Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası ve Lozan Sonrası Sorunlar

📚 Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası: Lozan Sonrası Sorunlar ve Uluslararası İlişkiler

Kaynak Bilgisi: Bu çalışma, sağlanan ders kaydı transkripti ve kişisel notlardan derlenerek oluşturulmuştur.

---

Giriş

Atatürk dönemi Türk dış politikası, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşundan itibaren uluslararası alanda bağımsızlığını pekiştirmeyi, Misak-ı Milli hedeflerini gerçekleştirmeyi ve dünya barışına katkıda bulunmayı amaçlayan teknik ve birbiriyle bağlantılı olaylar silsilesidir. Bu dönem, özellikle Lozan Barış Antlaşması'ndan kalan sorunların çözümü ve uluslararası paktlara katılım yoluyla Türkiye'nin bölgesel ve küresel konumunu güçlendirme çabalarıyla öne çıkar. Bu çalışma, Atatürk dönemi dış politikasının temel esaslarını, Lozan sonrası ortaya çıkan sorunları ve Türkiye'nin uluslararası alandaki önemli adımlarını detaylı bir şekilde inceleyecektir.

---

1. Atatürk Dönemi Dış Politikasının Temel Esasları

Atatürk'ün dış politikası, aşağıdaki temel ilkeler üzerine inşa edilmiştir:

• ✅ Lozan'dan Kalan Sorunları Çözmek: Antlaşma sonrası ortaya çıkan veya çözülemeyen meselelere barışçıl yollarla çözüm bulmak.
• ✅ Dünya Barışına Katkıda Bulunmak: Yayılmacı politikalar izlememek, uluslararası işbirliğini desteklemek.
• ✅ Misak-ı Milli'yi Gerçekleştirmek: Ulusal sınırlar ve bağımsızlık hedeflerine ulaşmak.
• ✅ Bağımsızlığa Saygı ve Eşit Muamele: Diğer devletlerle eşit koşullarda ilişki kurmak, iç işlerine karışılmasını engellemek.

---

2. Lozan Sonrası Ortaya Çıkan Sorunlar ve Çözümleri

Lozan Antlaşması'nda çözülemeyen tek konu Musul iken, antlaşma sonrası uygulamadan kaynaklı veya farklı gelişmelerle yeni sorunlar ortaya çıkmıştır. Bu sorunları "Hırbo + Patrik" kodlamasıyla hatırlayabiliriz: Hatay, Irak (Musul), Rum Mübadelesi, Borçlar, Okullar (Yabancı Okullar) ve Patrik.

2.1. Yabancı Okullar Sorunu

• 📚 Sorunun Kaynağı: Lozan'da tüm okullar Türkiye'ye bağlanmış, Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile Milli Eğitim Bakanlığı'na devredilmişti. Yabancı okullarda Türkçe ve tarih dersleri zorunlu hale getirildi, Türk idareciler görevlendirildi ve dini sembol kullanımı yasaklandı. Bu düzenlemeler, kapitülasyonların eğitimdeki tamamlayıcısı niteliğindeydi.
• ⚠️ Yaşanan Sorun: Fransa, bu düzenlemeleri kendi okullarına müdahale olarak görüp görüşme talep etti.
• 💡 Türkiye'nin Tutumu ve Çözüm: Türkiye, yabancı okullar meselesini bir iç mesele olarak kabul etti ve egemenlik haklarına aykırı olduğu gerekçesiyle Fransa ile görüşmeyi reddetti. Konu Milletler Cemiyeti'ne taşınmadı ve Türkiye'nin kararlı duruşuyla çözüldü.
  • Test Sorusu 1: Türkiye'nin egemenlik haklarına aykırı olduğu gerekçesiyle görüşmeyi reddettiği ve Milletler Cemiyeti'ne taşınmayan sorun hangisidir? (Cevap: Yabancı Okullar Sorunu)

