Çağdaş Türk Dünya Tarihi: 20. Yüzyıl Başları ve Krizler

1. Çağdaş Türk Dünya Tarihi'nin lise müfredatındaki yeri ve sınavlardaki önemi nedir?

Çağdaş Türk Dünya Tarihi, lise müfredatında yeterince yer bulmadığı için öğrencilerin zorlandığı bir alandır. Ancak AGS sınavında bir soru, KPSS lisans, ön lisans ve ortaöğretim sınavlarında ise üç soruyla karşımıza çıkar. Bu durum, konunun sınavlar açısından oldukça ciddi bir öneme sahip olduğunu göstermektedir.

2. Çağdaş Türk Dünya Tarihi'nin temel olarak kaç ana bölümde incelenmesi önerilmektedir? Bu bölümleri kronolojik sırayla belirtiniz.

Çağdaş Türk Dünya Tarihi, beş ana bölümde incelenmelidir. Bunlar sırasıyla; 20. yüzyıl başlarında dünya (1870'ler-1939), İkinci Dünya Savaşı (1939-1945), Soğuk Savaş dönemi (1945-1990/91), Yumuşama Dönemi (1960-1979) ve Küreselleşen Dünya (1980-2014) başlıklarıdır. Bu kronolojik yaklaşım, konunun daha iyi anlaşılmasını sağlar.

3. 20. yüzyıl başlarında Çin'in dış politikası ve yaşadığı önemli olaylar nelerdir?

20. yüzyıl başlarında Çin, feodal bir yapıya sahipti ve dışa kapalıydı. İngiltere'nin sömürge arayışları sonucunda 1840'larda Afyon Savaşları'nı yaşadı ve Nanking Barışı ile limanlarını dış ticarete açmak zorunda kaldı. Avrupa baskısına karşı Boxer İsyanı çıktı ve Mançurya bölgesi için Japonya ile sürekli savaşlar yaşadı.

4. Japonya'da 19. yüzyılda gerçekleşen Meiji Restorasyonu'nun temel özellikleri ve sonuçları nelerdir?

Meiji Restorasyonu, İmparator Mutsuhito liderliğinde Japonya'yı feodal yapıdan modern bir devlete dönüştüren reformlardır. Merkezi otoritenin güçlendirilmesi, Avrupa'ya öğrenci gönderilmesi, anayasa çalışmaları, bankacılık, milli ordu kurulması ve okuryazarlığın artırılması gibi yenilikleri içerir. Bu reformlar sayesinde Japonya hızla kalkınarak Uzak Doğu'da güçlü bir aktör haline geldi.

5. Japonya'nın 1904-1905 Rus-Japon Savaşı'ndaki zaferinin Uzak Doğu siyaseti açısından önemi nedir?

Japonya'nın 1904-1905 Rus-Japon Savaşı'nda Rusya'yı mağlup etmesi ve Portsmouth Antlaşması'nı imzalaması, Uzak Doğu'da tek güç haline gelmesinin ilk adımıydı. Bu zafer, Asya'da bir Avrupa gücünün ilk kez bir Asya gücü tarafından yenilmesi anlamına geliyordu. Japonya'nın bölgesel ve küresel siyasetteki ağırlığını artırdı.

6. Japonya'nın 1929 Dünya Ekonomik Krizi sonrası izlediği yayılmacı politika ve uluslararası ilişkilerdeki duruşu nasıldı?

1929 Dünya Ekonomik Krizi'ni bahane eden Japonya, Mançurya'ya göz dikti ve 'Asya Asyalılarındır' yayılmacı politikasını benimsedi. Bu politikalar nedeniyle Milletler Cemiyeti'nden ayrıldı. İkinci Dünya Savaşı'na hazırlık olarak Antikomintern Paktı'nda (Berlin-Roma-Tokyo Mihveri) yerini alarak Mihver Devletleri'ne katıldı.

7. Birinci Dünya Savaşı sonrası İngiltere'nin Ortadoğu politikaları ve benimsediği 'yatıştırma' politikası ne anlama geliyordu?

