Dağılma Dönemi Osmanlı Islahatları ve Siyasi Gelişmeler

📚 Osmanlı Dağılma Dönemi Islahatları Çalışma Rehberi (19. Yüzyıl)

Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, bir dersin sesli transkripti ve kopyalanmış metinlerden derlenerek hazırlanmıştır.

---

Giriş: 19. Yüzyıl Osmanlı Dağılma Dönemi

19. yüzyıl, Osmanlı İmparatorluğu için "Dağılma Dönemi" olarak adlandırılır. Bu dönemde devlet, varlığını sürdürmek ve modernleşmek amacıyla kapsamlı reformlar yapmıştır. ✅ Dönemin Genel Özellikleri:

• Avrupa Örneği: 18. yüzyılda başlayan Avrupa'yı örnek alma eğilimi, bu dönemde tüm alanlara yayılmıştır. (17. yüzyılda Kanun-i Kadim esas alınmıştı.)
• Kapsamlı Islahatlar: Islahatlar belirli bir alanla sınırlı kalmamış, devletin tüm kurumlarında yenilikler yapılmıştır.
• Halkın Yönetime Katılımı: Meşrutiyetin ilanıyla halk ilk kez oy kullanma hakkı elde ederek yönetime katılmıştır.

---

II. Mahmud Dönemi Islahatları (1808-1839)

II. Mahmud, merkezi otoriteyi güçlendirme ve devleti modernleştirme hedefiyle birçok önemli reforma imza atmıştır.

1️⃣ Sened-i İttifak (1808):

• İçerik: Padişah ile ayanlar (yerel güç sahipleri) arasında imzalanmıştır. Ayanlar, asker ve vergi toplama konusunda padişaha yardım edecek, padişah ise bu konularda keyfi uygulamalardan kaçınacaktı.
• Önemi:
  • Padişahın yetkileri ilk kez kısıtlanmıştır.
  • Osmanlı Devleti'ndeki ilk demokratikleşme hareketi olarak kabul edilir.
  • Rusçuk Ayanı Alemdar Mustafa Paşa'nın etkisiyle imzalanmıştır.
• Sonuç: II. Mahmud daha sonra gücünü toplayarak ayanlıkları kaldırmış ve yerine muhtarlıkları kurarak merkezi otoriteyi pekiştirmiştir.

2️⃣ Merkezi Yönetim ve Bürokrasideki Değişiklikler:

• Divan-ı Hümayun'un Kaldırılması: Orhan Bey döneminde kurulan Divan-ı Hümayun kaldırılarak yerine nazırlıklardan (bakanlıklar) oluşan Heyet-i Vükela kurulmuştur.
  • Şeyhülislamlık ➡️ Bab-ı Meşihat Dairesi
  • Sadaret Kethüdalığı ➡️ Dahiliye Nazırlığı (İçişleri Bakanlığı)
  • Reisülküttaplık ➡️ Hariciye Nazırlığı (Dışişleri Bakanlığı)
  • Sadrazamlık ➡️ Başvekalet (Başbakanlık)
• Tasvir-i Hümayun: Padişahın resimlerinin devlet dairelerine asılmasıyla merkezi otorite güçlendirilmiştir.

3️⃣ Askeri ve Güvenlik Alanındaki Islahatlar:

• Tımar Sisteminin Kaldırılması: Üretim, ordu ve ekonomi üzerinde önemli etkileri olan tımar sistemi kaldırılmıştır.
• Redif Birlikleri: Tımar sisteminin kaldırılmasıyla taşrada oluşan güvenlik boşluğunu gidermek amacıyla kurulmuştur.
• Sekban-ı Cedid ve Eşkinci Ocakları: Yeniçerilere alternatif olarak kurulmuş ancak Yeniçeriler tarafından kaldırılmıştır.
• Vaka-i Hayriye (1826): Yeniliklerin önündeki en büyük engel olarak görülen Yeniçeri Ocağı kaldırılmıştır. Bu olay "Hayırlı Olay" olarak bilinir.
• Asakir-i Mansure-i Muhammediye: Yeniçeri Ocağı yerine kurulan modern ordudur.
• Seraskerlik Makamı: Yeniçeri Ağası makamının kaldırılmasıyla kara ordularının en yüksek amiri olarak oluşturulmuştur.
• Mızıka-i Hümayun: Mehterhane yerine Donizetti Paşa tarafından kurulmuştur.

