Bu çalışma materyali, "Ders: Beylikler Devri Mimarisi ve Sanatı - eKitap" başlıklı yazılı metin ve 28.02.2024 tarihli "Eşrefoğulları Beyliği'nin Tanıtımı ve Mimari Mirası" konulu sesli ders kaydından derlenmiştir.

---

📚 Eşrefoğulları Beyliği Mimarisi ve Sanatı: Beyşehir Eşrefoğlu Külliyesi

💡 Giriş

Anadolu'da kurulan ilk Türk beyliklerinden biri olan Eşrefoğulları Beyliği (1280-1326), kısa süreli hükümranlığına rağmen, özellikle başkenti Beyşehir'de inşa ettiği mimari eserlerle 13. ve 14. yüzyıl Anadolu sanatına önemli katkılar sağlamıştır. Bu çalışma materyali, beyliğin mimari mirasını, özellikle de Beyşehir Eşrefoğlu Külliyesi'ni mimari ve süsleme özellikleriyle detaylı bir şekilde incelemektedir. Beyliğin eserleri, Anadolu Selçuklu mimarisinin güçlü etkilerini taşırken, aynı zamanda özgün yenilikler ve Memlük gibi dış etkileşimleri de bünyesinde barındırır.

🌍 Eşrefoğulları Beyliği'ne Genel Bakış

1️⃣ Kuruluş ve Hüküm Süresi

• Dönem: 1280-1326 yılları arasında hüküm sürmüştür.
• Coğrafya: Orta Anadolu'nun batı kesiminde, Beyşehir, Seydişehir, Ilgın, Akşehir ve Bolvadin civarında etkili olmuştur.
• Başkent: Beyliğin kurucusu Seyfeddin Süleyman Bey'den dolayı "Süleyman Şehri" olarak da anılan Beyşehir'dir.
• Bağlılık: 1308'e kadar Anadolu Selçuklularına, bu tarihten sonra ise İlhanlılara tabi olmuştur.

2️⃣ Eşrefoğlu Emirleri

• Seyfeddin Süleyman Bey: 1280-1302
• Mübarizeddin Mehmed Bey: 1302-1325
• Süleyman Şah Bey: 1325-1326

3️⃣ Mimari Mirasın Genel Özellikleri

Eşrefoğulları Beyliği, nispeten küçük bir bölgede ve kısa bir süre hüküm sürmesine rağmen, başkent Beyşehir'de önemli bir imar faaliyeti yürütmüştür.

• Selçuklu Etkisi: Beyşehir Eşrefoğlu Camii, Medresesi ve Kümbeti, tasarımları ve süslemeleriyle büyük ölçüde Anadolu Selçuklu mimarisini devam ettirir. Bu durum, beyliğin Selçuklu başkentine yakınlığı ve bölgedeki yoğun Selçuklu mimari mirasıyla açıklanabilir.
• Yenilikçi Yaklaşımlar: Selçuklu cami mimarisinde görülmeyen bazı farklılıklar dikkat çeker. ✅ Caminin kuzeydoğu köşesinin sokağa uyularak pahlanması, taçkapıdan önce kapalı son cemaat yeri niteliğinde bir hazırlık mekânına girilmesi ve bu mekânla harim arasında ikinci bir taçkapının bulunması bu yeniliklerdendir.
• Dış Etkiler: Harimin arsa sınırlarına uyularak pahlanması ve mihrap duvarındaki iki sıralı pencere düzeni Memlük etkisini; taçkapıdaki yuvarlak dişli kemer ve mukarnas dolgusu ise Suriye-Memlük üslubunun etkilerini yansıtır.

🕌 Beyşehir Eşrefoğlu Külliyesi

Beyşehir'deki Eşrefoğlu Külliyesi, cami, medrese, kümbet ve sebilden oluşan bir yapılar topluluğudur. Banisi Seyfeddin Süleyman Bey'dir.

1️⃣ Külliyenin Yapısı ve Tarihi

• Cami ve Sebil: 1297-1299 yılları arasında inşa edilmiştir.
• Medrese: 1297-1299 yılları arasına tarihlendiği düşünülmektedir.
• Kümbet: 1302 yılına ait olduğu yorumlanmaktadır.

