Bu içerik bir YouTube videosundan üretilmiştir.

Atatürk Dönemi Ekonomik, Sağlık ve Ulaştırma Alanındaki İnkılaplar Çalışma Notları

Bu çalışma notları, Atatürk döneminde ekonomi, sağlık ve ulaştırma alanlarında yapılan önemli inkılapları ve gelişmeleri kapsamaktadır. Dönemin zorlu koşullarında ülkenin yeniden inşası ve modernleşmesi hedeflenmiştir.

1. İzmir İktisat Kongresi (1923) 📊

✅ Toplanma Amacı ve Zamanı:

• Lozan görüşmelerinin kapitülasyonlar nedeniyle kesintiye uğraması üzerine, Türkiye'nin ekonomik bağımsızlığını ilan etmek ve ulusal bir ekonomi politikası belirlemek amacıyla toplanmıştır.
• 17 Şubat - 4 Mart 1923 tarihleri arasında düzenlenmiştir.

✅ Toplanma Yeri:

• İzmir'de toplanmasının nedeni, İzmir'in önemli bir ihracat limanı olması ve işgalden sonra yeniden kalkındırılması gereken sembolik bir şehir olmasıdır.

✅ Başkan ve Katılımcılar:

• Başkan: Kazım Karabekir (bir asker olmasına rağmen kongreye başkanlık etmiştir).
• Katılımcı Meslek Grupları (1135 delege):
  • Sanayiciler
  • Tüccarlar
  • Çiftçiler
  • İşçiler
  • ⚠️ Önemli Not: Askerler, eğitimciler, sanatçılar gibi gruplar mesleki temsilci olarak kongreye katılmamıştır.

✅ Misak-ı İktisadi Kararları:

• Kongrede alınan kararların bütününe "Misak-ı İktisadi Kararları" denir.
• Temel İlkeler:
  • Siyasi bağımsızlığa aykırı her türlü ekonomik engellemeye karşı çıkılmıştır (kapitülasyonlara tepki).
  • Milli bankacılık ve kredi kuruluşları oluşturulması.
  • Vergi sisteminde reform yapılması (zenginden çok, fakirden az vergi alınması ilkesi).
  • Devletin temel yatırımları yapması (yol, köprü, baraj gibi).
  • Önemli kuruluşların millileştirilmesi (örneğin, Adana-Mersin demiryolları, İstanbul tramvay şirketi).
  • Yerli malların karada ve denizde ucuz tarifeyle taşınması ve yerli malı kullanımının teşviki.
  • Yeraltı zenginliklerinin saptanması ve işletilmesi.
  • Üretimde temel tüketim mallarına öncelik verilmesi.
  • Teknik eğitimin geliştirilmesi.
  • Demiryolları inşasının programa bağlanması.
  • Hammadde yurt içinde olan endüstri kollarının kurulması (örneğin, şeker pancarından şeker, demirden demir ürünleri).
  • Yabancı tekellerden kaçınılması.
  • İşçilere sendika kurma ve grev hakkı verilmesi.
  • İşçilerin çalışma koşullarının düzenlenmesi (amele yerine işçi denilmesi).
• Misak-ı İktisadi Andı: Vatandaşların çocuklarını bu ekonomik ilkelere göre yetiştirmesini öngören bir "ekonomik and" da kabul edilmiştir. Tasarruf, çalışkanlık, üretkenlik, israftan kaçınma gibi değerler vurgulanmıştır.
• Okuma Bayramı: Kongrenin yapıldığı gün "Okuma Bayramı" ilan edilmiştir.

✅ Ekonomik Sistem Tercihi:

• Türkiye, başlangıçta (1923-1930 arası) karma bir ekonomik sistem benimsemiştir. Bu sistemde devlet, özel sektörün yapamadığı yatırımları üstlenirken, özel sektörü de teşvik etmiştir.
• 1929 Dünya Ekonomik Krizi'nin ardından, 1930'lardan itibaren devletçilik politikasına geçilmiştir. Bu dönemde devlet, sanayi ve diğer büyük yatırımları doğrudan kendisi yapmaya başlamıştır.

✅ Atatürk'ün İktisatla İlgili Sözleri:

• "Askeri zaferler ne kadar büyük olursa olsun, ekonomik zaferlerle taçlandırılmazsa kısa zamanda söner."
• "Tam bağımsızlık için milli hakimiyet iktisat hakimiyeti ile sağlamlaştırılmalıdır."
• "Kılıçla fütuhat yapanlar, sabanla fütuhat yapanlara neticede mevkilerini terk etmeye mahkumdur."
• "Ne kadar kutsal ve büyük hedefler, kağıt üzerinde kurallar ve kanunlarla ve sadece hırslarla, arzularla çözüm bulamaz. Tam gerçekleşmesini sağlamak için tek kuvvet gerçek ve en kuvvetli ekonomi, ekonomi, ekonomi."

