Podit
Çocuk Merkezli Oyun Terapisi (ÇMOT) Çalışma Materyali
Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, Bilgi Üniversitesi'nin "Oyun Terapisi" başlıklı PowerPoint sunumu (learn.bilgi.edu.tr adresinden erişilmiştir) ve ilgili dersin sesli transkriptinden derlenmiştir.
📚 Giriş: Oyunun Tanımı ve Oyun Terapisinin Önemi
Oyun, çocuğun doğal gelişim sürecinin ayrılmaz bir parçasıdır. 🌍 Biyolojik yapının bir motivasyonu olarak, çocuğun seçimlerini test etme, sorunlarına çözüm arama, kararlar alma ve sosyal becerilerini geliştirme gibi önemli yeteneklerini pekiştirir. Çocuklar oyun oynarken, gelişim yolculuklarını kolaylaştırır, sorunlarına ilk elden çözümler bulur ve öğrenirler. İlkokul çağına gelene kadar (yaklaşık 6 yaş), bir çocuğun ortalama 15.000 saatten fazla oyun oynaması, oyunun çocuk gelişimi üzerindeki muazzam etkisini gözler önüne sermektedir.
Oyun terapisi ise, çocukların mevcut problemlerini anlamak ve bunlara çözüm bulmak için oyunları kullandıkları bir yaklaşımdır. ✅ Terapinin temel amacı, çocuğun kendi içsel yolculuğuna eşlik etmek ve sorunlarına bulduğu çözümleri desteklemektir.
🧩 Oyun Terapisi Çeşitleri
Oyun terapisi yaklaşımları, terapistin müdahale düzeyine göre iki ana kategoriye ayrılır:
- Yönlendirilmiş Oyun Terapileri: Terapistin çocuğa veya aileye ne yapacağını söylediği, daha yapılandırılmış yaklaşımlardır.
- Yönlendirilmemiş Oyun Terapileri: Terapistin çocuğu serbest bıraktığı ve ona destekçi olduğu, çocuğun liderliğini takip eden yaklaşımlardır.
Bu ana kategoriler altında çeşitli spesifik oyun terapisi türleri bulunmaktadır:
- Bilişsel-Davranışçı Oyun Terapisi (BDOT): Yetişkinler için geliştirilmiş olup, çocuklara uyarlanmıştır. Oyun ve oyuncaklar aracılığıyla çocukların düşünce ve davranışlarını değiştirerek başa çıkma becerilerini öğretmeyi hedefler.
- Serbest Bırakma Oyun Terapisi: Güvenli bir ortamda travmaların çalışılmasıyla duygusal boşalmayı ve acının serbest kalmasını sağlamaya odaklanır. Terapist başlangıçta güven ortamı kurar, ardından oyuncaklar ve minyatürlerle travmayı çalışır.
- Kum Tepsisi ve Kum Oyun Terapisi: Hem yönlendirmeli hem de yönlendirmesiz uygulamaları bulunur. Kum tepsisi ve minyatür oyuncaklar kullanılarak çocuğun iç dünyasını yansıtması amaçlanır. Öncelik çocuğun güvenini kazanmaktır.
- Theraplay: Bowlby'nin bağlanma teorisine dayanır. Ebeveyn ve çocuk arasındaki ilişkiyi güçlendirmeyi hedefler. Oyuncaklar olmaksızın, ebeveynlere çocuklarıyla nasıl oyun oynayacakları öğretilir. Ebeveyn bu oyunlar aracılığıyla çocuğun sağ hemisferi ile ilişki kurar.
- Filial Terapi: Çocuk Merkezli Oyun Terapisi (ÇMOT) ilkelerinin ve becerilerinin ebeveynlere öğretilerek uygulanmasını içerir. Bu psiko-eğitsel çalışma, çocuk-ebeveyn ilişkisini güçlendirmeyi ve terapist kontrolünde çocuğun problemlerini çözmeyi amaçlar.
💡 Çocuk Merkezli Oyun Terapisi (ÇMOT)
ÇMOT, Carl Rogers'ın insanın kendini gerçekleştirme eğilimine olan inancından yola çıkarak geliştirilmiştir. 📚 Kendini gerçekleştirme eğilimi, organizmanın hem psikolojik hem de biyolojik varlığını sürdürme ve geliştirme, tüm kapasitesini kullanma meylidir.
✅ ÇMOT'nin Temel Felsefesi ve Terapistin Rolü
- ÇMOT'de, çocuk ve terapist arasında kabul edilebilir ve güvenilir bir ilişki kurulması esastır.
- Terapist, çocuğun kendini iyileştirme potansiyeline sahip olduğuna inanır ve bu potansiyelin ortaya çıkması için çocuğa eşlik ve rehberlik eder.
- Çocuk, kullanacağı yöntemleri ve oyunun yoğunluğunu seçme hakkına sahiptir. Terapist asla çocuğu yönlendirmez.
