İlk Türk Devletleri: Göktürkler, Kutluklar ve Uygurlar

📚 Türk Tarihinde Önemli Dönüm Noktaları: Göktürkler, Uygurlar ve Diğer Türk Toplulukları

Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, bir dersin sesli transkriptinden derlenerek hazırlanmıştır.

---

Giriş 🌍

Bu çalışma materyali, Türk tarihinin erken dönemlerinde Orta Asya'da hüküm sürmüş önemli Türk devletleri ve topluluklarını ele almaktadır. Özellikle Göktürkler, Kutluklar ve Uygurlar gibi büyük devletlerin siyasi yapıları, kültürel değişimleri ve diğer Türk boylarının katkıları detaylı bir şekilde incelenmiştir. Amaç, bu dönemin temel özelliklerini, önemli şahsiyetlerini ve Türk medeniyetine bıraktıkları mirası anlaşılır bir dille sunmaktır.

---

1. Göktürkler Dönemi (Birinci ve İkinci Göktürk Devleti) 🐎

Göktürkler, Türk adıyla kurulan ilk Türk devleti olması nedeniyle Türk tarihinde müstesna bir yere sahiptir.

1.1. Birinci Göktürk Devleti (552-630)

• Kuruluş ve Kurucu:
  • ✅ Türk adıyla kurulan ilk Türk devletidir.
  • Aşina boyuna mensup Bumin Kağan tarafından 552 yılında Ötüken merkezli olarak kurulmuştur.
  • Bumin Kağan, Avarlara karşı kazandığı zaferle "İl Kağan" (devlet kuran) unvanını almıştır.
• Yönetim ve Siyasi Yapı:
  • Devlet, geniş coğrafyayı yönetmek amacıyla ikili teşkilat ile yönetilmiştir.
  • Doğuda Bumin Kağan, batıda ise kardeşi İstemi Yabgu görev yapmıştır.
  • 💡 İstemi Yabgu'nun Faaliyetleri:
    • İpek Yolu hakimiyeti için Sasanilerle anlaşarak Akhunlara son vermiştir. (⚠️ 4 defa sınav sorusu olmuştur.)
    • Ardından Bizans ile ittifak kurarak Sasanilere karşı mücadele etmiştir.
    • Orta Asya'dan Bizans'a ilk elçi gönderen devlettir (Elçiler: Maniakh ve Zemerkos).
    • Bizans elçisine söylediği meşhur söz: "Atalarımızdan işittik ki, Roma elçileri bize geldiği zaman yeryüzünü fethedeceğimize delalet eder." (⚠️ Sınav sorusu olmuştur.)
• En Parlak Dönem:
  • ✅ Mukan Kağan dönemi devletin en parlak zamanıdır. (⚠️ KPSS sınav sorusu olmuştur.)
  • Bu dönemde Orta Asya'da ikinci kez Türk siyasi birliği sağlanmıştır. Orhun Abideleri'nde "Dört tarafa ordu gönderip kavimleri itaat altına almış, başlılara baş eğdirmiş, dizlilere diz çöktürmüş" ifadeleriyle bu dönemdeki güç vurgulanır.
• Zayıflama ve Yıkılış:
  • Tapo Kağan'ın Budizm'i benimsemesi, halkın Gök Tanrı inancına bağlı olması nedeniyle halkla arasında sorunlara yol açmıştır. (⚠️ Üniversite giriş sınavında sorulmuştur.)
  • İkili teşkilatın getirdiği iç karışıklıklar ve Çin'in kışkırtmaları sonucunda devlet Doğu ve Batı Göktürkler olarak ikiye ayrılmıştır.
  • Doğu Göktürk Kağanı İşbara Kağan, Çin'in asimilasyon politikalarına karşı "Size bağlı kalacağım, haraç vereceğim, kıymetli atlar hediye edeceğim; fakat dilimizi, dinimizi değiştiremem, halkıma Çinli giysilerini giydiremem, adet ve kanunlarınızı alamam" diyerek milli benliği koruma çabasını göstermiştir. (⚠️ AGS 2025 sınav sorusu olmuştur.)
  • Sonuç olarak, her iki Göktürk devleti de Çin egemenliğine girerek 50 yıllık bir esaret dönemi yaşamıştır.