2. Tarım Alanındaki Gelişmeler 🌾

• Aşar Vergisinin Kaldırılması (1925):
  • Çiftçinin üzerindeki ağır bir yük olan ve üretimi olumsuz etkileyen aşar vergisi kaldırılmıştır.
  • Bu karar, halkın büyük çoğunluğunu oluşturan çiftçilerin yararına olduğu için Halkçılık ilkesiyle doğrudan ilişkilidir.
• Kurulan Kurumlar ve Uygulamalar:
  • Atatürk Orman Çiftliği (1925): Ankara'daki bataklık alan kurutularak modern bir tarım ve hayvancılık merkezi kurulmuştur.
  • İlk Tohum ve Gübre Islah İstasyonları: Tarımsal verimliliği artırmak amacıyla kurulmuştur.
  • Yüksek Ziraat Enstitüsü (1933): Ziraat mühendisleri ve veterinerler yetiştirmek amacıyla açılmıştır.
  • Tarım Kredi Kooperatifleri (1936): Çiftçilere kredi ve destek sağlamak amacıyla kurulmuştur.
  • Ziraat Kombinaları: Modern tarım makinelerini halka tanıtmak ve kullanımlarını teşvik etmek için kurulmuştur.
  • Toprak Mahsulleri Ofisi (TMO): Tarım ürünlerinin alım satımını düzenlemek ve fiyat istikrarını sağlamak amacıyla kurulmuştur.
• Toprak Reformu Girişimleri: Topraksız köylüye toprak verilmesi hedeflenmiş ancak büyük toprak sahiplerinin direnci nedeniyle tam olarak uygulanamamıştır.

3. Ticaret ve Bankacılık Alanındaki Gelişmeler 🏦

✅ Atatürk Döneminde Kurulmayan Bankalar:

• Ziraat Bankası: Osmanlı Devleti döneminde (1863) kurulmuştur.
• Vakıfbank: Adnan Menderes döneminde (1954) kurulmuştur.
  • ⚠️ Önemli Not: Bu iki banka, Atatürk döneminde kurulmamıştır ve sınav sorularında sıkça karıştırılan noktalardır.

✅ Atatürk Döneminde Kurulan Bankalar:

• Türkiye İş Bankası (1924): Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk milli bankasıdır. İlk genel müdürü Celal Bayar'dır. Özel sermaye ile kurulmuştur.
• Anadolu Sigorta (1925): Sigortacılık faaliyetlerini geliştirmek amacıyla kurulmuştur.
• Sanayi ve Maadin Bankası (1925): Sanayicilere ve madencilik sektörüne kredi sağlamak amacıyla kurulmuştur. (1933'te Sümerbank'a dönüştürülecektir.)
• Emlak ve Eytam Bankası (1926): Konut yapımı ve yetimlere barınma sağlamak amacıyla kurulmuştur.
• Merkez Bankası (1930): Para basma yetkisini Osmanlı Bankası'ndan devralarak Türk parasının değerini korumak amacıyla kurulmuştur.
• Halk Bankası (1933): Esnafa ve küçük sanayiciye kredi sağlamak amacıyla kurulmuştur.
• İller Bankası (1933): Belediyelere finansman sağlamak amacıyla kurulmuştur.
• Denizbank (1937): Denizcilik sektörünü desteklemek amacıyla kurulmuştur.
• Etibank (1935): Madenlerin aranması, işletilmesi ve pazarlanması amacıyla kurulmuştur.

✅ Önemli Ticari Kanunlar:

• Kabotaj Kanunu (1926): Denizlerdeki yük ve yolcu taşıma hakkını tamamen Türk vatandaşlarına ve Türk şirketlerine vermiştir. Bu, Milliyetçilik ilkesiyle doğrudan ilişkilidir ve kapitülasyonların denizlerdeki etkisini sona erdirmiştir.
• Menkul Kıymetler Borsası Kanunu (1929): Borsa faaliyetlerini düzenlemek amacıyla çıkarılmıştır.
• Türk Parasını Koruma Kanunu (1930): Türk lirasının değerini korumak amacıyla çıkarılmıştır.
• Koruyucu Gümrük Yasası (1929): İthalatı azaltmak ve yerli üretimi teşvik etmek amacıyla gümrük vergilerini yükseltmiştir.

4. Sanayi Alanındaki Gelişmeler 🏭

• Teşvik-i Sanayi Kanunu (1927):
  • Amaç: Özel sektörü sanayi alanına çekerek ülke sanayisini geliştirmek.
  • Sağlanan Teşvikler: Ucuz arazi ve bina tahsisi, belli bir süre vergi ve harç muafiyeti, ulaşım ve depolama imkanlarında kolaylık.
  • Uygulanamama Nedenleri: Özel sektörün yeterli sermayeye sahip olmaması, teknik bilgi ve eleman eksikliği, 1929 Dünya Ekonomik Krizi'nin çıkması.
• Devletçilik Politikasına Geçiş (1930 sonrası):
  • Teşvik-i Sanayi Kanunu'nun başarısız olması ve 1929 Dünya Ekonomik Krizi'nin etkisiyle Türkiye, devletçilik politikasına yönelmiştir.
  • Bu dönemde devlet, özel sektörün yapamadığı büyük sanayi yatırımlarını üstlenmiştir.
• Beş Yıllık Sanayi Planları:
  • 1. Beş Yıllık Sanayi Planı (1933'te hazırlandı, 1934'te uygulamaya konuldu):
    • Finansmanı Sümerbank tarafından sağlanmıştır.
    • Sovyet Rusya'dan teknik destek ve kredi alınmıştır.
    • Şeker, dokuma, cam, kağıt, demir-çelik gibi temel sanayi kollarında fabrikalar kurulmuştur (Paşabahçe, Beykoz, Eskişehir Şeker Fabrikası vb.).
  • 2. Beş Yıllık Sanayi Planı (1938'de hazırlandı):
    • Hazırlanmasına rağmen, 1939'da II. Dünya Savaşı'nın çıkması nedeniyle uygulanamamıştır.