8️⃣ Axline Tarafından Geliştirilen ÇMOT İlkeleri
- Terapist, çocuk ile sıcak ve samimi bir ilişki kurmalıdır.
- Terapist, çocuğu olduğu gibi kabul etmelidir.
- Terapist, çocuk için özgür ve güvenli bir ortam oluşturmalıdır.
- Çocuğun duyguları, içgörü kazandıracak şekilde terapist tarafından çocuğa geri yansıtılmalıdır.
- Terapist, çocuğun kendi sorunlarını çözecek beceriye sahip olduğuna inanır.
- Terapist, çocuğun becerilerine saygı duyar ve çocuk istemeden ona yardım teklif etmez.
- Terapist, çocuğu yönlendirmeye çalışmaz ve çözümün aşamalı bir süreç olduğunu bilir.
- Sağlanan bu hakları kullanan çocuğun gerçek dünya sınırlarını anlamasına yardımcı olunur.
🛠️ ÇMOT Temel Becerileri
Terapist tarafından kullanılması gereken bu beceriler, çocuğun terapötik ilişkiye girmesini kolaylaştırır:
-
Yapılandırma Becerisi:
- Çocuğun oyunun genel kalıplarını ve dış dünyadan farklılığını anlamasını sağlar.
- Güvenilir bir ortam oluşturarak sürprizleri önler.
- Örnek: Terapist seans başında "Burası özel bir oyun odası. Burada istediğin her şeyi yapabilirsin. Yapmaman gereken bir şey olursa ben sana söyleyeceğim" der. Seans bitimine 5 dakika kala "Özel oyun seansımızın..." diyerek bitişi bildirir.
-
Empatik Dinleme Becerisi:
- Terapistin soru sormadan, yargılamadan çocuğun oyundaki duygularını yansıtmasıdır.
- Çocuğa duygularının ve davranışlarının kabul edildiğini gösterir.
- Terapist kendi duygu ve düşüncelerini seansa getirmez, nasihat vermez, övmez veya eleştirmez.
- Örnek: Çocuk kızgın bir şekilde hacıyatmazı dövüyorsa, terapist "Şu an çok öfkelisin" diyerek duyguyu yansıtır.
-
Hayali Oyuna Girme Becerisi:
- Çocuğun hayali bir oyun kurup terapisti davet ettiği durumlarda kullanılır.
- Terapist, kendisine verilen rolü kabul eder ve çocuğun istediği şekilde sürdürür.
- Rolün gerekliliğinin dışına çıkmaz, empatik dinleme yapmaz ve rolünü çocuktan bilgi almak amacıyla kullanmaz.
-
Sınır Koyma Becerisi:
- ÇMOT'de sınırlar minimum düzeyde tutulur.
- Sınırlar, çocuğun kendisine, terapiste veya materyale zarar vermesi durumunda konulur.
- Konulan sınır açık ve net bir biçimde ifade edilir.
- Örnek: Çocuk aynı sınırı ikinci kez ihlal ederse, bir sonraki tekrarda seansın bitirileceği söylenir. Üçüncü tekrarda seans durdurulur.
🏠 ÇMOT Oda Düzeni ve Oyuncakları
- Oda Düzeni: Çocuğun kendini güvende ve rahat hissettiği bir ortam sunmak önceliklidir. Oyuncaklar çocuğun rahatlıkla erişebileceği şekilde yerleştirilir ve her seans başında aynı yerlerinde bulunur. Odayı düzenlemek ve toplamak terapistin sorumluluğundadır.
- Oyuncaklar: Çocuğun çeşitli davranış, duygu ve düşüncelerini gözlemleyebilmek için çok çeşitli oyuncaklar bulunur. Bu oyuncaklar temalara ayrılabilir:
- Aile ile İlgili Bakım ve Şefkat Temalı Oyuncaklar: Aile bebekleri, oyuncak ev, mutfak eşyaları, kostümler, kuklalar.
- Saldırganlık İçeren Oyuncaklar: Hacıyatmaz, sünger sopa, plastik bıçak, vahşi hayvan figürleri.
- Yaratıcılığı ve Duygusal İfadeyi Sağlayan Oyuncaklar: Hamurlar, boya kalemleri, kağıt, makas, legolar, aynalar, maskeler.
📊 Vaka Çalışması: Özgül Öğrenme Güçlüğü Olan Bir Çocukta ÇMOT Uygulaması
Bu bölümde, Özgül Öğrenme Güçlüğü (ÖÖG) tanısı almış bir çocukta ÇMOT'nin anksiyete, algılanan aile tutumları ve akademik başarı üzerindeki etkisini inceleyen bir vaka çalışması sunulmuştur.
