Podit
Demokrat Parti Dönemi (1950-1960) Çalışma Materyali
Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, kullanıcı tarafından sağlanan ders metni ve sesli ders kaydı transkripti birleştirilerek hazırlanmıştır.
📚 Giriş: Çok Partili Hayata Geçiş ve Demokrat Parti Dönemi
II. Dünya Savaşı sonrası değişen uluslararası konjonktür, Türkiye'yi Batı Bloğu'na yaklaştırmış ve iç politikada çok partili yaşama geçişi zorunlu kılmıştır. Bu süreçte, Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) içinde belirginleşen muhalefet, 1945 bütçe görüşmeleri ve Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu tasarısı tartışmalarında kendini göstermiştir. Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü'nün sunduğu "Dörtlü Takrir"in reddedilmesi ve ardından partiden ihraç edilmeleri, 7 Ocak 1946'da Demokrat Parti (DP)'nin kurulmasına yol açmıştır. Bu dönem, Türkiye Cumhuriyeti tarihinde siyasi, ekonomik ve sosyal alanlarda köklü dönüşümlere sahne olmuştur.
🇹🇷 İç Politikadaki Dönüşümler ve Gerilimler
DP dönemi, çok partili hayatın getirdiği dinamizmle birlikte yoğun siyasi gerilimlere de sahne olmuştur.
- Çok Partili Hayata Geçiş ve DP'nin Kuruluşu:
- Dörtlü Takrir (7 Haziran 1945): Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü tarafından CHP Meclis Grubu'na sunulan bu önerge, anti-demokratik maddelerin çıkarılmasını, TBMM'nin hükümeti denetlemesini ve tek dereceli seçim sistemini talep etmiştir. Reddedilmesi ve imzacıların partiden ayrılması DP'nin temellerini atmıştır.
- DP'nin Kuruluşu (7 Ocak 1946): Dörtlü Takrir'i imzalayan ve CHP'den ayrılan milletvekilleri tarafından kurulmuştur.
- 1950 Seçimleri ve İlk İcraatlar:
- Seçim Kanunu Değişikliği (16 Şubat 1950): ✅ Gizli oy, açık tasnif, tek turlu ve yargı denetimine açık seçim sistemi getirilmiş, Yüksek Seçim Kurulu (YSK) kurulmuştur.
- 14 Mayıs 1950 Seçimleri: DP, "%53.3" oy oranıyla 408 milletvekilliği kazanarak iktidara gelmiştir. "Yeter Söz Milletindir" sloganı bu seçimin simgesi olmuştur. Bu iktidar değişimi "Ak Devrim" veya "Kansız Devrim" olarak nitelendirilmiştir.
- Hükümetin Kurulması: Celal Bayar Cumhurbaşkanı, Refik Koraltan Meclis Başkanı, Adnan Menderes Başbakan olmuştur.
- İlk İcraatlar: Ordu ve bürokraside değişiklikler yapılmış, Arapça ezan yasağı kaldırılmış ve radyodan dini yayınlara izin verilmiştir.
- Tartışmalı Kararlar ve Gerilimler:
- Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun (1951): Atatürk büst ve heykellerine yönelik tahribatlara karşı çıkarılmıştır.
- Halkevlerinin Kapatılması (1951): Malları hazineye devredilmiştir.
- CHP Mallarının Hazineye Devri (1953): CHP'nin mal varlığı, parti binası ve Maliye Bakanlığı'nın uygun gördükleri hariç hazineye devredilmiştir.
- Köy Enstitülerinin Kapatılması (1954): İlköğretmen okullarıyla birleştirilerek kapatılmıştır.
- 1954 Seçimleri ve Sonrası: DP büyük başarı elde etse de, memur tasfiyeleri ve Kırşehir'in ilçe yapılması gibi tartışmalı kararlar almıştır.
- ⚠️ 6/7 Eylül Olayları (1955): Kıbrıs meselesiyle bağlantılı olarak Selanik'te Atatürk'ün evine bomba atıldığı iddiası üzerine İstanbul, Ankara ve İzmir'de Rum azınlığa yönelik yağma ve saldırılar yaşanmıştır. Sıkıyönetim ilan edilmiş, İçişleri Bakanı istifa etmiştir.
- Hürriyet Partisi'nin Kuruluşu (1955): Basına "ispat hakkı" verilmemesi üzerine DP içindeki muhalefet tarafından kurulmuştur.
- Siyasi Kutuplaşma ve Darbe Sürecine Giden Yol (1957-1960):
- 1957 Seçimleri: DP oy kaybetse de iktidarını sürdürmüştür. İktidar-muhalefet gerilimi artmıştır.