4️⃣ Eğitim ve Sosyal Alanlardaki Islahatlar:

• Mekteb-i Harbiye ve Mekteb-i Tıbbiye: Modern subay ve tıp eğitimi vermek üzere açılmıştır.
• Mekteb-i Maarif-i Adliye: Enderun Mektebi'nin yerine devlet adamı yetiştirmek amacıyla kurulmuştur.
• Avrupa'ya Öğrenci Gönderilmesi: Eğitim amaçlı ilk kez Avrupa'ya öğrenci gönderilmiştir.
• Takvim-i Vekayi: Osmanlı'nın ilk resmi gazetesi çıkarılmıştır.
• İlk Karantina Uygulaması: Verem salgını nedeniyle Osmanlı tarihinin ilk karantina uygulaması başlatılmıştır.
• Kıyafet Düzenlemesi: Memurlara fes, ceket ve pantolon giyme zorunluluğu getirilmiş, bu durum II. Mahmud'un "gavur padişah" olarak anılmasına yol açmıştır.

5️⃣ Ekonomik ve Hukuki Islahatlar:

• Müsadere Sisteminin Kaldırılması: Ferdin malına el koyma uygulaması kaldırılmış, özel mülkiyetin gelişimine katkı sağlanmıştır. (Tanzimat Fermanı ile resmen kalkacaktır.)
• Posta Teşkilatı: Haberleşmeyi hızlandırmış ve merkezi otoritenin taşraya nüfuzunu artırmıştır.
• Evkaf Nezareti: Vakıfları tek elden yönetmek amacıyla kurulmuştur.
• İlk Nüfus Sayımı: Asker ve vergi oranlarını belirlemek amacıyla yapılmış, ancak sadece erkekler ve hayvanlar sayılmıştır.
• İhtisap Nezareti: Belediye ve zabıta işlerini yürütmek üzere kurulmuştur.
• Mürur Tezkeresi ve Pasaport Uygulaması: İstanbul'a giriş belgesi (Mürur Tezkeresi) ve yurt dışı seyahatleri için pasaport uygulaması başlatılmıştır.
• Dar-ı Şura-yı Bab-ı Ali ve Dar-ı Şura-yı Askeri: Hükümet ve askeri işlerin görüşüldüğü danışma meclisleridir.
• Meclis-i Vala-yı Ahkam-ı Adliye: Yasama ve yargı organı olarak işlev görmüş, ileride Danıştay ve Yargıtay'ın temelini oluşturmuştur.
• Yerli Malı Teşviki: Yerli üretimi desteklemek amacıyla fes ve kumaş fabrikaları açılmıştır.
• İlk Yurt İçi Gezileri: Padişah tarafından ilk kez yurt içi geziler düzenlenmiştir.

---

Abdülmecid Dönemi Islahatları (1839-1861)

Abdülmecid dönemi, Tanzimat ve Islahat Fermanları ile Osmanlı'nın modernleşme sürecinde önemli bir dönüm noktasıdır.

1️⃣ Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümayunu - 1839):

• Hazırlayan: Mustafa Reşit Paşa.
• Düşünce Akımı: Osmanlıcılık (din, dil, ırk ayrımı yapmaksızın herkesi Osmanlı çatısı altında birleştirme).
• Amacı: Osmanlı'nın dağılmasını engellemek.
• İlan Sebebi: Mısır meselesinin görüşüleceği Londra Konferansı kararlarında etkili olabilmek.
• Şifresi: "Herkes" 💡
• Temel Maddeleri:
  • Tüm vatandaşların can, mal ve namus güvenliği sağlanacak.
  • Hiç kimse yargılanmadan cezalandırılmayacak (kanun üstünlüğü kabul edildi).
  • Vergiler herkesin gelirine göre alınacak (vergide adalet).
  • Herkes askere gidecek (askerlik vatan hizmeti haline geldi, cizye henüz kalkmadı).
  • Herkes mal mülk edinebilecek ve miras bırakabilecek (müsadere resmen kaldırıldı).
  • Rüşvet ortadan kaldırılacak.
• Önemi: Osmanlı'da anayasacılığın ilk adımıdır.