2️⃣ Yerleşim Planı

• Asimetrik Düzen: Anadolu Türk mimarisinin erken külliyelerinde olduğu gibi, Eşrefoğlu Külliyesi'nde de asimetrik bir yerleşim düzeni gözlenir.
• Kümbet: Baninin kümbeti, külliyenin merkezi olan caminin doğu cephesine bitişik tasarlanmıştır.
• Sevil: Caminin kuzeydoğu köşesindeki minarenin altına yerleştirilmiştir.
• Medrese: Halk arasında "Taş Medrese" olarak anılan yapı, caminin batısındaki sokağın karşı yakasında bağımsız olarak konumlanmıştır.
• Diğer Yapılar: Minarenin kuzeyinde, cami kitlesine bitişen ve fonksiyonu tespit edilemeyen (dârülkurra/dârülhuffaz olması muhtemel) bir yapının duvar kalıntıları bulunur. Külliyenin kuzeyinde yer alan Osmanlı dönemine ait bedesten, külliyenin Beylikler döneminden sonra da şehrin merkezini oluşturduğunu gösterir.

⛪ Eşrefoğlu Camii: Mimari ve Süsleme Özellikleri

1️⃣ Mimari Özellikleri

• Plan ve Boyut: Dikdörtgen bir alanı (40.00 x 27.00 m) kaplar.
• Duvarlar ve Çatı: Kâgir duvarlarla kuşatılmış, harimin üzeri mihrap önü kubbesi dışında ahşap direklerin taşıdığı düz ahşap çatıyla kapatılmıştır. Çatı, yakın tarihli onarımlarda kurşun kaplı kırma çatılar altına alınmıştır.
• Köşe Pahı: Kuzeydoğu köşesi, yolun çizgisine uyularak pahlanmıştır.
• Taçkapı (Ana Giriş): Anıtsal taçkapı, pahlı yüzeyin kuzey ucunda yer alır. Üst kesimindeki kitabe, Süleyman Bey'in adını ve inşaatın başlama tarihini (696 H. / 1297 M.) verir.
• Malzeme: Taçkapının üst kesiminde düzgün kesme taş işçiliği, caminin diğer cephelerinde ise ahşap hatıllarla donatılmış moloz taş örgü görülür.
• Yan Kapılar: Harimin batı ve doğu duvarlarında iki ufak kapı bulunur. Doğudaki bezemesiz, batıdaki ise kitabeli ve bezemelidir ve emir mahfiliyle bağlantılıdır.
• Giriş Mekânları: Kuzeydoğudaki taçkapıdan sonra, harimin kuzeyini işgal eden yamuk planlı, kapalı son cemaat yerine girilir. Buradan, 1299 tarihli mozaik çini kitabesi bulunan sivri kemerli ikinci (iç) taçkapı ile asıl harime geçilir.
• Harim ve Direkler: Harim, kıble doğrultusunda altı sıra halinde uzanan toplam 48 ahşap direkle yedi sahna ayrılmıştır. Direkler sekizgen, daire veya altı daire üstü sekizgen kesitli olup, kesme taştan kaidelere oturur ve mukarnaslı ahşap başlıklarla taçlandırılmıştır.
• Orta Sahn: İç taçkapının açıldığı orta sahn, diğerlerinden daha geniş ve yüksek tasarlanmıştır. Burada "karlık" denilen üstü açık bölüm, yükseltilmiş müezzin mahfili ve mihrap önü kubbesi yer alır.
• Mihrap Önü Kubbesi: Dışarıdan sekizgen prizma biçiminde bir külâhla taçlandırılmış olup, tuğla örgülü sivri kemerlere ve dört payeye oturur. Kubbeye geçiş, Selçuklu tarzında, yelpaze gibi açılan üçgen pandantiflerle sağlanır.
• Mahfiller:
  • Emir Mahfili: Harimin güneybatı köşesinde, iki direğe ve duvarlara oturan fevkânî (yükseltilmiş) dikdörtgen planlı bir mahfildir. Anadolu Türk mimarisindeki en erken örneklerdendir.
  • Müezzin Mahfili: Orta sahnın kıble yönündeki dört direğe oturan fevkânî bir mahfildir.
  • Kadınlar Mahfili: Kuzeydeki son cemaat yerinin üstü kadınlar için fevkânî mahfil olarak değerlendirilmiştir.
  • Tüm mahfiller şebekeli ahşap korkuluklarla çevrilidir.
• Cepheler: Cepheler birbirinden farklı ve asimetrik düzenlenmiştir. Kuzey cephesi sağır, güney cephesinde mihrabın arkası dışa taşkındır. Pencereler altlı üstlü, dikdörtgen ve sivri kemerlidir.
• Minare: Taçkapının sağında yükselen minarenin kapısı son cemaat yerine açılır. Kare tabanlı kaidesi aynı zamanda sebil olarak tasarlanmıştır. Minarenin tuğla örgülü çokgen gövdesine kesme taştan iki renkli üçgenler kuşağıyla geçilir. Şerefeyi sekiz kollu yıldızlarla bezeli kesme taştan korkuluklar kuşatır. Kurşun kaplı konik ahşap külâhın Osmanlı döneminde yenilendiği düşünülmektedir.