1.2. İkinci Göktürk Devleti (Kutluklar) (682-744)

• Kuruluş ve Bağımsızlık Mücadelesi:
  • Çin esareti döneminde Türk tarihinde ilk milli istiklal ayaklanması 639 yılında Kürşat Ayaklanması ile başlamıştır. Bu ayaklanma başarısız olsa da bağımsızlık ruhunu canlı tutmuştur.
  • 50 yıllık Çin esaretine Vezir Tonyukuk'un stratejik dehası ve Kutluk Kağan'ın önderliğinde son verilmiştir.
  • Kutluk Kağan, "derleyen, toplayan, devlet kuran" anlamına gelen İlteriş Kağan unvanını almıştır. Orhun Abideleri'nde kuruluşu "Babam İlteriş 17 er ile harekete geçti..." şeklinde anlatılır.
• Önemli Şahsiyetler:
  • 📚 Vezir Tonyukuk:
    • "Apa Tarkan" ve "Türklerin Bismark'ı" unvanlarıyla anılmıştır.
    • ✅ İlk Türk tarihçisi ve yazarıdır. Orhun Abideleri'nin ilkini kendi adına yazmıştır.
    • Bilge Kağan'ın şehirleşme ve Budizm'e geçiş tekliflerine karşı çıkarak göçebe yaşam tarzının ve savaşçı kimliğin korunmasının önemini vurgulamıştır. "Biz ömrümüzü sulu ve bozkırlarda geçiren milletiz. Bu bizi hep harp egzersizi içinde tutar... Eğer kale ve sur içine kapanırsak... ülkemizi kolayca istila ederler."
  • Kapgan Kağan: Türk birliğini sağlamaya çalışmış, Çin'e karşı sürekli seferler düzenlemiştir. Büyük bir Türk fatihi olarak bilinir.
  • Bilge Kağan: Vezir Tonyukuk ve kardeşi Kül Tigin ile birlikte devleti yönetmiştir.
• Yıkılış:
  • İkinci Göktürk Devleti, Karluk, Basmil ve Uygur boylarının ayaklanmaları sonucunda 744 yılında yıkılmıştır.

1.3. Göktürklerin Türk Tarihindeki Yeri ve Önemi ✅

• Tarihte ilk kez Türk adıyla devlet kurmuşlardır.
• İlk Türk alfabesini (Orhun/Göktürk alfabesi) oluşturmuşlardır.
• Orta Asya'da Türk siyasi birliğini sağlamışlardır.
• Daha sonraki Türk devletlerine (Selçuklu, Osmanlı) örnek olmuşlardır.
• Batı Türkistan'ın Türkleşmesini sağlamışlardır.

---

2. Uygurlar Dönemi (744-840) 🌾

Uygurlar, Türk tarihinde yerleşik yaşama geçen ilk Türk devleti olarak büyük bir medeniyet değişimi yaşamışlardır.

2.1. Kuruluş ve Siyasi Yapı:

• Kelime Anlamı: Akraba, müttefik, şahin gibi dolaşan, hücum eden. Başlangıçta "Dokuz Oğuzlar" olarak da bilinirlerdi.
• Kurucu: Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından kurulmuştur.
• Başkent: Önce Ötüken, daha sonra kendi kurdukları şehir olan Ordu Balık (Karabalsagun) olmuştur.
• ✅ En Parlak Dönem: Moyençor (Bayan Çor) Kağan dönemi devletin en parlak zamanıdır. (⚠️ Sınavda Bögü Kağan ile karıştırılmamalıdır.)

2.2. Manizm'in Kabulü ve Medeniyet Değişimi 💡

• Bögü Kağan: Çin seferinden dönerken getirdiği dört Mani rahibi aracılığıyla Manizm dinini benimsemiştir. Bu durum Uygur tarihinde köklü değişikliklere yol açmıştır.
• Manizm'in Sonuçları (⚠️ Uygurların en önemli özellikleridir ve sıkça sorulur):
  • 1️⃣ Hayvansal gıdaların tüketimi yasaklanmıştır. Bu durum, Türklerin savaşçı özelliklerinin zamanla zayıflamasına neden olmuştur.
  • 2️⃣ Yerleşik yaşama geçilmiştir. Tarım, sulama kanalları, şehirler (balık), tapınaklar inşa edilmiştir.
  • 3️⃣ Hükümdarlara "Ay" ve "Kün" gibi unvanlar verilmiştir (örn: Ay Tengride Kut Bulmuş).
  • 4️⃣ Manizm'in yazılı duaları sayesinde yazılı kültür gelişmiş, harf hareketli matbaa icat edilmiştir.
  • 5️⃣ Sanat ve Kültürde Gelişmeler:
    • 🎨 Resim sanatı gelişmiş; ressamlara Bedizci, yaş sıva üzerine yapılan duvar resimlerine Fresko denilmiştir.
    • 🖼️ İlk minyatür örnekleri Uygurlarda görülmüştür.
    • 📚 İlk kütüphaneler kurulmuş, örgün eğitim başlamıştır.
    • 🎭 Orta oyunu (Türk tiyatrosunun temeli), pandomim, şan ve operanın ilk örnekleri ortaya çıkmıştır.
  • 6️⃣ Ekonomik ve Ticari Gelişmeler:
    • Ticari ilişkilerin gelişmesiyle kağıt para (Çav) kullanılmıştır.
    • Vakıf sistemi ve Türk bankacılık sisteminin temelleri atılmıştır.
    • Nişadır gibi madenler Çin'e ihraç edilmiştir.
  • 7️⃣ Sağlık Alanında İlerlemeler: Akupunktur, göz tedavileri ve çiçek aşısının prototipi gibi uygulamalar geliştirilmiştir. (⚠️ Uygurlar sağlık alanında inanılmaz ilerlemeler kaydetmiştir.)
• Çinli Seyyah Wang Y: Uygur topraklarındaki tarımsal zenginliği, refahı ve fakir insan olmamasını övgüyle anlatmıştır. (⚠️ Karpuz, kavun, tarım gibi ifadeler Uygurları işaret eder.)
• Moğollar ve Uygurlar: Moğollar, Uygur devlet memurlarına "Benim Hocam" diyerek hitap etmişlerdir.