2️⃣ Islahat Fermanı (1856):

• Hazırlayan: Mehmet Emin Ali Paşa.
• Düşünce Akımı: Osmanlıcılık.
• Amacı: Osmanlı'nın dağılmasını engellemek.
• İlan Sebebi: Kırım Savaşı sonrası toplanan Paris Konferansı kararlarında etkili olabilmek.
• Şifresi: "Gayrimüslim" 💡
• Temel Maddeleri:
  • Gayrimüslimlere devlet görevine girme, askerlik yapma, askeri okullara girme gibi haklar tanınacak.
  • Cizye vergisi kaldırıldı, yerine bedelli askerlik uygulaması getirildi.
  • İltizam usulüne son verildi.
  • Gayrimüslimlere küçük düşürücü sözler söylenmesi yasaklandı.
  • Azınlıklar il genel meclislerine üye olabilecek (ilk siyasi hakları).
  • Mahkemeler halka açık hale getirilecek, gayrimüslimlerin şahitlikleri kabul edilecek.
  • Her cemaat kendi dilinde eğitim yapabileceği okul açabilecek.
• Önemi: Gayrimüslimlere Müslümanlarla eşit, hatta bazı konularda daha üstün haklar tanınmıştır.

3️⃣ Diğer Islahatlar:

• Güvenlik ve Yönetim: Polis ve Jandarma Teşkilatları kuruldu, ilk belediye örgütü oluşturuldu, liman ve kıyı güvenliğini sağlayan Rüsumat Emaneti kuruldu.
• Ekonomi ve Finans:
  • İlk Dış Borç: Kırım Savaşı sırasında İngiltere'den alındı.
  • Islah-ı Sanayi Komisyonu: Sanayi alanındaki gelişmeleri takip etmek amacıyla kuruldu.
  • İlk Demiryolu Hattı: İzmir-Aydın arasına döşendi.
  • Muhassıllık Meclisleri: İltizam usulü yerine vergi toplama işlerini yürüttü.
  • Bank-ı Dersaadet: Osmanlı'nın ilk bankası.
  • Bank-ı Osmani: İlk yabancı sermayeli banka (İngiliz, sonra Fransız ortaklığıyla para basma yetkisi aldı).
  • Kâime: Osmanlı'nın ilk kağıt parası basıldı.
• İletişim ve Ulaşım: İlk telgraf hattı (Kırım Savaşı sırasında İstanbul-Edirne-Şumla arasına) kuruldu.
• Ticaret ve Şirketleşme: Şirket-i Hayriye (Osmanlı'nın ilk şirketi, Boğaziçi'nde yolcu taşımacılığı) kuruldu.
• Eğitim:
  • Darülmuallimin: Erkek öğretmen okulu.
  • Mekteb-i Mülkiye: Kaymakam, kaza müdürü gibi idareciler yetiştirmek için kuruldu (günümüz Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi'nin temeli).
  • Darülmaarif: Tanzimat dönemi yeniliklerine uygun memur yetiştirmek amacıyla kuruldu.
  • Maarif-i Umumiye Nezareti: Milli Eğitim Bakanlığı'nın temeli.
  • Encümen-i Daniş: Kitapların basımından ve halkın gelişiminden sorumlu (günümüz Talim Terbiye Kurulu).
• Hukuk ve Basın: Arazi Kanunnamesi çıkarıldı, Ceride-i Havadis (ilk yarı resmi gazete) yayınlandı.
• Sanat: İlk modern tiyatro Güllü Agop tarafından açıldı.
• Siyasi Olay: Kuleli Vakası (1859): Abdülmecid'i tahttan indirip Abdülaziz'i geçirmeye yönelik başarısız darbe girişimi.

---

Abdülaziz Dönemi Islahatları (1861-1876)

Abdülaziz dönemi, Osmanlı'nın Batı'ya açılımının hızlandığı ve modernleşme çabalarının devam ettiği bir süreçtir.

1️⃣ Seyahat ve Sanat:

• İlk Yurt Dışı Seyahati: Abdülaziz, borç bulmak, Rusya'nın emellerini anlatmak ve azınlıklara Osmanlı padişahının saygınlığını göstermek amacıyla Avrupa'ya seyahat eden ilk padişahtır. ("Abdülaziz elinde valiz" 🧳)
• İlk Heykel Yaptıran Padişah: Heykelini yaptıran ilk Osmanlı padişahıdır.
• İlk Resim Sergisi: Şeker Ahmet Paşa tarafından açıldı.