- Dokuz Subay Olayı (1957): Ordu içindeki darbe eğilimlerinin ilk işaretlerinden biri olarak kabul edilir.
- Vatan Cephesi (1958): Menderes, muhalefetin "Millî Muhalefet Cephesi"ne karşı halk desteğini toplamak amacıyla "Vatan Cephesi"ni kurmuştur.
- ⚠️ Öğrenci Olayları (1960): DP'nin muhalefeti soruşturmak üzere "Tahkikat Komisyonu"nu kurması, öğrenci protestolarına yol açmıştır. 28-29 Nisan'da İstanbul ve Ankara'da üniversite öğrencilerinin katıldığı gösterilerde can kayıpları yaşanmış, sıkıyönetim ilan edilmiştir.
- 555K Olayı (5 Mayıs 1960): Menderes'in Kızılay Meydanı'ndaki mitinginde yaşanan olaylar, iktidarın halk desteğini kaybettiğini göstermiştir.
- ⚠️ 27 Mayıs 1960 Darbesi: Havacı subayların Menderes'e karşı fiili isyanı ve Albay Alparslan Türkeş'in radyodan okuduğu bildiri ile Türk Silahlı Kuvvetleri yönetime el koymuştur. Cumhurbaşkanı Bayar ve Başbakan Menderes dahil birçok siyasetçi tutuklanmıştır.
🌍 Dış Politikada Batı Yönelimi ve Bölgesel Gelişmeler
DP dönemi dış politikası, Soğuk Savaş koşullarında Türkiye'nin Batı Bloğu'na entegrasyonu üzerine kurulmuştur.
- Soğuk Savaş ve Batı Bloğu'na Yönelim:
- 📚 Soğuk Savaş: ABD ile SSCB arasındaki gerilimli dönem (1946-1991).
- Kore Savaşı (1950): Kuzey Kore'nin Güney Kore'ye saldırması üzerine Türkiye, BM çağrısına uyarak Kore'ye asker göndermiştir. Türk tugayının başarıları NATO üyeliği sürecini hızlandırmıştır.
- NATO Üyeliği (1952): Sovyet tehdidi ve ABD'den gelen yardımların sürekliliği kaygısıyla Türkiye, Yunanistan ile birlikte Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü (NATO)'na üye olmuştur.
- Kıbrıs Politikası:
- ENOSİS: Kıbrıs Rumlarının Ada'yı Yunanistan'a bağlama hedefi.
- EOKA (1955): ENOSİS'i gerçekleştirmek amacıyla kurulan terör örgütü.
- Londra Konferansı (1955): Türkiye, İngiltere ve Yunanistan arasında Kıbrıs meselesini görüşmek üzere toplanmıştır. Türkiye "Taksim" tezini savunmuştur.
- Türk Mukavemet Teşkilatı (TMT) (1958): Kıbrıs Türklerinin can ve mal güvenliğini sağlamak, ENOSİS'e karşı durmak amacıyla kurulmuştur.
- Zürih ve Londra Antlaşmaları (1959): Bağımsız Kıbrıs Cumhuriyeti'nin kurulması kararlaştırılmış, Türkler Ada yönetiminde Rumlarla eşit haklara sahip olmuştur.
- Balkanlar ve Sovyet Rusya İlişkileri:
- Balkan Paktı (1953): Türkiye, Yunanistan ve Yugoslavya arasında ortak savunma anlayışıyla kurulmuştur. Ancak Stalin'in ölümü sonrası Sovyet-Yugoslav yakınlaşması ve Kıbrıs sorunu nedeniyle işlevini yitirmiştir.
- Türkiye-Sovyet Rusya İlişkileri: Stalin'in 1953'teki ölümünün ardından yumuşama sürecine girmiş, Sovyetler Birliği Türkiye'den toprak taleplerinden vazgeçtiğini açıklamıştır. Türkiye, Batı'dan beklediği ekonomik yardımları alamaması üzerine 1958 sonrası Sovyetler Birliği ile ilişkilerini geliştirme yoluna gitmiştir.
- Ortadoğu Politikaları:
- Bağdat Paktı (1955): ABD'nin Sovyet yayılmacılığını çevreleme stratejisi doğrultusunda Türkiye, Irak ile birlikte kurmuştur. İngiltere, Pakistan ve İran da katılmıştır.
- Süveyş Bunalımı (1956): Mısır lideri Nasır'ın Süveyş Kanalı'nı millileştirmesiyle ortaya çıkmıştır.
