Aşağıdaki çalışma materyali, bir ders kaydı transkripti ve kopyalanmış bir metin kaynağından derlenmiştir.

---

🇹🇷 Cumhuriyet Dönemi İç Politikası Çalışma Materyali

Giriş: Cumhuriyetin Temelleri ve İlk Yıllar

Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş süreci ve ilk yılları, önemli iç siyasi gelişmeler, köklü reformlar ve karşılaşılan zorluklarla dolu bir dönemdir. Bu dönem, saltanatın kaldırılmasıyla başlayan, cumhuriyetin ilanı ve laikleşme adımlarıyla şekillenen, aynı zamanda çok partili hayata geçiş denemeleri ve iç isyanlarla sınanan kritik bir süreci ifade eder.

---

1️⃣ Cumhuriyetin Temellerinin Atılması ve İlk Adımlar

1.1. Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922) ✅

Cumhuriyet dönemi iç politikasının ilk ve en önemli adımıdır. 📚 Tanım: 623 yıldır hüküm süren Osmanlı İmparatorluğu'nun resmen sona ermesi ve padişahlık makamının lağvedilmesidir.

Nedenleri:

• Ulusal Egemenliğe Engel Olması: Padişahlık makamı, yönetme gücünü halka vermenin önünde büyük bir engeldi.
• Lozan'da İkilik Çıkarma İhtimali: İtilaf Devletleri'nin Lozan Konferansı'na hem Osmanlı Hükümeti'ni hem de TBMM Hükümeti'ni davet ederek ikilik çıkarma amacı gütmeleri.
• Milli Mücadele'ye Destek Vermemesi: İstanbul Hükümeti'nin Milli Mücadele'ye destek olmaması.

Teklif Veren: 💡 Dr. Rıza Nur, saltanatın kaldırılması için kanun teklifini vermiştir. Dr. Rıza Nur, teklifinde saltanatın aslında 16 Mart'ta İstanbul'un işgaliyle sona erdiğini belirtmiştir.

Sonuçları:

• Rejim ve Devlet Başkanlığı Sorunu: Padişahlık makamı kalkınca, devletin rejimi ve başkanı belirsiz hale gelmiştir. Bu sorun, cumhuriyetin ilanıyla çözülecektir.
• Milli Egemenlik Yolunda Önemli Adım: Yönetme gücünün halka verilmesinin önü açılmıştır.
• Laiklik Yolunda İlk Adım: Padişahın hem devlet başkanı (padişahlık) hem de dini lider (halifelik) olması, din ve devlet işlerinin birleşik olduğunu gösteriyordu. Saltanatın kaldırılmasıyla bu iki görev ayrılmaya başlamış, laiklik yolunda ilk adım atılmıştır.
• Osmanlı Devleti'nin Resmen Sonu: Osmanlı'nın fiilen sonu Mondros, hukuken sonu Mudanya ile olmuştu; resmen sonu ise saltanatın kaldırılmasıyla gerçekleşmiştir.
• Lozan'da İkilik Çıkarma İhtimalinin Ortadan Kalkması.

Sonrası Gelişmeler:

• Sultan Vahdettin, İngilizlerin Malaya gemisiyle ülkeyi terk etmiştir.
• İngilizlerin halifelik makamını kendi çıkarları için kullanmasını engellemek amacıyla, Milli Mücadeleciler tarafından Abdülmecid Efendi halife olarak seçilmiştir. Abdülmecid Efendi, TBMM tarafından seçilen tek halife ve Osmanlı'nın son halifesidir.
• 1. TBMM'nin yaptığı tek inkılap saltanatın kaldırılmasıdır.
• 1922'den 1935'e kadar Hakimiyet Bayramı olarak kutlanmıştır.
• Osmanlı Devleti'nin son hükümeti Tevfik Paşa hükümeti olmuştur.

1.2. 2. TBMM'nin Açılması (1923) ✅

1. TBMM (1920-1923) savaş meclisi olduğu için yıpranmış, Lozan Konferansı kararlarına tepki gösterenler çoğalmış ve yeni inkılaplar için dinamik bir kadroya ihtiyaç duyulmuştur. Bu nedenlerle seçimler yapılarak 2. TBMM (1923-1927) kurulmuştur.

• Açılış Konuşması: Abdurrahman Şeref Bey yapmıştır.
• Önemi: Lozan Barış Antlaşması'nı imzalayan ve onaylayan meclistir. Asıl inkılapları yapan meclis olarak bilinir.

1.3. Ankara'nın Başkent İlan Edilmesi (13 Ekim 1923) ✅

Cumhuriyetin ilanından 16 gün önce, İsmet İnönü'nün kanun teklifiyle Ankara, Türkiye Devleti'nin başkenti olmuştur. Bu durum, Mustafa Kemal Paşa'nın Amasya Genelgesi'nde söylediği "İstanbul Anadolu'ya hakim değil, tabi olmak zorundadır" sözüyle ilişkilendirilebilir.