5. Sağlık ve Sosyal Alanındaki Gelişmeler 🏥

• Sağlık Politikalarının Önemi:
  • Halkın sağlıklı ve dinamik bir yapıya sahip olması hedeflenmiştir.
  • Bulaşıcı hastalıklarla mücadele ve ölüm oranlarını azaltmak temel amaç olmuştur.
  • Mustafa Kemal Atatürk'ün sözü: "Devlet olma savındaki siyasal kuruluşların en birinci görevi, halkının sağlığı ve sağlamlığıdır."
• Kurulan Kurumlar ve Uygulamalar:
  • Sıhhiye ve İçtimai Muavenet Vekaleti (Sağlık Bakanlığı) (1920): Türkiye'nin ilk kurulan bakanlıklarından biridir.
  • Yeşilay ve Çocuk Esirgeme Kurumu: Sosyal yardım ve koruma amaçlı kurulmuştur.
  • Hilal-i Ahmer'in Kızılay'a Dönüştürülmesi: Yardım faaliyetlerinin modernleştirilmesi.
  • Verem Savaş Dernekleri ve Dispanserleri: Verem gibi yaygın hastalıklarla mücadele için kurulmuştur.
  • Sanatoryumlar (Örn: Heybeliada Sanatoryumu): Göğüs hastalıkları tedavisi için özel hastanelerdir.
  • Numune Hastaneleri: Örnek teşkil eden modern hastaneler kurulmuştur.
  • Sağlık Memuru, Ebe, Hemşire Okulları: Sağlık personeli yetiştirmek amacıyla açılmıştır.
  • Genel Hıfzıssıhha Kanunu (1930): Halk sağlığını korumak için yasal düzenlemeler yapılmıştır.
  • Hıfzıssıhha Enstitüsü: Aşı ve serum üretimi yaparak bulaşıcı hastalıklarla mücadelede önemli rol oynamıştır.
• Nüfus Politikaları:
  • Atatürk döneminde nüfusu artırmaya yönelik politikalar izlenmiştir.
  • Fazla çocuk sahibi olan ailelere yol vergisinden muafiyet, ücretsiz toprak verilmesi gibi teşvikler sağlanmıştır.
  • Doğum evleri kurulmuş, fakirlere ücretsiz ilaç dağıtılmıştır.
  • Doğum kontrolünü sağlayan ilaç ve araçların ülkeye girişi yasaklanmıştır.
  • Göçmenlere gümrük muafiyeti getirilmiştir.
  • Nüfus Komisyonu kurulmuştur.

6. Ulaştırma Alanındaki Gelişmeler 🛣️🚂✈️🚢

• Demiryolları:
  • Devlet Demiryolları Genel Müdürlüğü (TCDD) (1927): Türkiye'nin ilk kamu işletmesidir.
  • Demiryolu yapımına büyük önem verilmiş, ülkenin dört bir yanı demir ağlarla örülmeye çalışılmıştır (Ankara-Kayseri, Sivas-Erzurum, Zonguldak-Ankara hatları gibi).
  • Demiryolları, yolcu taşımacılığından ziyade yük taşımacılığı ve stratejik sevkiyat için kullanılmıştır.
• Havayolları:
  • Tayyare Cemiyeti (Türk Hava Kurumu) (1925): Havacılığı geliştirmek ve halka sevdirmek amacıyla kurulmuştur.
  • Kayseri Uçak ve Motor Fabrikası: Uçak üretimi ve motor geliştirme çalışmaları yapılmıştır.
  • Vecihi Hürkuş: İlk sivil havacılık okulunu açmıştır.
  • Devlet Hava Meydanları İşletmesi (DHMİ): Havalimanı altyapısını geliştirmek amacıyla kurulmuştur.
  • Türkkuşu (1935): Gençlere havacılığı sevdirmek ve pilot yetiştirmek amacıyla kurulmuştur.
  • Sabiha Gökçen: Dünyanın ilk kadın savaş pilotudur.
• Denizcilik:
  • Kabotaj Kanunu (1926): Denizlerdeki yük ve yolcu taşıma hakkını Türklere vererek denizcilik sektörünü canlandırmıştır.
  • Denizbank (1937): Denizcilik sektörüne finansal destek sağlamak amacıyla kurulmuştur.
  • Devlet Deniz Yolları Genel Müdürlüğü: Deniz taşımacılığını geliştirmek amacıyla kurulmuştur.