2️⃣ Eğitim ve Kültür:

• Mekteb-i Sultani: Fransız ekolünde lise ve üstü eğitim veren okullar (örneği: Galatasaray Sultanisi).
• Darülfünun: Osmanlı'nın ilk üniversitesi olarak kuruldu (daha sonra Darülfünun-u Şahane ve İstanbul Üniversitesi'ne dönüştü).
• Maarif-i Umumiye Nizamnamesi: Eğitimi belli esaslara göre düzenlemek amacıyla çıkarıldı.
• Darülmuallimat: Kız öğretmen okulu.
• Darüşşafaka: Anne veya babasını kaybetmiş çocukların eğitimi için kuruldu.

3️⃣ Yönetim ve Hukuk:

• Nizamiye Mahkemeleri: Şeri konular dışındaki davalara bakan mahkemeler.
• Vilayet Nizamnamesi: Kaza ve köy arasına nahiye adında yeni bir yönetim birimi eklendi.
• Mecelle: Osmanlı'nın ilk medeni kanunu olarak hazırlanmaya başlandı (Ahmet Cevdet Paşa başkanlığında).

4️⃣ Askeri ve Ekonomik:

• Donanma: Osmanlı donanması dünyanın üçüncü büyük filosu haline getirildi.
• Memleket Sandıkları: Mithat Paşa tarafından çiftçiye kredi sağlamak amacıyla kuruldu (Ziraat Bankası'nın temeli).
• Süveyş Kanalı: Bu dönemde açıldı (1869).
• Ramazan Kararnamesi: Osmanlı Devleti borçlarını ödeyemeyeceğini ilan etti.

5️⃣ Yapılaşma: Beylerbeyi ve Çırağan Sarayları inşa edildi (Dolmabahçe Sarayı'ndan sonra Batı tarzı saraylar).

---

II. Abdülhamid Dönemi Islahatları ve Meşrutiyet Süreçleri (1876-1909)

II. Abdülhamid dönemi, hem meşrutiyet deneyimi hem de istibdat dönemi ile çelişkili bir yapıya sahiptir.

1️⃣ 1. Meşrutiyet (1876):

• İlan Eden: II. Abdülhamid.
• Amacı: Osmanlı'yı dağılmaktan kurtarmak.
• Etkili Grup: Genç Osmanlılar (Jön Türkler) (Namık Kemal, Mithat Paşa, Ali Suavi, Ziya Paşa, Şinasi).
• İlan Sebebi: Balkan Bunalımı'nı çözmek için toplanan Tersane Konferansı kararlarında etkili olabilmek.
• Kanun-i Esasi: Osmanlı'nın ilk yazılı anayasası yürürlüğe konuldu (Hazırlayan: Mithat Paşa).
  • Temel Maddeleri:
    • Devletin dili Türkçe, dini İslam'dır.
    • Yasama görevi Ayan ve Mebusan meclislerine verildi (çift parlamentolu sistem).
    • Padişahın yetkileri çok genişti (son söz, meclisi feshetme, sürgün yetkisi). Bu durum demokratikleşmeye aykırıydı.

2️⃣ İstibdat Dönemi (1878-1908):

• Başlangıcı: 93 Harbi (1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı) bahane edilerek II. Abdülhamid tarafından meclis kapatıldı.
• Özellikleri: Sansür, sürgünler, muhalefetin bastırılması.

3️⃣ 2. Meşrutiyet (1908):

• İlan Eden: II. Abdülhamid (zorla).
• Amacı: Osmanlı'yı dağılmaktan kurtarmak.
• Etkili Grup: İttihat ve Terakki Cemiyeti.
• İlan Sebebi: İngiltere ve Rusya arasındaki Reval Görüşmeleri (Osmanlı'yı paylaşma planları) ve Hürriyet Taburları'nın isyanı (Resneli Niyazi).
• Sonuçları:
  • Toprak Kayıpları: BBG (Bosna, Bulgaristan, Girit) kaybedildi.
  • 1909 Kanun-i Esasi Değişiklikleri: Anayasa demokratikleştirildi (padişahın yetkileri kısıtlandı).
  • Çok Partili Hayata Geçiş: Türk tarihinde ilk kez çok partili hayata geçildi (İttihat ve Terakki, Hürriyet ve İtilaf, İttihad-ı Muhammediye, Ahrar Fırkası).

