Podit
📚 Anksiyete ve Psikotik Bozukluklar: Kapsamlı Bir Çalışma Rehberi
Bu çalışma materyali, sağlanan ders kaydı ve metin kaynaklarından derlenerek anksiyete ve psikotik bozukluklar hakkında detaylı bilgi sunmaktadır. Amacı, bu karmaşık konuları anlaşılır ve yapılandırılmış bir şekilde öğrencinin kavrayışına sunmaktır.
1. Panik Bozukluk (PB) ve Ataklara Karşı Alınan Önlemler
Panik bozukluk, beklenmedik ve tekrarlayan panik ataklarla karakterize edilen bir anksiyete bozukluğudur. Kişiler, atakların tekrar etmesinden veya ataklar sırasında kontrolü kaybetmekten, bayılmaktan, ölmekten ya da çıldırmaktan aşırı derecede korkarlar. Bu korku, günlük yaşamı ciddi şekilde etkileyen çeşitli önlemler ve kaçınma davranışlarına yol açar.
✅ Ataklara Karşı Alınan Başlıca Önlemler:
- Kaçınma Davranışları:
- İşe gitmekten kaçınma.
- Cinsel ilişki, ev işi, yürüyüş gibi efor gerektiren aktivitelerden uzak durma.
- Atak geliş durumuna göre az ya da çok yemek yeme eğilimi.
- Güvenlik Davranışları:
- Ataklar sırasında bayılma, ölme, fenalaşma gibi durumlar için önlem alma: Bacakların görünmemesi için etek yerine pantolon giyme, çalınmasın diye takı takmama veya yanında fazla para bulundurmama.
- Atakları önleyeceğini düşündüğü şeyleri yanında taşıma (su, şeker, bisküvi, kolonya, XANAX gibi ilaçlar).
- Atak sırasında gerekli olabileceğini düşündüğü şeyleri yanında bulundurma (evin, eşinin, doktorunun telefon numarası).
- Atak sırasında yardım alabilmek için bütün gün hastane bahçesinde geçirme veya hastaneye gelebilmek için bahaneler yaratma.
- Güzergahını hekim, acil servis veya eczane bulunan yerlerden seçme.
- Atakları engelleyebilmek amacıyla alkol, madde ya da ilaç kullanımına başvurma.
- Kontrol Kaybı ve Çıldırma Korkusuna Yönelik Önlemler:
- Evdeki bıçakları kilit altında tutma.
- Çocuklarından uzak durma.
- Balkon kapısını ve dış kapıyı kilitli tutma.
- Olası intihar kaynakları olabilecek ilaç, çamaşır suyu vb. malzemeyi kilit altında tutma.
2. Özgül Fobi
📚 Tanım: Özgül fobi, özgül bir nesne ya da durumun varlığı veya bununla karşılaşacak olma beklentisiyle başlayan aşırı, anlamsız bir korku ve bilinçli kaçınma davranışıdır.
✅ Özgül Fobi Tipleri:
- Hayvan Tipi: Genelde çocukluk çağlarında başlar. (Örn: Köpek, yılan korkusu)
- Doğal Çevre Tipi: Fırtına, yüksek yerler gibi ortamlardır. Sıklıkla çocuklukta başlar. (Örn: Yükseklik, gök gürültüsü korkusu)
- Kan-Enjeksiyon-Yara Tipi: Genellikle aileseldir. Çoğu zaman vazovagal tepki (bayılma) görülür. (Örn: Kan görme, iğne olma korkusu)
- Durumsal Tip: Tünel, asansör, uçağa binme, araba kullanma, kapalı yerler gibi durumlarla karşılaşınca ortaya çıkar. (Örn: Uçak fobisi, klostrofobi)
3. Sosyal Fobi (Sosyal Anksiyete Bozukluğu)
📚 Tanım: Sosyal ortamlarda bir eylem gerçekleştireceği (konuşma, yemek yeme, telefon etme gibi) zamanlarda olumsuz değerlendirileceğinden, aşağılanacağından, küçük duruma düşeceğinden aşırı kaygı duyma ve korkma durumudur.
💡 Etkileri: Bu durumlar, kişinin bu tür ortamlardan kaçınmasına neden olur ve toplumsal ve mesleki işlevselliğini bozar.
✅ Klinik Tipleri:
- Özgül Tip: Özel durumlarda anksiyete (kitle önünde konuşma gibi) ile belirlidir.
- Yaygın Tip: Çok sayıda sosyal durumda anksiyete ile belirli bir durumdur.