2.2. Patrik Sorunu

• 📚 Sorunun Kaynağı: Lozan'da Patrikhanenin ekümenliği (evrenselliği) kaldırılmıştı. Ancak 1924'te seçilen yeni Patrik Konstantin'in İstanbul dışından olması, mübadele kurallarına (İstanbul Rumları hariç diğer Rumların Yunanistan'a gitmesi) aykırılık teşkil ediyordu.
• ⚠️ Yaşanan Sorun: Özellikle Yunanistan ile Patrik'in mübadele kurallarına aykırı atanması nedeniyle sorun yaşandı.
• 💡 Çözüm: Türkiye'nin kararlı tutumuyla Patrik'in görevden alınması ve mübadele kurallarına uygun bir atama yapılmasıyla 1925'te sorun çözüldü.
  • Test Sorusu 2: Patrik sorunu hangi devletle yaşanmış ve temel nedeni ne olmuştur? (Cevap: Yunanistan ile; Patrik'in mübadele kurallarına aykırı atanması.)

2.3. Nüfus Mübadelesi Sorunu

• 📚 Sorunun Kaynağı: Lozan'da Batı Trakya Türkleri ile İstanbul, Bozcaada, Gökçeada Rumları "etabli" (yerleşik) kabul edilmiş, diğerleri mübadele edilecekti. Ancak Yunanistan, mübadele kurallarını çiğneyerek yerleşik olmayan Rumları İstanbul'a göndermeye çalıştı.
• ⚠️ Yaşanan Sorun: Uygulamadan kaynaklı bu sorun Yunanistan ile yaşandı. Konu Milletler Cemiyeti'ne taşındı.
• 💡 Çözüm: 1930'da Yunan Başbakanı Venizelos'un Türkiye ziyareti ve Ankara'da imzalanan Ahali Sözleşmesi ile sorun çözüldü. Bu dönem, Türkiye-Yunanistan ilişkilerinde "cicim yılları" olarak adlandırılır.
  • Test Sorusu 3: Uygulamadan kaynaklı olarak ortaya çıkan ve 1930 Ahali Sözleşmesi ile çözülen sorun hangisidir? (Cevap: Nüfus Mübadelesi Sorunu)

2.4. Dış Borçlar Sorunu

• 📚 Sorunun Kaynağı: Lozan'da Osmanlı'dan ayrılan ülkeler arasında yüz ölçümüne göre taksim edilen borçlar, 1929 Küresel Ekonomik Krizi nedeniyle Türkiye tarafından ödenemedi.
• ⚠️ Yaşanan Sorun: Başta Fransa olmak üzere alacaklı devletlerle sorun yaşandı.
• 💡 Çözüm: 1933'te Amerika'nın Hoover Moratoryumu ile borçlar tekrar yapılandırıldı ve taksitlere bağlandı. Türkiye, son taksitini 1954'te ödedi.
  • Test Sorusu 4: 1929 Küresel Ekonomik Krizi sonrası ödenemeyen dış borçlar sorunu hangi devletle yaşanmış ve hangi uluslararası gelişme ile yapılandırılmıştır? (Cevap: Fransa ile; Hoover Moratoryumu)