- Eisenhower Doktrini (1957): ABD'nin Ortadoğu'daki Sovyet etkisini önlemek amacıyla ilan ettiği doktrin.
- Irak Darbesi (1958): Irak'ta monarşinin yıkılması ve yeni yönetimin Bağdat Paktı'ndan çekilmesiyle Pakt'ın adı CENTO (Merkezi Antlaşma Örgütü) olarak değiştirilmiştir (1959).
📊 Ekonomi Politikaları ve Kalkınma Hamleleri
DP, liberalizm ve demokrasi ilkelerini benimseyerek, ekonomik alanda özel teşebbüsü desteklemeyi ve tarım sektörünü kalkınmanın temeli yapmayı hedeflemiştir.
- Liberal Yaklaşım ve Tarım Odaklı Kalkınma:
- Parti programında özel teşebbüsün desteklenmesi, verimsiz kamu kuruluşlarının özelleştirilmesi ve tarımın kalkınmanın temeli olması yer almıştır.
- "Altın Yıllar" (1950-1954):
- Yabancı Sermaye Teşviki: 1951 ve 1954'te "Yabancı Sermaye Yatırımlarını Teşvik Kanunu" çıkarılmıştır.
- Petrol Kanunu (1954): Özel girişimcilerin petrol kaynaklarını değerlendirmesi hedeflenmiştir.
- Tarımsal Modernizasyon: Marshall Planı yardımları ve Ziraat Bankası'nın ucuz kredileriyle desteklenmiş, "traktör devrimi" yaşanmıştır. Tarım alanları genişletilmiş, çiftçiye toprak dağıtımı ve destekleme alımları ile tarımsal üretim ve çiftçi refahı artırılmıştır.
- Ekonomik Sıkıntılar (1954-1960):
- Kötü hava koşulları tarımsal üretimi olumsuz etkilemiş, dış ticaret dengesi bozulmuş, döviz sıkıntısı ve enflasyon baş göstermiştir.
- Millî Koruma Kanunu (1956) ve Mahkemeleri: İstifçilik ve karaborsacılığı önlemek amacıyla uygulanmıştır.
- İstikrar Programı (1958): Türk lirasının devalüe edilmesi gibi tedbirler alınmış, ancak hayat pahalılığı ve işsizlik artmıştır.
- Sanayi, Ulaşım ve Enerji Sektöründeki Gelişmeler:
- Enerji: Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü kurulmuş, barajlar (Sarıyer, Seyhan, Demirköprü), hidroelektrik santraller ve termik santraller (Çatalağzı, Tunçbilek) inşa edilmiştir. Petrol rafinerileri (Batman, İPRAŞ, ATAŞ) hizmete girmiştir.
- Ulaşım: Karayolları Genel Müdürlüğü kurulmuş, karayolu uzunluğu 48.180 km'den 77.495 km'ye çıkmıştır. Demiryolları ve havayolları yatırımları yapılmış, yeni havalimanları (Erzincan, Yeşilköy, Esenboğa) açılmış ve Türk Hava Yolları kurulmuştur. Liman inşaatları (İzmir-Alsancak, Haydarpaşa) ile deniz ticareti desteklenmiştir.
- Sanayi: Şeker ve çimento sanayinde önemli gelişmeler kaydedilmiş, çok sayıda yeni fabrika kurulmuştur.
- KİT'ler: Et ve Balık Kurumu (EBK), Gübre Fabrikaları (GÜBRETAŞ), Türkiye Çimento Sanayi, PTT, Azot Sanayi, Türkiye Petrol Anonim Ortaklığı (TPAO) gibi birçok Kamu İktisadi Teşebbüsü kurulmuştur.
💡 Sonuç: Demokrat Parti Döneminin Değerlendirilmesi
Demokrat Parti'nin 1950-1960 yılları arasındaki iktidar dönemi, Türkiye'nin demokrasi serüveninde kritik bir evre olmuştur. Tarımsal kalkınma ve altyapı yatırımlarında önemli başarılar elde edilmiş, Türkiye'nin Batı Bloğu'na entegrasyonu sağlanmıştır. Ancak bu dönem, aynı zamanda artan siyasi kutuplaşma, ekonomik sıkıntılar, basın özgürlüğü üzerindeki baskılar ve toplumsal gerilimlerle de karakterize olmuştur. İç ve dış politikadaki gelişmelerin birleşimi, nihayetinde 27 Mayıs 1960 askeri darbesine yol açarak, Türkiye'nin siyasi tarihinde yeni bir dönemin başlangıcını işaret etmiştir.