Birinci Dünya Savaşı'ndan karlı çıkan İngiltere, manda ve himaye fikrini ortaya attı. Ortadoğu'da Sykes-Picot ve McMahon anlaşmalarıyla etkin oldu ve Mısır, Arap, Kuveyt, Ürdün gibi bölgeleri mandası altına aldı. Almanya'nın güçlenmesine karşı Başbakan Chamberlain liderliğinde izlediği 'yatıştırma' politikası, savaş riskini azaltmak amacıyla Almanya'nın bazı taleplerine boyun eğme stratejisiydi.

8. Fransa'nın 20. yüzyıl başlarında Ortadoğu ve Kuzey Afrika'daki sömürge faaliyetleri nelerdi? Türkiye ile yaşadığı başlıca sorunlar nelerdi?

Fransa, Sykes-Picot Antlaşması ile Ortadoğu'ya yön verdi ve Tunus, Lübnan, Suriye, Cezayir gibi bölgeleri sömürgesi yaptı. Türkiye ile yabancı okullar, dış borçlar ve Hatay meselesi gibi birçok sorun yaşadı. Bu sorunlar, iki ülke arasındaki ilişkilerde gerginlik yaratmıştır.

9. Rusya'nın tarihi Panislavizm politikası ve 20. yüzyıl başlarındaki dış ilişkilerinde nasıl bir rol oynadı?

Rusya'nın tarihi politikası Panislavizm idi; yani Slav halklarını birleştirme ve koruma amacı taşıyordu. Bu politika doğrultusunda Reval ve Rakonigi anlaşmalarıyla Osmanlı aleyhine işbirlikleri yaptı. Ancak 1905'te Japonya'ya mağlup olması ve Balkan Savaşları'na katılması ekonomisini kötüleştirerek iç karışıklıklara zemin hazırladı.

10. 1917 Bolşevik İhtilali'nin Rusya'nın Birinci Dünya Savaşı'ndan çekilmesindeki rolü ve Türkiye ile ilişkilerine etkisi nedir?

1917'de Lenin liderliğindeki Bolşevik İhtilali, Rusya'da 'Ekmek, Barış, Toprak' sloganıyla iktidara geldi. Bu ihtilal sonucunda Rusya, Brest-Litovsk Antlaşması ile Birinci Dünya Savaşı'ndan çekildi ve Kars, Ardahan, Batum'u Osmanlı'ya bıraktı. Kurtuluş Savaşı'nda ise Moskova Antlaşması ile Türkiye'ye destek vererek iki ülke arasında dostluk ilişkileri kurulmasını sağladı.

11. Basmacı Hareketi nedir, kimler tarafından başlatıldı ve neden başarısız oldu?

Basmacı Hareketi, Kafkasya'da Rusya'ya karşı hak arayışında olan Türk halkları tarafından başlatılan bir direniş hareketiydi. Korbaşılar ve Ergaş Korbaşı gibi liderler öncülük etti; Gaspıralı İsmail, Zeki Veledi Togan ve Enver Paşa gibi isimler de destek verdi. Ancak Rusya'nın silah teknolojisindeki üstünlüğü ve hareketin dağınık yapısı nedeniyle başarısız oldu.

12. İtalya'nın Birinci Dünya Savaşı öncesi ve sırasındaki toprak kazanımları ve taraf değiştirme nedenleri nelerdi?

İtalya, Uşi Antlaşması ile 12 Ada ve Trablusgarp'ı geçici olarak aldı. Birinci Dünya Savaşı'nda başlangıçta İttifak Devletleri safında olmasına rağmen, Londra ve Saint Jean de Maurienne anlaşmalarıyla İtilaf Devletleri'ne katılarak taraf değiştirdi. Bu değişikliğin temel nedeni, İtilaf Devletleri'nin İtalya'ya daha fazla toprak vaat etmesiydi.