2.5. Musul Sorunu

• 📚 Sorunun Kaynağı: Lozan'da çözülemeyen tek sorun olan Musul, Türk-İngiliz görüşmelerine bırakılmıştı.
• ⚠️ Yaşanan Sorun: İngiltere ile yaşandı.
  • 1️⃣ Haliç Konferansı (1924): Musul için toplandı. Türkiye'yi TBMM Başkanı Fethi Okyar temsil etti.
    • Türk Tezleri: Mondros'a aykırı işgal, Misak-ı Milli sınırı, Güneydoğu Anadolu'nun devamı, Türk nüfusunun fazlalığı, halk oylaması talebi, tarihi Türk toprağı olması (Erbil, Musul Atabeylikleri, Akkoyunlular, Karakoyunlular, Safeviler).
    • İngiliz Tezleri: Musul'dan mecliste vekil olmaması, halk oylaması için eğitim seviyesinin düşük olması.
  • 2️⃣ İsyanlar: İngilizler, Musul konusunda avantaj sağlamak için 1924'te Nasturi ve 1925'te Şeyh Sait İsyanları'nı destekledi.
  • 3️⃣ Milletler Cemiyeti ve Brüksel Raporu: Konu Milletler Cemiyeti'ne taşındı. Cemiyet, İngiliz yanlısı Brüksel Raporu'nu hazırladı.
  • 4️⃣ Denge Politikası: Türkiye, İngiltere ve Milletler Cemiyeti'ne karşı denge kurmak amacıyla 1925'te Rusya ile dostluk anlaşması yaptı.
• 💡 Çözüm: 1926'da imzalanan Ankara Antlaşması ile Musul, Irak'a (İngiliz mandası altında) bırakıldı, Hakkari Türkiye'de kaldı. Türkiye'ye 25 yıl boyunca Musul petrol gelirlerinin %10'u verilecekti (İngiltere'nin 500.000 sterlinlik teklifi MEB kaynaklarına göre kabul edilmedi).
  • Sonuç: Musul'un kaybedilmesi, Misak-ı Milli'ye aykırı bir çözüm oldu ve Atatürk döneminde çizilen son doğu sınırımız oldu.
  • Test Sorusu 5: Lozan'da çözülemeyen tek sorun olan Musul meselesi hangi antlaşma ile çözülmüştür ve bu antlaşmanın Misak-ı Milli açısından önemi nedir? (Cevap: 1926 Ankara Antlaşması; Misak-ı Milli'ye aykırı çözülmüştür.)
  • Test Sorusu 6: Musul sorunu sürecinde İngilizlerin avantaj sağlamak amacıyla desteklediği isyanlar hangileridir? (Cevap: Nasturi ve Şeyh Sait İsyanları)
  • Test Sorusu 7: Milletler Cemiyeti'nin Musul sorunu ile ilgili hazırladığı raporun adı nedir? (Cevap: Brüksel Raporu)

2.6. Boğazlar Sorunu

• 📚 Lozan'daki Durum: Boğazlar, bağımsızlığımıza aykırı bir şekilde çözülmüştü. Uluslararası bir komisyon tarafından yönetiliyor, her iki yakada Türk askeri bulunmuyordu.
• ⚠️ Sorunun Ortaya Çıkışı: 1930'lu yıllarda dünya barışını tehdit eden gelişmeler yaşandı:
  • Japonya'nın Milletler Cemiyeti'nden ayrılması.
  • İtalya'nın 12 adayı silahlandırması ve yayılmacı politikaları.
  • Almanya'nın saldırgan politikaları (Ren bölgesine asker çıkarması).
• 💡 Türkiye'nin Girişimi ve Çözüm: Türkiye, bu durumdan endişe duyarak Boğazlar'ın güvenliğini sağlamak amacıyla konuyu Milletler Cemiyeti'ne taşıdı. İngiltere, Milletler Cemiyeti ve Balkan ülkeleri Türkiye'nin haklı taleplerini destekledi.
  • Montrö Boğazlar Sözleşmesi (20 Temmuz 1936):
    • Uluslararası komisyon kaldırıldı.
    • Boğazlar'ın her iki yakasına asker yerleştirme hakkı Türkiye'ye verildi.
    • Açma-kapama yetkisi Türkiye'ye geçti.
    • Ticari gemilere tonaj sınırı getirildi (15.000 ton üzeri izinle).
    • Sonuç: Boğazlar, Misak-ı Milli'ye uygun hale getirildi.
  • Montrö'ye Katkı Sağlayan Faktörler: Türkiye'nin Milletler Cemiyeti'ne üyeliği (1932), Balkan Antantı'na katılımı (1934) ve Akdeniz Paktı'nda İngiltere ile yan yana olması (1935).
  • Test Sorusu 8: Lozan'da bağımsızlığa aykırı çözülen ve 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile Misak-ı Milli'ye uygun hale getirilen konu hangisidir? (Cevap: Boğazlar Sorunu)
  • Test Sorusu 9: Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin imzalanmasında etkili olan uluslararası gelişmelerden üçünü belirtiniz. (Cevap: Japonya'nın Milletler Cemiyeti'nden ayrılması, İtalya'nın 12 adayı silahlandırması, Almanya'nın saldırgan politikaları)
  • Test Sorusu 10: Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile Boğazlar'ın statüsünde meydana gelen en önemli değişiklikler nelerdir? (Cevap: Uluslararası komisyonun kaldırılması ve Boğazlar'ın egemenliğinin tamamen Türkiye'ye geçmesi.)