- Performans Anksiyetesi: Sahneye çıkma, konferans vb. durumlarda ortaya çıkan anksiyete ile belirlidir.
4. Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB)
📚 Tanım: OKB, obsesyon (saplantı) ve kompulsiyon (zorlantı) adı verilen iki temel belirtiyle karakterize bir bozukluktur.
- Obsesyon: Yineleyici, ısrarlı, anksiyeteye neden olan, istenmeden gelen, benliğe yabancı (ego distonik) düşünce, dürtü ya da düşlemlerdir.
- Kompulsiyon: Obsesyonları kovmak için yapılan, yineleyici, kişinin kendini yapmaktan alıkoyamadığı davranışlar ya da zihinsel eylemlerdir.
✅ OKB'nin Özellikleri:
- Kompulsiyonlar, obsesyonun doğurduğu anksiyeteyi azaltmak amacıyla yapılır, ancak gerçekle ilgisi yoktur, belirgin olarak abartılıdır ve sadece geçici rahatlama sağlar.
- Obsesyon ve kompulsiyonlar kişinin zamanının harcanmasına, günlük işlerin aksamasına, toplumsal ve mesleki işlevselliğin bozulmasına yol açar.
📊 Epidemiyoloji:
- Ortalama başlangıç yaşı 20'li yaşlardır.
- Yaşam boyu yaygınlığı %2-3 civarındadır.
- Türkiye'de yaygınlığı kadınlarda %0.6, erkeklerde %0.2, tüm nüfusta %0.5'tir.
- Süregenleşebilen bir hastalıktır ve önemli ölçüde yeti kaybına neden olur.
- Erkeklerde biraz daha az görülür.
✅ OKB Klinik Özellikleri: 4 Ana Belirti Örüntüsü:
- Bulaşma (Kontaminasyon): En yaygın görülenidir. Kişi idrar, dışkı, toz ya da mikrop bulaştığını düşünür. Bu bulaşmanın nesneden nesneye, insandan insana geçtiğine inanır. Bunu yok etmek için yıkama, temizleme eylemlerine girişir ya da onlardan kaçınmaya çalışır.
- Kuşku: Kişi bazı eylemleri yapmadığına, unuttuğuna, ihmal ettiğine inanır (kapıyı, musluğu, hava gazını açık bıraktığı şeklinde). Bunu kontrol etme kompulsiyonları izler. Defalarca ocağı, kapıyı kapatıp kapatmadığını kontrol eder.
- Cinsel ya da Saldırgan Eylem Düşünceleri: Çocuğunu öldüreceği, cinsel tacizde bulunacağı düşünceleri gibi.
- Simetri-Kuralcılık: Bazı durumların belli bir düzen içinde olmasını isteme biçimindedir. Yineleyen eylemler şeklindedir (yemek yeme, yüz yıkama gibi).
5. Posttravmatik Stres Bozukluğu (PTSB)
📚 Tanım: Hemen herkeste ciddi bir sıkıntıya yol açabilecek stresli bir olayla karşılaştıktan sonra ortaya çıkan; travmatik olayın düşlerde ve düşüncede tekrar tekrar yaşanması, travmayı hatırlatan olaylardan ya da durumlardan kaçınma, duygusal tepkisizlik, otonomik aşırı uyarılmışlık hali, tetikte olma, irkilme ile giden bir klinik tablodur.
📊 Yaygınlık: %1-3 dolayındadır. Erkeklerin %60.7'si, kadınların ise %51.2'si hayatları boyunca herhangi bir travmatik stresöre maruz kalırken, erkeklerin %8'inde, kadınların ise %20'sinde PTSB gelişir.
⚠️ Önemli Not: Bir travmanın varlığı şarttır (savaş, cinayet, cinsel saldırı). Ancak tek başına travmanın varlığı yeterli değildir; predispozan faktörler de önemlidir (ailede anksiyete bozukluğu, kişide yüksek nörotizm, düşük kendine güven, aileden erken ayrılma, kültürel özellikler, ailede kötüye kullanım hikayesi gibi).
6. Yaşlılarda Anksiyete ve Psikotik Bozukluklar
6.1. Yaşlılarda Anksiyete Bozuklukları
- Anksiyete bozuklukları toplumda %17.1 oranında görülse de, yaşın ilerlemesiyle birlikte daha az görülür.
- Yaşlılıkta görülen anksiyete bozuklukları çoğunlukla çocukluk ve genç erişkinlik dönemleri arasında başlayan ve yaşam boyu devam eden hastalıklardır.