2.3. Yıkılış:

• Uygurlar, yaşanan kıtlık ve Kırgız ayaklanması sonucunda 840 yılında yıkılmıştır.
• Yıkıldıktan sonra Sarı Uygurlar ve Turfan Uygurları olarak ikiye ayrılmışlardır.

---

3. Diğer Önemli Erken Türk Toplulukları 🗺️

3.1. Kırgızlar 🏔️

• Uygurları yıkarak Ötüken merkezli devletlerini kurmuşlardır.
• ✅ Cengiz Han'a itaat eden ilk Türk devleti olmuşlardır.
• Manas Destanı (dünyanın en uzun destanı) ve Yenisey Kitabeleri gibi önemli eserlere sahiptirler.
• ✅ Dünya tarihinde milletlerarası yarışma düzenleyen ilk topluluktur.

3.2. Karluklar ❄️

• Kelime anlamı "kar yığını"dır.
• ✅ Talas Savaşı'nda Abbasileri destekleyerek Çinlilere karşı mücadele etmişlerdir.
• ✅ İslamiyet'i kabul eden ilk Türk boyudur.
• ✅ Cengiz Han'a itaat eden ilk Müslüman Türk topluluğudur.
• Karahanlılar Devleti'nin kuruluşunda etkili olmuşlardır. (⚠️ Bu dört özelliği sıkça sorulur.)

3.3. Türgişler 💰

• En bilinen hükümdarı Baga Tarkan, kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdarıdır.
• Sulu Kağan döneminde Emevi ilerleyişini durdurarak Orta Asya'nın İslamlaşmasını geciktirmişlerdir.
• ✅ Sarı ve Kara Türgişler olarak ikiye ayrılmışlardır. (⚠️ Geçen senenin sınav sorusu olmuştur.)

3.4. Akhunlar (Eftalitler) 🐘

• Orta Asya ve Afganistan bölgesinde hüküm sürmüşlerdir.
• ✅ Diğer adı Eftalitler'dir. (⚠️ İki defa sınav sorusu olmuştur.)
• Göktürk-Sasani işbirliği sonucunda yıkılmışlardır.

3.5. Tavgaçlar 🏰

• Kuzey Çin'de 200 yıl egemenlik kurmuşlardır.

3.6. Başkırtlar 🐻

• Günümüzde Rusya Federasyonu içinde otonom bir devlete sahiptirler (Başkurtistan).
• 1730'larda Rusya'ya karşı baş kaldırmışlardır.

3.7. Oğuzlar 👨‍👩‍👧‍👦

• Kelime anlamı "boy, kabile, kalabalık"tır.
• İkinci Göktürk Devleti'nin yıkılmasından sonra batıya göç etmişlerdir.
• Hazar Denizi ile Aral Gölü arasında Oğuz Yabgu Devleti'ni kurmuşlardır.
• İslamiyet'i kabul ettikten sonra Büyük Selçuklu, Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Devleti gibi büyük devletleri kurmuşlardır.

3.8. Kimekler 🐎

• Göktürk egemenliği altında yaşamışlardır.

---

Sonuç ✅

Bu dönemdeki Türk devletleri ve toplulukları, Türk tarihinin temelini atmış, siyasi bağımsızlık, kültürel gelişim ve medeniyet inşası konularında önemli miraslar bırakmışlardır. Göktürklerin milli kimlik vurgusu, Uygurların yerleşik yaşama geçişle gelen kültürel ve sanatsal atılımları ile diğer Türk topluluklarının özgün katkıları, Türk medeniyetinin zenginliğini ve çeşitliliğini gözler önüne sermektedir. Bu devletlerin deneyimleri, sonraki Türk devletlerine hem yönetim hem de kültürel alanda rehberlik etmiştir.