2.7. Hatay Sorunu

• 📚 Sorunun Kaynağı: 1921 Ankara Antlaşması ile Hatay ve İskenderun Sancağı, özel bir yönetimle Suriye'ye bırakılmıştı.
• ⚠️ Yaşanan Sorun: Almanya ve İtalya'nın saldırgan politikaları nedeniyle Fransa, Suriye üzerindeki manda yönetiminden vazgeçince Suriye, Hatay'ı kendi topraklarına katmak istedi. Bu durum Fransa ile sorun yaşanmasına neden oldu.
• 💡 Türkiye'nin Girişimi ve Çözüm: Türkiye, konuyu Milletler Cemiyeti'ne götürdü. Cemiyet, Hatay'ın bağımsızlığını ve özerkliğini öngören Santler Raporu'nu yayınladı.
  • Mustafa Kemal'in Mücadelesi: Meseleyi "şahsi meselem" olarak gördü. "Kırk asırlık Türk yurdu düşman eline bırakılamaz" sözünü söyledi. Asım Us takma adıyla makaleler yazdı ve hasta yatağında Hatay'ı ziyaret etti.
  • Hatay Cumhuriyeti (2 Eylül 1938): Bağımsız bir cumhuriyet oldu. İlk Cumhurbaşkanı Tayfur Sökmen, Başbakan Abdurrahman Melek, Meclis Başkanı Abdülgani Türkmen oldu.
  • Anavatana Katılım (Haziran 1939): Mustafa Kemal'in vefatından sonra, halk oylamasıyla Hatay anavatana katıldı.
  • Sonuç: Hatay'ın anavatana katılması, Misak-ı Milli'ye uygun bir çözüm oldu ve Atatürk döneminde çizilen son güney sınırımız oldu (Mustafa Kemal bu katılımı görememiştir).
  • Test Sorusu 11: Hatay sorununun ortaya çıkmasında etkili olan uluslararası gelişmeler nelerdir? (Cevap: Almanya ve İtalya'nın saldırgan politikaları nedeniyle Fransa'nın Suriye üzerindeki manda yönetiminden vazgeçmesi.)
  • Test Sorusu 12: Milletler Cemiyeti'nin Hatay sorunu ile ilgili hazırladığı raporun adı nedir? (Cevap: Santler Raporu)
  • Test Sorusu 13: Mustafa Kemal'in "şahsi meselem" olarak nitelendirdiği ve "Kırk asırlık Türk yurdu düşman eline bırakılamaz" sözünü söylediği sorun hangisidir? (Cevap: Hatay Sorunu)
  • Test Sorusu 14: Hatay Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı kimdir? (Cevap: Tayfur Sökmen)

---

3. Türkiye'nin Uluslararası Barışa Katkısı ve Paktlar

Türkiye, barışçıl dış politika ilkesi doğrultusunda birçok uluslararası kuruluşa üye olmuş ve paktlara katılmıştır.

3.1. Milletler Cemiyeti'ne Üyelik (1932)

• 📚 Davet Edilme Nedenleri: Almanya ve İtalya'nın saldırganlığına karşı Türkiye'nin barışçıl tutumu, Musul ve mübadele sorunlarını barışçıl yollarla çözmesi, Kellog Paktı ve Cenevre Silahsızlık Konferansı'na katılımı etkili oldu.
• 💡 Aracı Devletler: İspanya ve Yunanistan'ın aracılığıyla davet edildi.
• Temsilci: Türkiye'yi Cemiyet'te Cemal Hüsnü Taray temsil etti.
• SSCB'nin Üyeliği: Türkiye'nin kulis çalışmaları sonucunda 1934'te Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği de Cemiyet'e katıldı.
  • Test Sorusu 15: Türkiye'nin Milletler Cemiyeti'ne davet edilmesinde etkili olan faktörlerden üçünü belirtiniz. (Cevap: Musul ve mübadele sorunlarının barışçıl çözümü, Kellog Paktı'na katılım, Almanya ve İtalya'nın saldırganlığına karşı barışçıl tutum.)
  • Test Sorusu 16: Türkiye'yi Milletler Cemiyeti'nde temsil eden ilk kişi kimdir? (Cevap: Cemal Hüsnü Taray)