2️⃣ Süsleme Özellikleri

• Taş Süsleme:
  • Taçkapı: En zengin taş süslemeye sahiptir. Anıtsal boyutları, damarlı rûmilerle bezeli kuşaklar, mukarnas dolgulu kavsara, yuvarlak rozetler ve stilize akantus yapraklı sütunçelerle Selçuklu çizgisini sürdürür. Siyah ve beyaz taşların geçmeli örüldüğü söveler ve basık kemer, kilit taşındaki iri yaprak kabartmaları dikkat çekicidir.
  • Batı Girişi: Emir mahfiline geçit veren bu giriş, palmet dizileri ve küçük rozetlerle süslüdür.
  • Pencere: Taçkapının solundaki pencere, zencirekli ve kazayağı motifli şeritler ile zikzaklı Bursa kemeriyle taçlandırılmıştır.
• Çini Süsleme:
  • İç Taçkapı: Kapalı son cemaat yeri ile harimi ayıran iç taçkapının bütün yüzeyi, Selçuklu üslubunda patlıcan rengi ve firûze kullanılan mozaik çinilerle kaplıdır. Geometrik geçmeler, palmetler ve altı kollu yıldızlardan oluşan kompozisyonlar görülür. Süleyman Bey'in adını taşıyan sülüs hatlı kitabe, firûze rûmilerle bezenmiş zeminde yer alır.
  • Mihrap: 13. yüzyılın en başarılı mozaik çini mihraplarındandır. Geometrik ve rûmili kuşaklar, yıldız geçmeli kompozisyonlar, palmetli sekizgen sütunçeler ve farklı geometrik bezemelerle süslü mukarnaslar mihrabın zenginliğini oluşturur.
  • Mihrap Önü Kubbesi: Sırlı ve sırsız tuğlalarla oluşturulan geometrik bezemeler ve mozaik çini süslemelerle Çay Medresesi'nin kubbesini anımsatır.
• Ahşap Süsleme:
  • Direk Başlıkları: Direklerin üzerindeki mukarnaslı ve yelpazeli başlıklar.
  • Korkuluklar: Emir ve müezzin mahfilleri ile maksureleri çevreleyen ahşap korkuluklarda ajurlama (şebeke) tekniğiyle basit geometrik şemalar kullanılmıştır.
  • Kapı ve Pencere Kanatları: Rûmili kompozisyonlar ve sülüs veya çiçekli kûfi hatlı ayet ve hadis ibareleriyle süslenmiştir.
  • Minber: Caminin en görkemli ahşap eseridir. Kündekârî tekniğiyle işlenmiş yan cepheler, rûmili bezeme grupları ve dilimli sivri kemerli kapısı dikkat çeker. Kapı üzerinde, kûfi-makıli hatlı "Allah - Muhammed - Ebûbekir - Ömer - Osman - Ali" isimlerinin yazılı olduğu kare biçimli bir alınlık yer alır. Minberi yapan usta İsa'nın adı ("amel-i İsa") kemer üzerindeki üçgen yüzeylerde belirtilmiştir.
  • Kalem İşleri: Ahşap örtü sisteminde, direk başlıkları ve kirişler üzerinde kiremit kırmızısı, kirli sarı, yeşil gibi renklerle oluşturulmuş geometrik kompozisyonlar, Anadolu'daki türünün en eski örneklerindendir. Osmanlı dönemine ait şakayık ve hançer yapraklı kalem işleri de bulunur.
• Revzen (Alçı Vitray): Mihrabın üzerinde bulunan tepe penceresindeki revzen, camiyle aynı dönemden kalma olup, Anadolu Türk sanatındaki en eski örneklerindendir.