1.4. Cumhuriyetin İlanı (29 Ekim 1923) ✅

Nedenleri:

• Devlet Başkanlığı ve Rejim Belirsizliğini Çözmek: Saltanatın kaldırılmasıyla ortaya çıkan belirsizliği gidermek.
• Ulusal Egemenliği Sağlamak: Yönetimde halkın iradesini tam olarak tesis etmek.
• Hükümet Bunalımını Çözmek (Ekim Bunalımı): Cumhuriyetin ilanından önce uygulanan meclis hükümeti sisteminde hükümet kurmak zordu. Ali Fethi Okyar hükümetinin istifası sonrası yaşanan hükümet kuramama krizi (Ekim Bunalımı), cumhuriyetin ilanıyla kabine sistemine geçilerek çözülmüştür. Mustafa Kemal Paşa'nın "Efendiler, yarın cumhuriyeti ilan edeceğiz!" sözü bu bunalımın ardından söylenmiştir.

Sonuçları:

• Devlet başkanlığı ve rejim sorunu çözülmüştür.
• Milli egemenlik resmen sağlanmıştır.
• Meclis hükümeti sisteminden kabine sistemine geçilerek hükümet bunalımı sona ermiştir.
• İlkler:
  • İlk Cumhurbaşkanı: Mustafa Kemal Atatürk
  • İlk Başbakan: İsmet İnönü
  • İlk Meclis Başkanı: Ali Fethi Okyar
• Cumhuriyetin İlanından Sonra Kurulan İlk Hükümet Üyeleri:
  • Milli Eğitim Bakanı: İsmail Safa Özler
  • Genelkurmay Başkanı: Fevzi Çakmak (Önceden İsmet İnönü idi)
  • Milli Savunma Bakanı: Kazım Özalp (Önceden Fevzi Çakmak idi)
  • Sıhhiye (Sağlık) Bakanı: Refik Saydam
  • Diyanet İşleri Başkanı: Mehmet Rıfat Börekçi (Milli Mücadele'ye karşı fetva veren Dürrizade Abdullah'a karşı fetva yayınlamıştı.)
• 1925 yılı itibarıyla 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı olarak ilan edilmiştir.

---

2️⃣ Laikleşme ve 3 Mart 1924 İnkılapları

2.1. Halifeliğin Kaldırılması (3 Mart 1924) ✅

📚 Tanım: İslam dünyasının dini liderliği makamı olan halifeliğin kaldırılmasıdır. Laiklik yolunda atılan en önemli adımdır.

Nedenleri:

• Abdülmecid Efendi'nin Devlet Başkanı Gibi Hareket Etmesi: Halifenin yetkilerini aşarak siyasi bir figür gibi davranması.
• Laiklik Anlayışına Aykırılık: Din ve devlet işlerinin ayrılması ilkesine ters düşmesi.
• Cumhuriyet Rejimi İçin Tehdit Oluşturması: Cumhuriyet ve laiklik karşıtlarının halife etrafında birleşme potansiyeli.
• İnkılaplar Önünde Engel Teşkil Etmesi: Yapılacak laik inkılapların önünde bir engel olarak görülmesi.
• İç İşlerine Karışma Potansiyeli: Hintli Müslüman liderler Ağahan ve Emir Ali'nin halifelik konusunda Türkiye'nin iç işlerine karışmaya yönelik mektupları.

Teklif Veren: 💡 Şeyh Saffet Efendi, halifeliğin kaldırılması teklifini vermiştir.

Sonuçları:

• Laiklik için en önemli adım atılmıştır.
• İç işlerine karışılması önlenmiştir.
• Cumhuriyet güvence altına alınmıştır.
• İki başlı görüntü (halife ve cumhurbaşkanı) ortadan kaldırılmıştır.
• Ümmetçilik zayıflamış, milliyetçilik güçlenmiştir. Milli devlet olma yolunda ilerlenmiştir.
• Halifeliğin kaldırılmasına gelen tepkiler üzerine 1924'te anayasaya eklenen "Devletin dini İslam'dır" maddesi, 1928'de çıkarılmıştır.

2.2. 3 Mart 1924 Günü Yapılan Diğer İnkılaplar (ŞOTE) ✅

Halifeliğin kaldırıldığı gün, dört önemli inkılap daha yapılmıştır:

• Şeriye ve Evkaf Vekaleti'nin Kaldırılması
• Osmanlı Hanedanı'nın Yurt Dışına Çıkarılması
• Tevhid-i Tedrisat Kanunu'nun Kabulü
• Erkan-ı Harbiye Vekaleti'nin Kaldırılması

2.2.1. Şeriye ve Evkaf Vekaleti'nin Kaldırılması

Din ve devlet işlerini birleştiren bu vekalet kaldırılmış, yerine din işleri için Diyanet İşleri Başkanlığı ve vakıf işleri için Vakıflar Genel Müdürlüğü kurulmuştur. Bu, din ve devlet işlerinin ayrılmasıyla laiklik ilkesini güçlendirmiştir.