3.2. Balkan Antantı (1934)

• 📚 Amaç: Almanya ve İtalya'nın saldırganlığına karşı batı sınırlarımızın güvenliğini sağlamak.
• Üyeler: Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya, Romanya. Türkiye bu antantın öncü ülkesiydi.
• Katılmayanlar:
  • Bulgaristan (Romanya ile Dobruca, Yunanistan ile Ege sorunları nedeniyle).
  • Arnavutluk (İtalya'nın baskısı ve korkusu nedeniyle).
• İçerik: Sınırlara saygı ve gizli işbirliği yapılmaması.
• İlk Ayrılan Ülke: Yugoslavya (Antant dışı devletlerle anlaşmalar yaptığı için).
  • Test Sorusu 17: Balkan Antantı hangi amaçla kurulmuştur ve hangi devletler bu pakta katılmamıştır? (Cevap: Batı sınırı güvenliği; Bulgaristan ve Arnavutluk.)
  • Test Sorusu 18: Balkan Antantı'ndan ilk ayrılan ülke hangisidir? (Cevap: Yugoslavya)

3.3. Akdeniz Paktı (1935)

• 📚 Amaç: İtalya'nın Habeşistan'a saldırması üzerine Akdeniz'deki güvenliği sağlamak.
• Üyeler: Türkiye, İngiltere, Fransa, Yunanistan, Yugoslavya.
• Önemi: Akdeniz Paktı'na katılımımız ve İngiltere ile yan yana olmamız, Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin çözümüne olumlu katkı sağlamıştır.
  • Test Sorusu 19: Akdeniz Paktı'nın kurulmasında etkili olan uluslararası olay nedir? (Cevap: İtalya'nın Habeşistan'a saldırması.)

3.4. Sadabat Paktı (1937)

• 📚 Amaç: Ortadoğu'da İtalya'nın saldırganlığına karşı doğu sınırlarımızın güvenliğini sağlamak. İngiltere'nin desteğiyle kurulmuştur.
• Üyeler: İran, Afganistan, Türkiye, Irak.
• Katılmayan: Suriye (Irak'la sınır ve Türkiye ile Hatay sorunları nedeniyle).
  • Test Sorusu 20: Doğu sınırlarımızın güvenliğini sağlamak amacıyla kurulan ve Suriye'nin katılmadığı pakt hangisidir? (Cevap: Sadabat Paktı)

3.5. Niyon Konferansı (1937)

• 📚 Amaç: Akdeniz'deki korsan faaliyetlere karşı önlem almak.
• Önemi: Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras'ın katıldığı bu konferans, Mustafa Kemal ve İsmet İnönü arasında bazı anlaşmazlıklara yol açmıştır.
  • Test Sorusu 21: Akdeniz'deki korsan faaliyetlere karşı düzenlenen ve Tevfik Rüştü Aras'ın Türkiye'yi temsil ettiği konferans hangisidir? (Cevap: Niyon Konferansı)

---

4. Diğer Önemli Gelişmeler ve Olaylar

4.1. Bozkurt-Lotus Olayı (1926)

• 📚 Olay: 1 Temmuz 1926'da yürürlüğe giren Kabotaj Kanunu sonrası, 2 Ağustos 1926'da Bozkurt (Türk) ve Lotus (Fransız) gemilerinin Boğazlar yakınlarında çarpışmasıyla kaza yaşandı. Türkiye, Fransız kaptanı yargıladı.
• ⚠️ Sorun: Fransa, Türk mahkemelerinin kararını kabul etmeyince konu Milletler Cemiyeti'ne ve Adalet Divanı'na taşındı.
• 💡 Çözüm: Türkiye'yi Mahmut Esat Bozkurt savundu ve dava kazanıldı. Bu, Türkiye'nin uluslararası alanda kazandığı ilk davaydı. Mahmut Esat'a "Bozkurt" soyadı verildi.
  • Test Sorusu 22: Türkiye'nin uluslararası alanda kazandığı ilk dava olan Bozkurt-Lotus Olayı hangi kanun sonrası yaşanmıştır ve Türkiye'yi kim temsil etmiştir? (Cevap: Kabotaj Kanunu; Mahmut Esat Bozkurt)