13. Mussolini'nin iktidara gelişi ve 'Mare Nostrum' politikası ne anlama geliyordu?

İtalya'da Kara Gömlekliler Yürüyüşü ile iktidara gelen Benito Mussolini, 'Duçe' lakabını aldı. 'Mare Nostrum' (Bizim Deniz) politikası, Roma İmparatorluğu'nun Akdeniz'deki hakimiyetini yeniden kurma idealini ifade ediyordu. Bu yayılmacı politika, Habeşistan'a saldırı gibi eylemlere yol açarak Akdeniz Paktı ve Sadabat Paktı gibi karşı önlemlerin alınmasına neden oldu.

14. Almanya'nın Birinci Dünya Savaşı sonrası Versay Barışı ile karşılaştığı ağır şartlar nelerdi?

Almanya, Birinci Dünya Savaşı sonrası Versay Barışı ile çok ağır şartlar altına girdi. Avusturya ile birleşmesi ve zorunlu askerlik yasaklandı, Ren bölgesi tarafsızlaştırıldı. Ayrıca büyük savaş tazminatları ödemek zorunda bırakıldı ve toprak kayıpları yaşadı. Bu şartlar, Almanya'da büyük bir hoşnutsuzluğa yol açtı.

15. Adolf Hitler'in iktidara gelmesiyle Almanya'nın dış politikası nasıl bir değişim gösterdi ve 'Hayat Sahası' politikası neyi ifade ediyordu?

1933'te Adolf Hitler'in iktidara gelmesiyle Almanya, Versay Barışı'nın getirdiği kısıtlamaları reddeden agresif bir dış politika izlemeye başladı. 'Hayat Sahası' (Lebensraum) politikası, Alman halkı için Doğu Avrupa'da yeni yaşam alanları ve kaynaklar elde etme amacı taşıyordu. Bu politika, Ren'e asker çıkarma, Avusturya'yı ilhak etme ve zorunlu askerliği geri getirme gibi eylemlerle Versay'ı çiğnedi.

16. 1938 Münih Konferansı'nın amacı ve sonuçları nelerdi?

1938 Münih Konferansı, İngiltere'nin yatıştırma politikası çerçevesinde Almanya'nın Çekoslovakya'nın Sudet bölgesine yönelik taleplerini görüşmek üzere düzenlendi. Konferans sonucunda Çekoslovakya toprakları paylaşılarak Sudet bölgesi Hitler'e verildi. Bu durum, Almanya'nın yayılmacı politikalarını durdurmak yerine teşvik etti ve İkinci Dünya Savaşı'na giden yolu hızlandırdı.

17. Amerika Birleşik Devletleri'nin kuruluşundan 1917'ye kadar izlediği 'Monroe Doktrini' ne anlama geliyordu?

Amerika Birleşik Devletleri'nin kuruluşundan 1917'ye kadar izlediği 'Monroe Doktrini', 'yalnızlık politikası' olarak da bilinir. Bu doktrin, ABD'nin kendi kıtası dışındaki olaylara karışmamasını ve Avrupa devletlerinin Amerika kıtasındaki işlere müdahale etmemesini öngörüyordu. Bu sayede ABD, iç gelişimine odaklanmayı hedeflemiştir.

18. 1929 Dünya Ekonomik Krizi'nin başlıca nedenleri nelerdi?

1929 Dünya Ekonomik Krizi'nin temel nedenleri arasında ABD'deki bankacılık sistemindeki yasal boşluklar, sanayi üretimindeki fazlalık, tarım ürünleri fiyatlarının düşmesi, Almanya'nın tazminat borçlarını ödemek için kontrolsüz para basımı ve bunun yarattığı enflasyon yer alıyordu. Ayrıca kredi ve borçların geri dönmemesi ve nihayet New York borsasının çökmesi krizi tetikledi.

19. 1929 Dünya Ekonomik Krizi'nin dünya ekonomisi üzerindeki genel sonuçları nelerdi?

1929 Dünya Ekonomik Krizi'nin sonuçları oldukça yıkıcı oldu. Liberal ekonomiler çöktü ve dışa bağlı ekonomiler büyük zarar gördü. Komünist sistemler dışa kapalı oldukları için bu krizden daha az etkilendi. Ekonomide 'clearing sistemi' adı verilen takas usulü ticaret yaygınlaştı. Dünya genelinde yüzde kırk oranında fakirleşme ve işsizlik yaşandı, sosyal ve ekonomik sorunlar arttı.

