yazıtları ile Türk dilinin ve yazılı kültürünün temellerini atmışlardır. Kutluklar, bağımsızlık ruhunu yeniden canlandırmış ve Vezir Tonyukuk gibi devlet adamlarıyla stratejik dehanın örneklerini sergilemişlerdir. Uygurlar ise Manizm'in etkisiyle yerleşik yaşama geçerek mimariden sanata, ekonomiden sağlığa kadar birçok alanda önemli medeniyet unsurları geliştirmiş, Türk kültürüne zengin bir miras bırakmışlardır. Bu devletlerin bağımsızlık mücadeleleri, siyasi teşkilatlanmaları ve kültürel başarıları, sonraki Türk devletlerine ilham kaynağı olmuştur. ✅