4.2. Çukurova Demiryolları (Adana-Mersin Demiryolları) (1929)

• 📚 Olay: Türkiye'nin demiryollarını millileştirme çabaları kapsamında, Fransız şirketine ait Çukurova Demiryolları'nı satın alma girişimi.
• ⚠️ Sorun: Fransa ile yaşanan anlaşmazlık.
• 💡 Çözüm: Türkiye'nin kararlı duruşuyla sorun çözüldü ve demiryolları millileştirildi.
  • Test Sorusu 23: Atatürk döneminde demiryollarının millileştirilmesi kapsamında hangi devletle Çukurova Demiryolları meselesi yaşanmıştır? (Cevap: Fransa)

4.3. Vagon-Lits Olayı (1933)

• 📚 Olay: İstanbul'daki Fransız Demiryolu şirketinde Türkçe konuşan personelin işten çıkarılması.
• ⚠️ Tepki: İstanbul Üniversitesi öğrencilerinin büyük tepkisine yol açtı ve milliyetçiliğin yükseldiği bir olay oldu.
• 💡 Çözüm: Fransa ile yaşanan bu sorun, Türkiye'nin kararlı tutumuyla çözüldü.
  • Test Sorusu 24: 1933 yılında İstanbul'da yaşanan ve Türkçe konuşan personelin işten çıkarılmasına tepki olarak ortaya çıkan milliyetçi olay hangisidir? (Cevap: Vagon-Lits Olayı)

4.4. Razgrad Olayı (1933)

• 📚 Olay: Bulgaristan'da yaşayan Türklerin mezarlarının tahrip edilmesi.
• ⚠️ Tepki: Türkiye'de büyük tepki uyandırdı.
  • Test Sorusu 25: Bulgaristan'da Müslüman mezarlarının tahrip edilmesiyle ortaya çıkan ve Türkiye'de tepkiye neden olan olay hangisidir? (Cevap: Razgrad Olayı)

4.5. Bursa Olayı (1932)

• 📚 Olay: Ezanın Türkçe okunmasına yönelik tepkilerle ortaya çıkan iç mesele.
• 💡 Mustafa Kemal'in Sözü: Mustafa Kemal, Bursa Nutku'nda "Bu bir din meselesi değil, dil meselesidir" sözünü söyledi.
  • Test Sorusu 26: Ezanın Türkçe okunmasına yönelik tepkilerle ortaya çıkan ve Mustafa Kemal'in "Bu bir din meselesi değil, dil meselesidir" sözünü söylediği olay hangisidir? (Cevap: Bursa Olayı)

4.6. Trakya Tatbikatı (1937)

• 📚 Amaç: Dosta güven, düşmana korku vermek amacıyla yapılan askeri tatbikat.
  • Test Sorusu 27: 1937 yılında dosta güven, düşmana korku vermek amacıyla gerçekleştirilen askeri tatbikatın adı nedir? (Cevap: Trakya Tatbikatı)

4.7. Tunceli, Ağrı, Mutki İsyanları

• 📚 Olay: Doğu'da otoriteye karşı çıkan isyanlar.
• 💡 Çözüm: Bu isyanlar devlet tarafından bastırılmıştır.
  • Test Sorusu 28: Atatürk döneminde doğuda otoriteye karşı çıkan önemli isyanlardan üçünü belirtiniz. (Cevap: Tunceli, Ağrı, Mutki İsyanları)

---

5. Uluslararası Paktlara Katılım Durumu (Varız / Yokuz)

📊 Atatürk Dönemi Uluslararası Paktlar ve Konferanslar:

| Pakt/Konferans Adı | Katılım Durumu | Yıl | Notlar …