20. ABD Başkanı Roosevelt'in 1929 Krizi'ne karşı uyguladığı 'New Deal' politikası neyi amaçlıyordu?

ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt'in 1929 Krizi'ne karşı uygulamaya koyduğu 'New Deal' (Yeni Düzen) politikası, ekonomik toparlanmayı, işsizliği azaltmayı ve sosyal reformları hedefleyen bir dizi program ve düzenlemeyi içeriyordu. Bu politika, devletin ekonomiye müdahalesini artırarak krizin etkilerini hafifletmeye çalıştı ve sosyal güvenlik ağlarını güçlendirdi.

21. 1929 Dünya Ekonomik Krizi'nin Türkiye üzerindeki etkileri ve Türkiye'nin aldığı başlıca ekonomik önlemler nelerdi?

Kriz, Türkiye'de Teşvik-i Sanayi Kanunu'nun başarısız olduğunu gösterdi ve özel sektör yatırım yapamayınca 'devletçilik' ilkesinin ön plana çıkmasına neden oldu. Türkiye, krize karşı 'Koruyucu Gümrük Kanunu' ve 'Türk Parasını Koruma Kanunu' gibi önlemler aldı. İthalatı azaltıp ihracatı artırarak dışa bağımlılığı azaltmayı ve ticaret açığını kapatmayı hedefledi.

22. Türkiye'nin 1929 Krizi döneminde ekonomik bağımsızlığını güçlendirmek için attığı adımlar nelerdi?

Türkiye, 1929 Krizi döneminde ekonomik bağımsızlığını güçlendirmek amacıyla çeşitli adımlar attı. Nakit sıkıntısını aşmak için Amerika'dan dış borç alındı. Halkı tasarrufa teşvik etmek amacıyla Türk Tasarruf Cemiyeti kuruldu ve okullarda 'Yerli Malı Haftası' kutlanmaya başlandı. Ayrıca, ekonomik model olarak Sovyet Rusya örnek alınarak 'Beş Yıllık Planlar' hazırlandı ve para piyasasını kontrol etmek amacıyla 'Merkez Bankası' kuruldu.

23. İki savaş arası dönemde edebiyat ve sanatta öne çıkan akımlar ve önemli temsilcileri kimlerdi?

İki savaş arası dönemde edebiyatta Bolşevik İhtilali'ni anlatan Maksim Gorki ve 1929 Krizi'ni 'Gazap Üzümleri' ile ölümsüzleştiren John Steinbeck gibi yazarlar öne çıktı. Sanatta ise Salvador Dali ve Joan Miró gibi isimler sürrealizm akımının öncüleri oldular. Bu dönem, toplumsal ve ekonomik çalkantıların sanata yansıdığı bir süreçti.

24. İki savaş arası dönemde bilim ve teknolojide yaşanan çığır açan gelişmeler nelerdi?

İki savaş arası dönemde bilim dünyasında proton, nötron, elektron gibi atom altı parçacıkların keşfi ve penisilinin bulunması insanlık için çığır açan gelişmelerdi. Teknoloji alanında ise radyonun yaygınlaşması, çizgi filmlerin ve sinema filmlerinin ilk kez bu dönemde çekilmesi, kitle iletişim ve eğlence anlayışını kökten değiştirdi.

25. 'Küçük Antant' nedir ve hangi ülkeler arasında, hangi amaçla kurulmuştur?

'Küçük Antant', Birinci Dünya Savaşı sonrası Çekoslovakya, Yugoslavya ve Romanya'nın oluşturduğu bir ittifaktı. Bu ittifakın temel amacı, Bulgaristan ve Almanya'nın bölgedeki yayılmacı politikalarına karşı ortak bir savunma hattı oluşturmak ve mevcut sınırları korumaktı. Böylece bölgesel barışı ve istikrarı sağlamayı hedeflemişlerdir.