- İlk kez yaşlılıkta ortaya çıkan anksiyete bozuklukları oldukça nadirdir (%1'den az).
- En sık görülenler: Özgül fobiler ve Yaygın Anksiyete Bozukluğu.
- En az görülenler: Panik bozukluk ile Obsesif Kompulsif Bozukluk.
- Fobi Farklılıkları: Yaşlılarda erişkinlere kıyasla sıklıkla yükseklik ve uçma fobileri görülürken, gençlerde enjeksiyon ve örümcek fobileri daha sıktır. Hayvan fobisi ise yaşlanmayla birlikte azalmaktadır.
- Yaygın Anksiyete Bozukluğu: Yaşlılarda gençlere göre daha fazla sağlıkla ilgili korku ve endişe görülmüştür.
- Agorafobi: Bu dönemde oluşan yeti yitimi sonucunda agorafobi gelişebilir ve bireyde sosyal geri çekilme ile sonuçlanabilir.
6.2. Yaşlılarda Psikotik Bozukluklar
Şizofreni
📚 Tanım: Kişinin olağan-alışılagelmiş düşünme ve algılama biçimlerine yabancılaşması ve toplumdan soyutlanarak, kendi iç dünyasına kapanması (otizm) ile karakterize bir ruhsal bozukluktur.
📊 Yaygınlık ve Sıklık:
- Dünyada yaygınlık (prevalans): %1-2, Türkiye'de %1.
- Yaşam boyu hastalığın sürme oranı: %95.
- Evsiz ve sokakta yaşayanların %15'i şizofreni tanılıdır.
- Şizofreni tanılı kişilerde işlevsellik %70, tüm sakatlıkların %10'unu şizofreni oluşturmaktadır.
- Erken yaşta başlayanlarda prognoz (hastalığın seyri) daha kötüdür.
✅ Risk Etkenleri:
- Yaş: Genellikle 45 yaşın altında ortaya çıkar.
- Toplumsal Sınıf: Alt sınıflarda yüksek oranda görülmektedir.
- Coğrafya: Kentte kırsala göre daha sık (kayma fenomeni?). Gelişmiş ülkelerde gelişmekte olanlara göre daha ağır bir seyir gösterme eğilimindedir.
- Evlilik: Evlilerin oranı toplum ortalamasının altındadır.
- Göçmenlik: Yakın zamanda göç etmişlerde daha sık.
- Doğum Mevsimi: Kışın ya da ilkbahar başında doğanlarda sık.
- Zorlayıcı Yaşam Olayları: Toplum ortalamasının üzerinde (Stres-diyatez modeli).
- Cinsiyet: Kadınlarda ve erkeklerde eşit oranda görüldüğü kabul edilse de, meta analizlerde erkeklerde 1.3-1.4 kat daha fazla olduğu görülmüştür.
- 💡 Nedenleri: Erkeklerde madde kullanım fazlalığı, kadınlarda OK kullanımının koruyucu etkisi (östrojenin dopamin blokajı).
- Türkiye'de bir gözden geçirmede erkeklerde kadınlara göre daha yaygın (%6.5/%11.6) bulunmuştur.
- Erkeklerde kadınlardan daha erken başlar (erkeklerde 15-25, kadınlarda 25-35 yaşlarında pik yapar).
- Erkek hastaların %50'den fazlası, kadınların ise yalnızca %30'luk bir kısmı 25 yaşından önce hastaneye yatar.
- Bazı çalışmalarda erkeklerin kadınlardan daha fazla negatif semptom gösterdiği ve kadınların daha iyi sosyal fonksiyonlara sahip olduğu saptanmıştır.
Yaşlılarda Psikotik Bozukluklar
- Erişkinlerde olduğu gibi yaşlılarda da sıklıkla görülen hastalık gruplarından biridir.
- Yaşlılık döneminde görülen şizofreni sıklığı toplum çalışmalarında %0.1 ile %0.5 arasında iken, bakım evlerinde bu oran %10'a ulaşmaktadır.
- Şüpheci ve paranoid davranışlar dikkate alındığında ise bu oran %17'ye çıkmaktadır.
- Yaşlılarda en çok görülen sanrılar kötülük görme ve somatik sanrılardır.
- Kadınlarda görülme oranı erkeklerden 2-10 kat daha fazla ve daha geç başlangıçlıdır.
- ⚠️ Ayırıcı Tanı: Deliryuma dikkat edilmelidir.
- Alzheimer hastalığı ile birlikte seyreden psikozlarda daha fazla bilişsel yıkım, tedaviye direnç ve ilaç yan etkisi görülür.