2.2.2. Osmanlı Hanedanı'nın Yurt Dışına Çıkarılması

Cumhuriyet ve laikliği koruma amacıyla, hanedan üyeleri İsviçre'ye gönderilmiştir. Bu, hanedan etrafında cumhuriyet karşıtı bir hareketin oluşmasını engellemeyi amaçlamıştır.

2.2.3. Tevhid-i Tedrisat Kanunu'nun Kabulü

📚 Tanım: Eğitim-öğretim birliğini sağlamak amacıyla çıkarılan kanundur. Tüm eğitim kurumları Milli Eğitim Bakanlığı çatısı altında birleştirilmiştir.

• Teklif Veren: Dönemin Milli Eğitim Bakanı Vasıf Çınar.

2.2.4. Erkan-ı Harbiye Vekaleti'nin Kaldırılması

Orduyu siyasetten ayırmak amacıyla bu vekalet kaldırılmış, yerine Genelkurmay Başkanlığı kurulmuştur.

• İlk Genelkurmay Başkanı: Fevzi Çakmak.

2.3. Şeyhülislamlık Makamının Lağvedilmesi

Halifeliğin kaldırılmasıyla birlikte Şeyhülislamlık makamı da kaldırılmıştır.

• Son Şeyhülislam: Medeni Nuri Efendi.

---

3️⃣ Çok Partili Hayata Geçiş Denemeleri ve İç Güvenlik Sorunları

3.1. Cumhuriyet Halk Fırkası (CHF) (1923) ✅

• Kurucu Lider: Mustafa Kemal Atatürk.
• Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk siyasi partisidir.
• Temeli: Sivas Kongresi'nde kurulan Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'ne dayanır. İlk kongresi Sivas Kongresi'dir.
• Programı: 9 Umde (9 madde) bildirisine göre kurulmuştur.
• Ekonomi: Devletçilik ilkesini savunmuştur.
• Seçim Sistemi: Çift dereceli seçim sistemini savunmuştur (daha az demokratik).
• Müstakil Grup: 1939'da parti içi denetimi sağlamak amacıyla 21 milletvekilinden oluşan Müstakil Grup kurulmuştur.

3.2. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TCF) (1924) ✅

• Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk muhalefet partisidir.
• Kurucuları (KARAR kodlaması):
  • Kazım Karabekir (Kurucu lider)
  • Adnan Adıvar
  • Rauf Orbay
  • Ali Fuat Cebesoy
  • Refet Bele
• Mustafa Kemal Paşa, bu partiyi "Paşalar Komplosu" olarak nitelemiştir.
• Ekonomi: Liberalizmi savunmuştur.
• Seçim Sistemi: Tek dereceli seçim sistemini savunmuştur (daha demokratik).
• Parti Programı: "Her türlü dini itikada saygılıdır" maddesi, cumhuriyet ve laiklik karşıtlarının partiye sızmasına neden olmuştur.
• Kapatılması: Şeyh Said İsyanı'na sebep olduğu gerekçesiyle Takrir-i Sükun Kanunu'na dayanarak kapatılmıştır. Çok partili hayata geçişin ilk denemesi başarısız olmuştur.

3.3. Nasturi Ayaklanması (1924) ✅

• Yer: Hakkari ve çevresi.
• Kimler: Süryani azınlık olan Nasturiler.
• Neden: İngilizlerin kışkırtmasıyla bağımsız devlet kurma amacı.
• Önemi: Musul sorunu sürecinde Türkiye'yi zor durumda bırakma amacı taşımıştır.

3.4. Şeyh Said İsyanı (1925) ✅

• Nedenleri:
  • Saltanat ve hilafeti geri getirme amacı.
  • TCF içerisindeki cumhuriyet ve laiklik karşıtlarının örgütlenmesi.
  • İngilizlerin kışkırtması ve desteği (Musul sorunu ile ilişkili).
• Önemi: Cumhuriyete ve laikliğe karşı çıkan ilk büyük isyandır.
• Gelişmeler:
  • İsyanı bastıramayan Ali Fethi Okyar hükümeti istifa etmiştir.
  • Yerine İsmet İnönü hükümeti kurulmuştur.
  • İsmet İnönü, Takrir-i Sükun Kanunu'nu çıkararak isyanı bastırmıştır.
  • İsyana sebep olduğu gerekçesiyle Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kapatılmıştır.
  • Suçlular İstiklal Mahkemeleri'nde yargılanmıştır.
• Musul Sorunu ile İlişkisi: Türkiye, isyanla ilgilenmek zorunda kaldığı için Musul sorununa yeterince odaklanamamış ve Musul, 1926 Ankara Antlaşması ile Irak'a (İngiliz mandası) bırakılarak Misak-ı Milli'den üçüncü taviz olmuştur.
• Takrir-i Sükun Dönemi: 1925-1929 yılları arasını kapsar.