🪦 Seyfeddin Süleyman Bey Kümbeti

1️⃣ Mimari Özellikleri

• Konum: Yaptırıldığı caminin doğu cephesine bitişik tasarlanmıştır.
• Plan: Kare planlı bir kripta üzerine sekizgen prizma biçiminde bir gövdeden meydana gelir.
• Örtü Sistemi: Kubbesi dışarıdan konik bir külâhla örtülmüştür.
• Nişler ve Pencereler: Basık kemerli kapının bulunduğu doğu kenarı ile pencerelerin yer aldığı kuzey, güney ve batı kenarlarında sivri kemerli, yarım tekne tonozlarla örtülü yüksek nişler bulunur. Cepheler silmelerle dikdörtgen çerçeveler içine alınmıştır.
• Özgünlük: Tasarımının anahatlarıyla Selçuklu kümbetlerinin özelliklerini devam ettirse de, cephelerinde ve özellikle girişinde gizlenen yalınlığıyla onlardan ayrılır.

2️⃣ Süsleme Özellikleri

• Taş Süsleme: Sivri kemerli tepe pencerelerinin içinde taştan yontulmuş geometrik şebekeler bulunur.
• Çini Süsleme: Kubbesi tamamen mozaik çini bezemeyle kaplıdır. Merkezinde palmetli yuvarlak bir göbek, eteğinde ise çiçekli kûfi yazılı bir kuşak bulunur.
• Ahşap Süsleme: Ahşap kapı kanatlarında rûmilerle süslü kartuşlardan oluşan zikzaklı kompozisyonlar ve sülüs hatlı ayetler yer alır.

🏫 Eşrefoğlu Medresesi

1️⃣ Mimari Özellikleri

• Şema: Açık avlulu ve eyvanlı medrese şemasını tekrar eder.
• Avlu: Merkezinde dikdörtgen planlı avlu yer alır.
• Eyvanlar: Avlunun doğu yönünde, caminin batı cephesine bakan taçkapının gerisinde giriş eyvanı, bunun karşısında daha geniş ve yüksek tasarlanmış dershane eyvanı bulunmaktadır.
• Dershane ve Hücreler: Dershane eyvanının soluna (güneyine) kare planlı ve kubbeli dershane yerleştirilmiş, geriye kalan saha dikdörtgen planlı öğrenci odalarına (hücrelere) tahsis edilmiştir.
• Örtü Sistemi: Üstyapısı yıkılmış olsa da, eyvanların ve hücrelerin beşik tonozlarla örtülü olduğu tahmin edilmektedir.
• Selçuklu Sürekliliği: Tasarımı ve mimari ayrıntılarıyla Selçuklu döneminin açık avlulu ve eyvanlı medreselerinin özelliklerini yansıtır.

📊 Sonuç ve Değerlendirme

Eşrefoğulları Beyliği'nin mimari ve sanat eserleri, Anadolu Selçuklu döneminin güçlü mirasını sürdürmekle birlikte, beyliğin hüküm sürdüğü kısa dönemde dahi özgün ve yenilikçi yaklaşımlar sergilediğini göstermektedir. Beyşehir Eşrefoğlu Külliyesi, özellikle camisi, medresesi, kümbeti ve sebilinden oluşan yapılar topluluğuyla, hem dönemin mimari geleneklerini yansıtan hem de Memlük ve Suriye-Memlük gibi dış etkilerle zenginleşen bir sentez sunar. Ahşap direkli cami planı, mozaik çini mihrap, kündekârî minber ve ahşap kalem işleri gibi detaylar, Eşrefoğulları mimarisinin sanatsal ve teknik açıdan ulaştığı yüksek seviyeyi gözler önüne sermektedir. Bu eserler, Anadolu beylikler dönemi sanatının anlaşılması ve değerlendirilmesi için kritik bir kaynak teşkil etmektedir. ✅