4️⃣ 31 Mart İsyanı (1909):

• Özelliği: Osmanlı tarihindeki ilk gerici (irticai) ayaklanmadır (mevcut rejimi, yani meşrutiyeti yıkmaya yönelik).
• Sebepleri: Serbesti ve Volkan gazeteleri, İttihad-ı Muhammediye Fırkası, Avcı Taburları.
• Bastırılması: İttihat ve Terakki'nin Balkanlardaki ordusu olan Hareket Ordusu tarafından bastırıldı.
  • Komutanı: Mahmut Şevket Paşa.
  • Kurmay Yüzbaşı: Mustafa Kemal Atatürk (ilk kez tarih sahnesine çıktı).
• Sonuç: II. Abdülhamid, meclis kararıyla tahttan indirilen ilk padişah oldu ve yerine V. Mehmet Reşat geçti.

5️⃣ Diğer Islahatlar:

• Politika: İslamcılık (Ümmetçilik, Panislamizm) politikası uygulandı.
• Dış İlişkiler: Almanya (Prusya) ile yakınlaşıldı.
• Yönetim Merkezi: Yıldız Sarayı devletin merkezi haline geldi.
• Siyasi Olay: Çırağan Baskını (Ali Suavi olayı): II. Abdülhamid'i tahttan indirip V. Murat'ı geçirmeye yönelik başarısız darbe girişimi.
• Eğitim ve Sosyal Kurumlar:
  • Sanayi-i Nefise Mektebi: Osman Hamdi Bey tarafından kuruldu (günümüz Güzel Sanatlar Fakültesi'nin temeli).
  • Himaye-i Etfal: Çocuk Esirgeme Kurumu.
  • Hamidiye Etfal: Osmanlı'nın ilk çocuk hastanesi.
  • Darülhayri Ali: Islahane.
  • Darülaceze: Düşkünler yurdu.
  • Baytar Mektebi (veterinerlik), Ziraat Mektepleri, Aşiret Okulları gibi birçok okul açıldı. "Maarifperver padişah" (eğitim sever) olarak anıldı.
• İstihbarat: Hafiye (Jurnal) Teşkilatı kuruldu.
• Ekonomi:
  • Ziraat Bankası: Memleket Sandıkları birleştirilerek kuruldu (Osmanlı'dan günümüze kalan tek banka).
  • Mecelle'nin tamamlanması.
  • 3B Demiryolu Projesi: Berlin-Bağdat-Basra demiryolu hattı (Almanya yardımıyla).
  • Ertuğrul Fırkateyni: Japonya'ya yardım amacıyla gönderildi.
  • Muharrem Kararnamesi: Osmanlı Devleti iflasını açıkladı ve Duyun-u Umumiye (Genel Borçlar İdaresi) kuruldu.

---

Osmanlı'yı Dağılmaktan Kurtarma Fikir Akımları

Osmanlı aydınları ve yöneticileri, devleti dağılmaktan kurtarmak için çeşitli fikir akımları geliştirmişlerdir.

1. Osmanlıcılık:

   • Tanım: Din, dil, ırk ayırt etmeksizin herkesi Osmanlı çatısı altında birleştirme ideali.
   • Temsilcileri: Genç Osmanlılar (Jön Türkler) - Namık Kemal, Mithat Paşa, Ali Suavi, Ziya Paşa, Şinasi.

2. Turancılık:

   • Tanım: Dünyadaki tüm Türkleri tek bir çatı altında birleştirme ideali.
   • Temsilcileri: İttihat ve Terakki üyeleri.

3. Türkçülük:

   • Tanım: Osmanlı sınırları içindeki Türkleri bir çatı altında birleştirme ideali.
   • Temsilcileri: Ziya Gökalp, Ömer Seyfettin, Mehmet Emin Yurdakul, Yusuf Akçura, İsmail Gaspralı, Zeki Velidi Togan.

4. Batıcılık:

   • Tanım: Batı'nın bilimini ve tekniğini alarak modernleşme, ancak kendi kültürel değerlerini koruma.
   • Temsilcileri: Abdullah Cevdet, Celal Nuri, Tevfik Fikret.

5. İslamcılık (Ümmetçilik / Panislamizm):

   • Tanım: Tüm Müslümanları halifelik çatısı altında birleştirme ideali.
   • Temsilcileri: Mehmet Akif Ersoy, Cemalettin Afgani, Sait Halim Paşa, Ahmet Hamdi Akseki.
   • Uygulama Dönemi: II. Abdülhamid dönemi (İstibdat dönemi).

6. Adem-i Merkeziyetçilik:

   • Tanım: Yerinden yönetim, eyalet sistemini savunma.
   • Temsilcisi: Prens Sebahattin (Ahrar Fırkası'nın kurucusu).

---