3.5. İzmir Suikasti (1926) ✅

• Amaç: Cumhuriyet rejimine karşı olanlar tarafından Mustafa Kemal Atatürk'e suikast düzenleyerek onu ortadan kaldırma girişimi.
• Başarısızlık: Giritli Şevki'nin ihbarıyla suikast girişimi başarısız olmuştur.
• Atatürk'ün Sözü: "Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır, fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır."
• Yargılama: Suçlular İstiklal Mahkemeleri'nde yargılanmıştır. Bu, İstiklal Mahkemeleri'nin son kez görev yaptığı olaydır.
• İlişkili Kişiler: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası üyelerinden Ziya Hurşit (genel sekreter) suikastçilerden biriydi. Kazım Karabekir de yargılanmış ancak beraat etmiştir. Rauf Orbay ise yargılanmamak için yurt dışına kaçmıştır.

3.6. Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF) (1930) ✅

• Türkiye Cumhuriyeti'nin ikinci muhalefet partisidir.
• Kurucu Lider: Ali Fethi Okyar (Mustafa Kemal Atatürk'ün isteği üzerine kurulmuştur).
• Kuruluş Nedenleri:
  • Demokratikleşme çabaları.
  • 1929 Dünya Ekonomik Krizi'nin etkileri ve hükümetin eleştirilmesi ihtiyacı.
  • Teşvik-i Sanayi Kanunu'nun uygulanmasını sağlamak.
• Ekonomi: Liberalizmi benimsemiştir.
• Seçim Sistemi: Tek dereceli seçim sistemini savunmuştur.
• Farklı Yönü: Kadınlara siyasi haklar verilmesini savunmuştur (Mustafa Kemal Atatürk'ün kız kardeşi Makbule Atadan da partinin kurucularındandır).
• Kapatılması: Partiye cumhuriyet ve laiklik karşıtlarının sızması, mitinglerde gerici sloganların atılması ve yeni bir isyan endişesiyle Ali Fethi Okyar tarafından kapatılmıştır. Çok partili hayata geçişin ikinci denemesi de başarısız olmuştur.

3.7. Menemen Olayı (Kubilay Olayı) (1930) ✅

• Yer: İzmir'in Menemen ilçesi.
• Lider: Derviş Mehmet.
• Neden: Laikliğe ve cumhuriyete karşı çıkan gerici bir isyandır.
• Sonuç: Öğretmen Asteğmen Mustafa Fehmi Kubilay şehit edilmiştir.
• Yargılama: Suçlular Divan-ı Harp'te yargılanmıştır (İstiklal Mahkemeleri değil).
• Kronoloji: Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kapatılmasından sonra ortaya çıkmıştır.

3.8. Dersim Olayları (1937-1938) ✅

• Yer: Dersim (Tunceli).
• Lider: Seyit Rıza.
• Neden: Bölgedeki isyan belirtileri ve devlet otoritesine karşı çıkan hareketler.
• Müdahale: Devlet, kara ve hava harekatlarıyla müdahale etmiştir.
  • Kara Harekatı Yöneticisi: Abdullah Bozdoğan.
  • Hava Harekatı Yöneticisi: Sabiha Gökçen (Dünyadaki ilk kadın savaş pilotu).
• Harekatın Adı: Tunceli Harekatı.
• Sonuç: Bölgenin adı Tunceli olarak değiştirilmiştir. Devletin müdahalesinin dozu ve sivil kayıplar tartışma konusu olmuştur.

---

Sonuç: Cumhuriyetin Kuruluş Yıllarının Değerlendirmesi

Cumhuriyet dönemi iç politikası, Türkiye'nin modernleşme ve ulusal egemenlik ilkeleri doğrultusunda sağlam temeller üzerine inşa edildiği bir süreci ifade eder. Saltanatın kaldırılması ve cumhuriyetin ilanıyla başlayan bu dönem, laikleşme yolunda atılan önemli adımlar ve eğitimden orduya kadar birçok alanda yapılan köklü inkılaplarla şekillenmiştir. Çok partili hayata geçiş denemeleri ve iç isyanlar, genç cumhuriyetin karşılaştığı zorlukları gözler önüne sermiş, ancak bu mücadeleler sonucunda ulusal birlik ve devletin temel nitelikleri pekiştirilmiştir. Bu süreç, Türkiye'nin modern bir ulus devlet olma yolundaki kararlılığını ve direncini göstermektedir.