🧑🦰 Vaka Tanıtımı: ASK
- Demografik Bilgiler: 9 yaşında erkek çocuk, 5 çocuklu bir ailenin 4. çocuğu. 2016 yılında ÖÖG tanısı almıştır.
- Anamnez: Annenin gebeliği istenmeyen bir gebelik olup, doğumda bebek 30 saniye nefessiz kalmıştır. 1.5 yaşında iki kelimelik cümleler kurmaya başlamış, 2 yaşında tuvalet eğitimi almıştır.
📝 İlk Değerlendirmeler
- Sınıf Öğretmeni: Sınıf içinde 2-3 arkadaşıyla sorunlar yaşamakta, dikkat çekmek için gülme davranışı sergilemekte, genellikle tek başına oynamayı tercih etmektedir.
- Özel Eğitim Öğretmeni: Mesafeli ve kayıtsız tavırlar sergilemekte, arkadaşlarıyla bağ kurmakta zorlanmakta, derse ilgisiz ve kurallara uymakta güçlük çekmektedir.
📈 Terapi Süreci ve Oyun Temaları (16 Hafta)
- İlk 4 Seans: Oyunların genel teması "bildiğini gösterme çabası" olarak yorumlanmıştır. Aile görüşmesinde, ASK'nin evde söz hakkının az olduğu ve bireysel ilgiye ihtiyaç duyduğu belirtilmiştir.
- İkinci 4 Seans: Oyun temaları "başarma arzusu, şiddet, evden uzaklaşma ve abi-kardeş ilişkisi" olmuştur. Aileye, çocuğun daha görünür olma çabası ve abiyle ilişki kurma isteği anlatılmıştır.
- Üçüncü 4 Seans: Oyun temaları "hakimiyet, düzen, evden uzaklaşma ve abi-kardeş ilişkisi" olarak devam etmiştir. Aile içinde daha fazla görünür olma ve söz hakkı ihtiyacı vurgulanmıştır.
- Son 4 Seans: Oyun temaları "hakimiyet ve aile ilişkisi" olarak belirginleşmiştir. ASK'nin aile genelinde daha fazla ilişki kurma çabası gözlenmiştir. Anne, ASK'nin ev içinde olumlu tutumlar sergilediğini, abi ve dede ile ilişkilerinin daha tutarlı olduğunu belirtmiştir.
📊 Nicel Veriler ve Bulgular
| Ölçüm Alanı | İlk Ölçüm | Son Ölçüm | Gözlem Ölçümü | | :------------------- | :-------- | :-------- | :------------ | | Kaygı Puanları | | | | | Sürekli Kaygı | 62 | 51 | 48 | | Durumluk Kaygı | 50 | 44 | 39 | | Sosyal Kaygı | 82 | 67 | 70 | | Algılanan Aile Tutumları | | | | | Sorumluluk ve Kabul | 80 | 90 | 71 | | Otorite ve Denetleme | 24 | 34 | 31 | | Akademik Başarı (Not Ortalaması) | | | | | Karne Ortalaması | 4.75 | 4.75 | 4 | | Bilişsel İşlemler | | | | | Eş Zamanlı Bilişsel İşlemler | 106 | 114 | - | | Ardıl İşlemler | 88 | 75 | - | | Planlama | 85 | 92 | - | | Dikkat | 77 | 84 | - | | Toplam | 85 | 88 | - |
Araştırmanın Nicel Veri Sonuçları:
- Durumluk Kaygı: ÇMOT'nin durumluk kaygı puanını düşürmede etkisi vardır ancak bu etki kalıcı değildir.
- Sosyal Kaygı: ÇMOT'nin sosyal kaygı puanını düşürmede etkisi vardır ve bu etki korunabilmektedir.
- Algılanan Aile Tutumları: "Sorumluluk ve Kabul" ile "Otorite ve Denetleme" alt boyutları üzerinde anlamlı bir etkisi bulunmamaktadır.
- Akademik Başarı: Not ortalaması ve ders notları üzerinde anlamlı bir etkisi tespit edilmemiştir.
- Bilişsel İşlemler: Eş zamanlı bilişsel işlemler, planlama ve dikkat puanlarında artış gözlemlenirken, ardıl işlemlerde düşüş kaydedilmiştir.
📝 Sonuç
Bu vaka çalışması, Çocuk Merkezli Oyun Terapisi'nin özgül öğrenme güçlüğü olan bir çocukta özellikle sosyal kaygıyı azaltmada etkili olduğunu göstermiştir. ⚠️ Ancak, durumluk kaygı üzerindeki etkisinin kalıcı olmadığı ve algılanan aile tutumları ile akademik başarı üzerinde doğrudan bir etkisinin bulunmadığı sonucuna varılmıştır. ÇMOT, çocukların iç dünyalarını ifade etmelerine ve kendi sorunlarına çözümler bulmalarına yardımcı olan değerli bir terapötik yaklaşımdır.
